Adhyaya 197: The Division of the Gates of Yama’s City and the Description of the Tribunal Hall
Yamapurī–gopura-vibhāgaḥ sabhā-varṇanaṃ ca
Ethical-Discourse (Karmic Jurisprudence and Afterlife Topography)
वराह–पृथ्वी संवादातील या अध्यायात यम (वैवस्वत) याची दुर्गबद्ध दिव्य नगरी वर्णिली आहे. तेथे अनेक गोपुरे पदार्थ व तेज यांच्या भेदाने विभागलेली आहेत; पुण्यवानांना शिस्तबद्ध व शांत प्रवेश मिळतो, तर पापींना अग्नी-भीतीने भरलेल्या, तप्त लोखंडासारख्या भयानक द्वारांतून नेले जाते. नगरात रत्नमय सभा न्यायालयरूप आहे; मनु, प्रजापती, ऋषी व शास्त्रविशारद ‘जसे पाहिले’ आणि ‘जसे शास्त्रात सांगितले’ तसे कर्मांचे परीक्षण करून निष्पक्ष, विधिनिष्ठ रीतीने फलनिर्णय करतात; यामुळे आचारसंयमाची शिकवण मिळते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 197
Verse 1
ऋषिपुत्र उवाच ॥ दशयोजनविस्तारं ततो द्विगुणमायतम् ॥ प्राकारेण परिक्षिप्तं प्रासादशतशोभितम् ॥
ऋषिपुत्र म्हणाला—ते दहा योजन रुंद आणि त्याच्या दुप्पट लांब होते; प्राकाराने वेढलेले, शंभर प्रासादांनी शोभित होते.
Verse 2
समालिखदिवाकाशं प्रदीप्तमिव तेजसा ॥ गोपुरं तूत्तमं तत्र प्रासादशतशोभितम् ॥
ते दिवसा जणू आकाशावर रेषा काढीत असल्याप्रमाणे दिसे, तेजाने जणू प्रज्वलित; तेथे उत्तम गोपुर होते, शंभर प्रासादांनी शोभित.
Verse 3
नानायन्त्रैः समाकीर्णं ज्वालामालासमायुतम् ॥ देवतानामृषीणां च ये चान्ये शुभकारिणः ॥
ते नानाविध यंत्रांनी भरलेले, ज्वालामालांनी युक्त होते; ते देवतांचे, ऋषींचे आणि इतर शुभकर्म करणाऱ्यांचेही (स्थान) होते.
Verse 4
प्रवेशस्तत्र तेषां हि विहितो धर्मदर्शिनाम् ॥ राजते गोपुरं सर्वं शारदाभ्रचयप्रभम् ॥
खरेच तेथे प्रवेश धर्मदर्शी जनांसाठी विहित आहे; सर्व गोपुर शरदऋतूतील मेघसमूहासारख्या प्रभेने उजळते.
Verse 5
मानुषाणां सुकृतिनां प्रवेशस्तत्र निर्मितः ॥ अग्निघर्मसमाकीर्णं सर्वदोषसमन्वितम् ॥
सुकृत करणाऱ्या मनुष्यांसाठी तेथे प्रवेश निर्माण केला आहे; (दुसरे एक स्थान) अग्नी व उष्णतेने भरलेले, सर्व दोषांनी युक्त आहे.
Verse 6
आयसಂ गोपुरं तत्र दक्षिणं भीमदर्शनम् ॥ रौद्रं प्रतिभयाकारं सुतप्तं दुर्निरीक्षणम् ॥
तेथे दक्षिणेकडील गोपुर लोखंडी होते, पाहताच भीषण—रौद्र, भयस्वरूप, अतितप्त व दृष्टीस दुर्निरीक्षणीय।
Verse 7
प्रवेशो हि ततस्तेन विहितो रविसूनुना ॥ पापिष्ठानां नृशंसानां क्रव्यादानां दुरात्मनाम् ॥
त्या मार्गाने प्रवेश रविपुत्र यमाने अत्यंत पापी—निर्दयी, मांसभक्षक व दुष्टचित्त—यांच्यासाठीच ठरविला होता.
Verse 8
पापानां चैव सर्वेषां ये चान्ये घातकारकाः ॥ औदुम्बरमवीचीकमुच्चावचमनःकृतम् ॥
आणि सर्व पापी तसेच इतर जे घातक कृत्य करतात—त्यांच्यासाठी औदुंबर व अवीची आहे, जी नानाविध प्रकारांनी मन व्याकुळ करण्यासाठी रचलेली आहे.
Verse 9
गोपुरं पश्चिमं तच्च दुर्निरीक्षं समन्ततः ॥ महता वह्निजालेन समालिप्तं भयानकम् ॥
आणि ते पश्चिमेकडील गोपुर सर्व बाजूंनी दुर्निरीक्षणीय होते; प्रचंड अग्निजाळ्याने लेपित असल्याने ते भयाण दिसत होते.
Verse 10
सर्वरत्नमयी दिव्या वैवस्वतनियोजिता ॥ सभा परमसंपन्ना धार्मिकैः सत्यवादिभिः ॥
वैवस्वत (यम) यांच्या अधीन नेमलेली, सर्व रत्नांनी जणू निर्मित अशी ती दिव्य सभा अत्यंत संपन्न होती व सत्यवादी धर्मात्म्यांनी परिपूर्ण होती.
Verse 11
जितक्रोधैरलुब्धैश्च वीतरागैस्तपस्विभिः ॥ सा सभा धर्मयुक्तानां सा सभा पापकाणिराम् ॥
क्रोधजित, लोभरहित, विरक्त तपस्वी यांची ही सभा आहे. ही धर्मयुक्तांची सभा आहे आणि पापकर्म करणाऱ्यांविषयीही विचार करणारी सभा आहे.
Verse 12
सा सभा सर्वलोकस्य शुभस्यैवाशुभस्य च ॥ कर्मणा सूचितस्याथ सा सभा धर्मसंहिता ॥
ती सभा सर्व लोकांशी संबंधित आहे—शुभ आणि अशुभ दोन्हीशी. कर्माने सूचित झालेल्या विषयानुसार ती सभा; म्हणून ती धर्मसंहितायुक्त सभा आहे.
Verse 13
अनिर्वर्त्यं यथा कर्म शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ निर्विशङ्का निराक्षेपा धर्मज्ञा धर्मपाठकाः ॥
शास्त्रदृष्ट कर्माप्रमाणे जसे कार्य अपूर्ण ठेवू नये, तसेच धर्मज्ञ व धर्मपाठक हे संशयरहित आणि आक्षेपरहित होऊन विचार करतात.
Verse 14
चिन्तयन्ति च कार्याणि सर्वलोकहिताय ते ॥ यथादृष्टं यथाशास्त्रं यथाकालनिवेदकाः ॥
ते सर्व लोकांच्या हितासाठी कार्यांचा विचार करतात; जे दिसले तसे, शास्त्राप्रमाणे, आणि काळानुरूप—तसेच निवेदन व निर्णय मांडतात.
Verse 15
ततः सर्वे च तत्सर्वं चिन्तयन्ति सुयन्त्रिताः ॥ मनुः प्रजापतिश्चैव पाराशर्यो महामुनिः ॥
त्यानंतर ते सर्व सुशिस्त व संयमित होऊन त्या सर्व विषयांचा विचार करतात—मनु, प्रजापती आणि महामुनी पाराशर्यही.
Verse 16
अत्रिरौद्दालकिश्चैव आपस्तम्बश्च वीर्यवान् ॥ बृहस्पतिश्च शुक्रश्च गौतमश्च महातपाः ॥
तेथे अत्रि व औद्दालकि, तसेच वीर्यवान आपस्तंब; आणि बृहस्पती व शुक्र; तसेच महातपस्वी गौतम—हे सर्व उपस्थित होते.
Verse 17
शङ्खश्च लिखितश्चैव ह्यङ्गिरा भृगुरेव च ॥ पुलस्त्यः पुलहश्चैव ये चान्ये धर्मपाठकाः ॥
शंख व लिखित, तसेच अंगिरा व भृगु; पुलस्त्य व पुलहही; आणि इतर जे धर्माचे पाठक-आचार्य होते—तेही तेथे उपस्थित होते.
Verse 18
यमेन सहिताः सर्वे चिन्तयन्ति प्रतिक्रियााम् ॥ सर्वे च कामप्रचुरा ये दिव्या ये च मानुषाः ॥
ते सर्व यमासह योग्य प्रतिक्रिया/प्रायश्चित्त याचा विचार करतात; आणि सर्व—दिव्य असोत वा मानवी—कामनांनी परिपूर्ण आहेत.
Verse 19
तेजसा वचसा चैव दुर्निरीक्ष्यो महाबलः ॥ एकस्थमिव सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां तदा ॥
तेज आणि वाणीमुळे तो पाहणे कठीण, महाबलवान होता; त्या वेळी तेजस्वींचे सर्व तेज जणू एका ठिकाणी एकवटले होते.
Verse 20
तस्य पार्श्वे महादिव्या ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ दीप्यमानाः स्ववपुषा वेदवेदाङ्गपारगाः ॥
त्याच्या पार्श्वभागी महादिव्य ऋषी—ब्रह्मवादिन—स्वदेहतेजाने दीप्त, आणि वेद व वेदांगांत पारंगत होते.
Verse 21
वेदार्थानां विचारज्ञाः सत्यधर्मपुरस्कृताः ॥ छन्दःशिक्षाविकल्पज्ञाः सर्वशास्त्रविकल्पकाः ॥
ते वेदार्थांचे सूक्ष्म विचार जाणणारे, सत्य व धर्म यांना अग्रस्थ मानणारे; छंद व शिक्षा यांच्या विश्लेषणात निपुण आणि सर्व शास्त्रांच्या अर्थनिर्णयात समर्थ होते।
Verse 22
निरुक्तमतिवादाश्च सामगान्धर्वशोभिताः ॥ धातुवादाश्च विविधा निरुक्ताश्चैव नैगमाः ॥
ते निरुक्ताधारित चर्चा व सुसंस्कृत वादविवादांनी युक्त; सामगान व गान्धर्वकलेने शोभित; तसेच धातूंचे विविध विचार आणि नैगम परंपरेनुसार निरुक्त-व्याख्या करणारे होते।
Verse 23
तत्र चैव मया दृष्टा ऋषयः पितरस्तथा ॥ भवने धर्मराजस्य प्रगायन्तः कथाः शुभाः ॥
तेथे मी धर्मराजाच्या भवनात ऋषी आणि पितरांनाही पाहिले; ते शुभ कथा गात होते।
Verse 24
तस्य पार्श्वे मया दृष्टः कृष्णवर्णो महाहनुः ॥ उत्तमः प्रकृताकार ऊर्ध्वरोमा निराकृतिः ॥
त्याच्या पार्श्वे मी कृष्णवर्ण, विशाल जबड्यांचा एक पुरुष पाहिला—उत्तम देहधारी, स्वाभाविक आकाराचा, अंगावर रोमांच उभा राहिलेला आणि विलक्षण रूपाचा।
Verse 25
वामबाहुश्च दण्डेन प्रवरेण समन्वितः ॥ विकृतास्यो महादंष्ट्रो नित्यक्रुद्धो भयानकः ॥
त्याचा डावा बाहू उत्तम दंडाने युक्त होता; मुख विकृत, दंष्ट्रा प्रचंड—तो सदैव क्रुद्ध व भयाण होता।
Verse 26
शिक्षार्थे धर्मराजेन सन्दिष्टः स पुनः पुनः ॥ शृणोति चैव कालोऽसौ नित्ययुक्तः सनातनः ॥
शिक्षेसाठी धर्मराजाने त्याला पुन्हा पुन्हा आदेश दिला; आणि तो काल (समय) नित्ययुक्त, सनातन असूनही निश्चयाने ऐकतो।
Verse 27
तथान्ये चापरे तत्र शासनॆषु समाहिताः ॥ दृष्टास्तत्र मया तात सर्वतेजोमयी शुभा ॥
तसेच तेथे इतरही जण शासनादेशांत एकाग्र होते; आणि तेथे, हे तात, मी सर्वतेजोमयी अशी शुभ (सत्ता) पाहिली।
Verse 28
अतः परं न कर्त्तव्यं साधनं कथितं बुधैः ॥ बिभ्यन्ति ह्यसुरास्तत्र ऋषयश्च तपोधनाः ॥
म्हणून यापुढे कोणतेही साधन करणे आवश्यक नाही—असे बुधांनी सांगितले आहे; कारण तेथे असुर आणि तपोधन ऋषीही भयभीत होतात।
Verse 29
असुराश्च सुराश्चैव योगिनश्च महौजसः ॥ नमस्कार्या च पूज्या च मोहिनी सर्वसाधनी ॥
असुर आणि सुर, तसेच महौजस्वी योगी—हे सर्व नमस्कार व पूजेस योग्य आहेत; आणि सर्वसाधनी मोहिनीही वंदनीय आहे।
Verse 30
तस्याङ्गेभ्यः समुद्भूता व्याधयः क्लेशसम्भवाः ॥ अपराश्च महाघोराः व्याधयः कालनिर्मिताः
त्याच्या अंगांपासून क्लेशातून उत्पन्न झालेले व्याधी प्रकट झाले; आणि इतरही अत्यंत घोर व्याधी—काळाने निर्मिलेले—उद्भवले।
Verse 31
पौरुषेण समायुक्ताः सर्वलोकनयायताः ॥ प्रकृत्या दुर्विनीतश्च महाक्रोधः सुदारुणः
ते प्रचंड पौरुषाने युक्त होऊन सर्व लोकांवर आपला अधिकार पसरवीत होते; आणि स्वभावतः दुर्विनीत—तो ‘महाक्रोध’ अत्यंत भयंकर होता.
Verse 32
महासत्त्वो महातेजाः जरामरणवर्जितः ॥ मृत्युर्दृष्टा दुराधर्षो दिव्यगन्धानुलेपनः
मी मृत्युला पाहिले—महासत्त्व व महातेजाने युक्त, जरा-मरणरहित; दुर्धर्ष, आणि दिव्य सुगंधांनी अनुलिप्त.
Verse 33
गायकाः हासकाश्चैव सर्वजीवप्रबोधकाः ॥ मृत्युनासहिता नित्यं कालज्ञा कालसम्मताः
तेथे गायक व हासकही होते, जे सर्व जीवांना जागृत करीत; ते नित्य मृत्यूसह—काळाचे ज्ञाते आणि काळाच्या विधानास अनुरूप.
Verse 34
दिव्याभरणशोभाभिः शोभमानाः सुतेजसः ॥ सवालयवजनच्छन्नैः केचित्तत्र महौजसः
काही महौजस्वी तेथे दिव्य आभूषणांच्या शोभेने सुशोभित, तेजस्वी होऊन चमकत होते; आणि वस्त्रे व चामरांनी आच्छादित होते.
Verse 35
पर्यास्तरणसंछन्नेष्वासनेषु तथा परे ॥ पूज्यमाना मया दृष्टाः केचित्तत्र महौजसः
इतर काही, पसरलेल्या आच्छादनांनी झाकलेल्या शय्या-आसनांवर बसलेले, तेथे पूजिले जाताना मी पाहिले—तेही महौजस्वी होते.
Verse 36
अनेकाश्च नरास्तत्र वेदनाश्च सुदारुणाः ॥ नारीनरसवरूपाश्च मया दृष्टास्त्वनेकशः
तेथे अनेक पुरुष होते आणि वेदना अत्यंत भयंकर होत्या; तसेच स्त्री-पुरुषरूप धारण केलेले अनेक जीव मी वारंवार पाहिले।
Verse 37
तासां हलहलाशब्दः सर्वासां च समन्ततः ॥ धर्मराजसमीपे तु दारयन्ति धरामिमाम्
त्या सर्वांकडून सर्व दिशांनी ‘हलहला’ असा आक्रोश उठत होता; आणि धर्मराजाजवळ ते जणू हीच पृथ्वी फाडीत आहेत असे वाटत होते।
Verse 38
कूष्माण्डा यातुधानाश्च राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ एकपादा द्विपादाश्च त्रिपादा बहुपादकाः
तेथे कूष्माण्ड, यातुधान आणि मांसभक्षक राक्षस होते—काही एकपायी, काही द्विपायी, काही त्रिपायी आणि काही बहुपायी।
Verse 39
एकबाहुर्द्विबाहुश्च त्रिबाहुर्बहुबाहुकः ॥ शङ्कुकर्णा महाकर्णा हस्तिकर्णास्तथाऽपरे
काही एकबाहू, काही द्विबाहू, काही त्रिबाहू आणि काही बहुबाहू होते; काहींचे कान शंखासारखे, काहींचे मोठे, तर काहींचे हत्तीप्रमाणे कानही होते।
Verse 40
केचित्तु तत्र पुरुषाः सर्वशोभाविशोभिताः ॥ केयूरैर्मुकुटैश्चान्ये चित्रैरङ्गैस्तथाऽपरे ॥
तेथे काही पुरुष सर्व प्रकारच्या शोभेने विभूषित होते; काही जण केयूर व मुकुटांनी अलंकृत होते, आणि काहींचे अंग विविधरंगी अलंकारांनी चिन्हित होते।
Verse 41
स्रग्विणो बद्धपादाश्च सर्वाभरणभूषिताः ॥ सकुठाराः सकुद्दालाः सचक्राः शूलपाणयः ॥
काही जण स्रग्धारी होते, काहींचे पाय बांधलेले होते, आणि सर्वजण सर्व अलंकारांनी भूषित होते। काहींच्या हाती कुऱ्हाड व कुदळ, काहींनी चक्रायुध धारण केले, तर काही शूल हातात धरून होते।
Verse 42
सशक्तितोमराः केचित्सधनुष्का दुरासदाः ॥ असिहस्तास्तथा चान्ये तथा मुद्गरपाणयः ॥
काही जण शक्ती व तोमर धारण करणारे होते, काही धनुर्धर होते—ज्यांच्याजवळ जाणे कठीण होते। इतर काहींच्या हाती तलवार होती, आणि काहींच्या हाती गदा होती।
Verse 43
सज्जिता दधिहस्ताश्च गन्धहस्ता ह्यनेकशः ॥ विचित्रभक्षहस्ताश्च वस्त्रहस्तास्तथैव च ॥
ते सर्व सज्ज होते. काहींच्या हाती दही होते, आणि अनेकांच्या हाती सुगंध-द्रव्ये होती. काहींच्या हाती विविध खाद्यपदार्थ होते, तसेच काहींच्या हाती वस्त्रे होती.
Verse 44
धूपान्प्रगृह्य विविधान्वासांसि शुभदर्शनाः ॥ शिबिकाश्च महाशोभा यानानि विविधानि च ॥
विविध धूप व वस्त्रे हातात घेऊन ते शुभदर्शन दिसत होते. तेथे महाशोभायुक्त शिबिका (पालख्या) होत्या आणि विविध प्रकारची वाहनेही होती.
Verse 45
वाजिकुञ्जरयुक्तानि हंसयुक्तानि चापरे ॥ शरभैरृषभैश्चापि हस्तिभिश्च सुदर्शनैः ॥
काही वाहने घोडे व हत्ती यांनी जोडलेली होती; काही इतर हंसांनी जोडलेली होती. काही शरभ व वृषभ यांनीही, तसेच अतिशय सुदर्शन हत्ती यांनीही जुंपलेली होती.
Verse 46
उज्ज्वला मलिनाश्चैव जीर्णवस्त्रा नवांशुकाः ॥ सुमनाभिमना मूका मारकाः शतमारकाः ॥
काही उज्ज्वल होते, तर काही मलिन; काही जीर्ण वस्त्रे परिधान केलेले, तर काही नवे वस्त्र. तेथे सुमन (सद्भावयुक्त), अभिमानी, मुके, मारक आणि शतमारकही होते.
Verse 47
समार्जारी काचवर्णा कृष्णा चैव कलिस्तथा ॥ धर्महस्ता यशोहस्ता कीर्त्तिहस्तास्तथापरे ॥
तेथे समार्जारी, काचवर्णा, कृष्णा आणि कलि (अशी नावे) होती; तसेच धर्महस्ता, यशोहस्ता आणि कीर्तिहस्ता (नावाचे) इतरही होते.
Verse 48
एते पुरोगमास्तत्र कृतान्तस्य महात्मनः ॥ यद्येतानि यजेद्विप्रो नास्ति तस्य पराभवः ॥
हे तेथे महात्मा कृतान्ताचे (यमाचे) पुरोगामी होते. जर एखादा विप्र यांचे पूजन करील, तर त्याचा पराभव होत नाही.
Verse 49
नमस्कार्याश्च पूज्याश्च आपन्नेन हि नित्यशः ॥ परितुष्य कृता नित्यं विहिताः सार्वलौकिकाः ॥
जो संकटात आहे त्याने यांना नित्य नमस्कार व पूजन करावे. विधिपूर्वक संतुष्ट केल्यास हे सर्वसामान्य लौकिक कार्यांत सदैव नियुक्त राहतात.
Verse 50
दुष्कृतिनां प्रवेशार्थं यमेन विहितं स्वयम् ॥ तस्मिन् पुरवरे रम्ये रम्या परम शोभना
दुष्कृत्य करणाऱ्यांच्या प्रवेशासाठी यमाने स्वतः ही व्यवस्था केली आहे. त्या रम्य श्रेष्ठ नगरात एक परम शोभायमान, अत्यंत सुंदर (आकृती) होती.
Verse 51
कुण्डलाभ्यां पिनद्धाभ्यामङ्गदाभ्यां महातपाः ॥ भ्राजते मुकुटस्तस्य ब्रह्मदत्तो महाद्युतिः
हे महातपस्वी, तो घट्ट बसविलेल्या कुंडलांनी व अंगदांनी विभूषित आहे. त्याच्या मस्तकी ब्रह्मदत्त, महाद्युती मुकुट तेजाने झळकतो॥
Verse 52
यमेन पूज्यमाना सा दिव्यगन्धानुलेपनैः ॥ संहारः सर्वलोकानां गतीनां च महागतिः
यम तिची दिव्य सुगंधी लेपनांनी पूजा करतो. ती सर्व लोकांचा संहार आणि सर्व गतिंची महागती—परम गंतव्य आहे॥
Verse 53
कामक्रोधविचारिण्यो नानारूपधराः स्त्रियः ॥ जीवभक्षकरा घोरास्तीव्ररोषा भयानकाः
काम व क्रोधाच्या क्षेत्रात वावरणाऱ्या, नानारूप धारण करणाऱ्या स्त्रिया होत्या—जीवभक्षक, घोर, तीव्र रोषयुक्त व भयावह॥
Verse 54
मयूरैः सारसैश्चैव चक्रवाकैश्च वाजिभिः ॥ एवम्रूपा मया दृष्टास्तत्र चान्ये भयानकाः
मोर, सारस, चक्रवाक पक्षी आणि घोडे यांसह—अशा रूपांचे दर्शन मला तेथे झाले; तसेच इतरही भयावह (सत्त्वे) होती॥
Frequently Asked Questions
The text instructs that actions (karma) are evaluated through a rule-governed dharma framework: outcomes are assigned according to scriptural criteria and witnessed conduct, emphasizing personal accountability, restraint, and social order as enforceable ethical norms.
No tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal marker is specified in this excerpt. The chapter focuses on institutional judgment and spatial symbolism (gates and tribunal) rather than calendrical ritual scheduling.
Environmental balance is addressed indirectly through the Varāha–Pṛthivī instructional frame: the narrative links moral conduct to systemic consequences. By presenting a structured adjudication of harm (including violence and predation imagery), it reinforces norms that discourage destabilizing behaviors, which can be read as supporting social-ecological stability on Pṛthivī.
The sabhā is populated by authoritative dharma figures and śāstra specialists, including Manu, Prajāpati, Parāśarya (Vyāsa), Atri, Uddālaka, Āpastamba, Bṛhaspati, Śukra, Gautama, and other named dharma exegetes such as Śaṅkha and Likhita, alongside Yama (Vaivasvata).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.