Adhyaya 195: Description of Sinners Abiding in Yama’s Realm (Catalog of Transgressions and the Logic of Retribution)

Verse 1

अथ यमलोकस्थपापिवर्णनम् ॥ नाचिकेत उवाच ॥ कथ्यमानं मया विप्राः शृण्वन्तु तपसि स्थिताः ॥ नमश्च तस्मै देवाय धर्मराजाय धीमते

आता यमलोकातील पापी जनांचे वर्णन. नाचिकेत म्हणाला—हे तपश्चर्येत स्थित विप्रहो, माझ्याकडून सांगितले जाणारे ऐका. त्या दिव्य, बुद्धिमान धर्मराजाला नमस्कार असो.

Verse 2

संसारं तु यथाशक्ति कथ्यमानं निबोधत ॥ असत्यवादिनो ये च जन्तुस्त्रीबालघातकाः

माझ्या यथाशक्ती सांगितल्या जाणाऱ्या या संसारवृत्तांतास समजून घ्या; यात असत्य बोलणारे तसेच प्राणी, स्त्रिया व बालकांचा वध करणारेही येतात.

Verse 3

तथा ब्रह्महणः पापा ये च विश्वासघातकाः ॥ ये ये शठाः कृतघ्नाश्च लोलुपाः पारदारिकाः

तसेच ब्राह्मणहंता पापी व विश्वासघात करणारे; आणि जे जे कपटी, कृतघ्न, लोभी व परस्त्रीगामी आहेत.

Verse 4

कन्यानां दूषका ये च ये च पापरता नराः ॥ वेदानां दूषकाश्चैव वेदमાર્ગविहिंसकाः

कन्यांना दूषित करणारे व पापात रत पुरुष; तसेच वेदांना भ्रष्ट करणारे आणि वेदमर्गाला इजा करणारेही.

Verse 5

शूद्राणां याजकाश्चैव हाहाभूता द्विजातयः ॥ अयाज्ययाजकाश्चैव ये ये कुष्ठयुता नराः

शूद्रांसाठी याजन करणारे—हाहाकारस्थितीत गेलेले द्विज; तसेच अयाज्यांसाठी याजन करणारे आणि कुष्ठरोगयुक्त पुरुष.

Verse 6

सुरापो ब्रह्महा चैव यो द्विजो वीरघातकः ॥ तथा वार्धुषिका ये च जिह्मप्रेक्षाश्च ये नराः ॥

जो द्विज सुरापान करणारा, ब्राह्मणहंता व वीरघातक आहे; तसेच व्याजाने पैसा देणारे आणि कपटी दृष्टीचे पुरुषही.

Verse 7

मातृत्यागी पितृत्यागी यः स्वसाध्वीं परित्यजेत् ॥ गुरुद्वेषी दुराचारो दूताश्चाव्यक्तभाषिणः ॥

जो माता त्यागतो, जो पिता त्यागतो आणि जो आपल्या साध्वी पत्नीचा परित्याग करतो; जो गुरुद्वेषी व दुराचारी आहे, तसेच जे दूत अस्पष्ट वाणी बोलतात—हे सर्व गणले जातात।

Verse 8

गृहक्षेत्रहरा ये च सेतुबन्धविनाशकाः ॥ अपुत्राश्चाप्यदाराश्च श्रद्दया च विवर्जिताः ॥

जे घर व शेत हडप करतात, आणि जे सेतुबांध/बंधारे नष्ट करतात; जे पुत्रहीन व पत्नीहीन आहेत, आणि जे श्रद्धारहित आहेत—हेही गणले जातात।

Verse 9

अशौचा निर्दयाः पापा हिंसका व्रतभञ्जकाः ॥ सोमविक्रयिणश्चैव स्त्रीजितः सर्वविक्रयी ॥

अशौच पाळणारे (अपवित्र), निर्दयी, पापी; हिंसा करणारे व व्रतभंग करणारे; सोम विकणारे, स्त्रीच्या अधीन असणारे, आणि सर्वकाही विकणारे—हेही समाविष्ट आहेत।

Verse 10

भूम्यामनृतवादी च वेदजीवी च यो द्विजः ॥ नक्षत्री च निमित्ती च चाण्डालाध्यापकस्तथा ॥ सर्वमैथुनकर्ता च अगम्यागमने रतः ॥ मायिका रतिकाश्चैव तुलाधाराश्च ये नराः ॥ सर्वपापसुसङ्गाश्च चिन्तका येऽतिवैरिणः ॥ स्वाम्यर्थे न हता ये च ये च युद्धपराङ्मुखाः ॥

भूमीविषयी असत्य बोलणारा, आणि जो द्विज वेदावर उपजीविका करतो; नक्षत्री (ज्योतिषी) व निमित्त सांगणारा, तसेच चांडालांचा अध्यापक; जो सर्वत्र मैथुन करतो व अगम्यगमनात रत असतो; मायावी, रतिक, आणि तराजू-बाटात फेरफार करणारे; सर्व पापांच्या कुसंगात राहणारे, आणि अतिवैर धरणारे कटकारस्थानी; जो स्वामीसाठी प्राण देत नाही, आणि जो युद्धापासून पराङ्मुख होतो—हे सर्व गणले जातात।

Verse 11

परवित्तापहारी च राजघाती च यो नरः ॥ अशक्तः पापघोषश्च तथा ये ह्यग्निजीविनः ॥

जो परधनाचा अपहार करतो, आणि जो राजहत्यारा आहे; जो अशक्त असूनही पापात प्रवृत्त राहतो, जो पापाचा घोष करतो, तसेच जे अग्निजीविका करतात—हेही गणले जातात।

Verse 12

शुश्रूषया च मुक्ताः ये लिङ्गिनः पापकर्मिणः ॥ पात्रकारी चक्रिणश्च नरा ये चाप्यधार्मिकाः ॥

जे शुश्रूषा-परिचर्येपासून विमुख आहेत, पापकर्म करणारे लिंगधारी, पात्र बनविणारे/पात्रव्यवहारावर उपजीविका करणारे, चक्राधारित व्यवसायाने जगणारे, तसेच अधार्मिक पुरुष—हे गणले जातात.

Verse 13

देवागारांश्च सत्राणि तीर्थविक्रयिणस्तथा ॥ व्रतविद्वेषिणो ये च तथाऽसद्वादिनो नराः ॥

जे देवालये व सत्रे (अन्नदानशाळा) विकतात, तसेच तीर्थांचा विक्रय करतात; जे व्रत-अनुष्ठानांचा द्वेष करतात, आणि जे असद्वाद/कुपंथ बोलतात—असे नर गणले जातात.

Verse 14

मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति च ये नराः ॥ कूटा वक्रस्वभावाश्च कूटशासनकारिणः ॥

जे पुरुष खोटेपणाने नख व रोम (कृत्रिम चिन्हे) धारण करतात, जे कपटी व वक्र स्वभावाचे आहेत, आणि जे कूट शासन/फसवे निर्णय करतात—हे गणले जातात.

Verse 15

अज्ञानादव्रती यश्च यश्चाश्रमबहिष्कृतः ॥ विप्रकीर्णप्रतिग्राही सूचकस्तीर्थनाशकः ॥

जो अज्ञानामुळे व्रत-नियमांशिवाय राहतो, जो आश्रमव्यवस्थेतून बहिष्कृत आहे; जो अनेक ठिकाणांहून आलेली दाने विवेक न ठेवता स्वीकारतो, जो चुगलखोर/सूचक आहे, आणि जो तीर्थांचा नाश करतो—हेही गणले जातात.

Verse 16

कलही च प्रतर्क्यश्च निष्ठुरश्च नराधमः॥ एते चान्ये च बहवो ह्यनिर्दिष्टाः सहस्रशः॥

भांडखोर, वादविवादात गुंतविणारे, निर्दयी व नराधम—हे आणि असे अनेक इतर, हजारोंच्या संख्येने, जरी वेगळे वेगळे सांगितले नसले तरी, येथे उल्लेखिले आहेत.

Verse 17

स्त्रियो नराश्च गच्छन्ति यत्र तच्छृणुतामलाः॥ कुर्वन्तीह यथा सर्वे तत्र गत्वा यमालये॥

हे निर्मळ जनांनो, ऐका—स्त्रिया व पुरुष कुठे जातात. येथे जसे सर्वजण कर्म करतात, तसेच ते यमलोकात जाऊन त्यानुसार फळ भोगतात.

Verse 18

पप्रच्छुर्विस्मयाविष्टा नाचिकेतमृषिं तदा॥ ऋषय ऊचुः॥ त्वया सर्वं यथा दृष्टं ब्रूहि तत्र विदां वर॥

तेव्हा विस्मयाने भारावून त्यांनी ऋषी नाचिकेतास विचारले. ऋषी म्हणाले—हे विद्वानांतील श्रेष्ठा, तू तेथे जे जसे पाहिले तसे सर्व सांग.

Verse 19

यथास्वरूपः कालोऽसौ येन सर्वं प्रवर्तते॥ इह कर्माणि यः कृत्वा पुरुषो ह्यल्पचेतनः॥

ज्या काळामुळे सर्व काही प्रवर्तते, त्या काळाचे खरे स्वरूप काय? आणि जो अल्पबुद्धी पुरुष येथे कर्म करून राहतो, त्याचे पुढे काय होते?

Verse 20

वारयेत्स तदा तं तु ब्रह्मलोके च स प्रभुः॥ कल्पान्तं पच्यमानोऽपि दह्यमानोऽपि वा पुनः॥

तेव्हा तो प्रभु त्याला आवरून ठेवतो—निश्चितच ब्रह्मलोकातही—तो कल्पान्तापर्यंत ‘पकविला’ जात असो वा पुन्हा जाळला जात असो.

Verse 21

न नाशो हि शरीरस्य तस्मिन्देशे तपोधनाः॥ यस्य यस्य हि यत्कर्म पच्यमानः पुनः पुनः॥

हे तपोधनांनो, त्या प्रदेशात शरीराचा नाश होत नाही. ज्याचे जे कर्म, तो त्यानुसार पुन्हा पुन्हा ‘पकविला’ जाऊन (फळ भोगून) परिणाम भोगतो.

Verse 22

अवश्यं चैव गन्तव्यं तस्य पार्श्वं पुनःपुनः॥ न तु त्रासाद्द्विजः शक्तस्तत्र गन्तुं हि कश्चन॥

निश्चितच त्याच्या जवळ पुन्हा पुन्हा जावे लागते. पण भयामुळे तेथे कोणताही द्विज जाऊ शकत नाही—खरे तर कोणीच नाही.

Verse 23

न गच्छन्ति च ये तत्र दानेन निगमेण च॥ वैतरण्याश्च यद्रूपं किं तोयं च वहत्यसौ॥

आणि दानाने व निगम-विधीनेही जे तेथे जात नाहीत ते कोण? वैतरणीचे स्वरूप काय, आणि ती कोणते जल वाहते?

Verse 24

रौरवो वा कथं विप्र किंरूपं कूटशाल्मलेः॥ कीदृशा वा हि ते दूताः किं कार्याः किं पराक्रमाः॥

हे विप्र, रौरव कसा आहे? कूटशाल्मलीचे रूप काय? ते दूत कसे आहेत—त्यांची कार्ये काय आणि त्यांचा पराक्रम कसा?

Verse 25

किं च किंच तु कुर्वाणाः किंच किंच समाचरन्॥ न चेतो लभते जन्तुच्छादितं पूर्वतेजसा॥

हे ते करत, तसे तसे आचरत असतानाही प्राण्याला चित्ताची स्वच्छता मिळत नाही; कारण ते पूर्वतेजाने (पूर्वसंस्कार-शक्तीने) आच्छादित असते.

Verse 26

धृतिं न लभते किञ्चित्तैस्तैर्दोषैः सुवासिताः ॥ दोषं सत्यंअजानन्तस्तथा मोहॆन मोहिताः ॥

त्या त्या दोषांनी जणू सुवासित झालेले लोक किंचितही धैर्य मिळवत नाहीत. दोषाचे खरे स्वरूप न जाणता ते मोहाने अधिकच मोहित होतात.

Verse 27

परं परमजानन्तो रमन्ते कस्य मायया ॥ क्लिश्यन्ते बहवस्तत्र कृत्वा पापमचेतसः ॥

परमाला परम म्हणून न जाणता ते कोणाच्या मायेत रमतात; आणि अनेक जण अविवेकी होऊन पाप करून तेथे क्लेश भोगतात.

Verse 28

एतत्कथय वत्स त्वं यतः प्रत्यक्षदर्शिवान् ।

हे वत्सा, हे सांग, कारण तू प्रत्यक्षदर्शी आहेस.

Verse 29

तानि वै कथयिष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं तस्य वचः श्रुत्वा सर्व एव तपोधनाः ॥

‘ती गोष्ट मी नक्की सांगीन—हे द्विजश्रेष्ठांनो, ऐका।’ वैशम्पायन म्हणाले—‘अशा रीतीने त्याचे वचन ऐकून, तपोधन असे सर्व…’

Verse 30

बोद्धव्यं नावबुध्यन्ते गुणानां तु गुणोत्तरम् ॥ हाहाभूताश्च चिन्तार्त्ताः सर्वदोषसमन्विताः ॥

जे जाणण्यास योग्य ते ते समजत नाहीत—गुणांच्या पलीकडील गुणोत्तर तत्त्व; ‘हाय हाय’ म्हणत ते चिंताग्रस्त होऊन सर्व दोषांनी युक्त होतात.