Adhyaya 194: The Return of Naciketas from Yama’s Abode: Inquiry into Death, Karma, and Dharmic Release

Verse 1

अथ नचिकेतसो आगमनवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ गतश्च परमं स्थानं यत्र राजा दुरासदः ॥ अर्चितस्तु यथान्यायं दृष्ट्वैव तु विसर्जितः

आता नचिकेताच्या आगमनाचे वर्णन। वैशम्पायन म्हणाले—तो त्या परम स्थानी गेला जिथे दुर्जेय राजा (यम) आहे; विधिपूर्वक त्याचा सत्कार झाला आणि केवळ दर्शन होताच त्याला निरोप देण्यात आला।

Verse 2

ततो हृष्टमना राजन्पुत्रं दृष्ट्वा तपोनिधिः ॥ परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्द्धन्याघ्राय यत्नतः

मग, हे राजन्, तपोनिधी—मन आनंदित होऊन—पुत्राला पाहून, दोन्ही बाहूंनी त्याला आलिंगन देऊन, त्याच्या मस्तकावर यत्नपूर्वक चुंबन (घ्राण) केले।

Verse 3

दिवं च पृथिवीं चैव नादयामास हृष्टवत् ॥ स संहृष्टमनाः प्रीतस्तानुवाच तपोधनान्

हर्षाने त्याने स्वर्ग व पृथ्वी दोन्ही निनादित केली; मग आनंदित व प्रसन्न होऊन त्या तपोधन ऋषींना तो म्हणाला।

Verse 4

पश्यन्तु मम पुत्रस्य प्रभावं दिव्यतेजसः ॥ यमस्य भवनं गत्वा पुनः शीघ्रमिहागतः

माझ्या दिव्य तेजस्वी पुत्राचा प्रभाव ते पाहोत; तो यमाच्या भवनात जाऊन पुन्हा लवकरच येथे आला आहे.

Verse 5

पितृस्नेहानुभावेन गुरुशुश्रूषयापि च ॥ दैवेन हेतुनाचायं जीवन्दृष्टो मया सुतः

पितृस्नेहाच्या प्रभावाने, गुरूंच्या सेवेमुळेही, आणि दैवी कारणानेसुद्धा—हा पुत्र मला जिवंत दिसला आहे.

Verse 6

लोके मत्सदृशो नास्ति पुमान्भाग्यसमन्वितः ॥ एष मृत्युमुखं गत्वा मम पुत्र इहागतः

या लोकी माझ्यासारखा भाग्यवान पुरुष नाही; माझा पुत्र मृत्यूच्या मुखात जाऊनही येथे परत आला आहे.

Verse 7

कच्चित्त्वं न हतो वत्स नैव बद्धो यमालये ॥ कच्चित्ते स शिवः पन्था गच्छतस्तव पुत्रक

वत्सा, तुला काही इजा तर झाली नाही ना, आणि यमालयात तू बांधला गेला नाहीस ना? पुत्रका, जाताना तुझा मार्ग शुभच होता ना?

Verse 8

कच्चित्ते व्याधयो घोरा नान्वगच्छन्यमालये ॥ किमपूर्वं त्वया दृष्टं कच्चित्तुष्टो महातपाः

यमालयात भयंकर व्याधी तुझ्या मागे लागल्या नाहीत ना? तू तेथे कोणती अपूर्व गोष्ट पाहिली? तो महातपस्वी संतुष्ट झाला का?

Verse 9

कच्चिद्राजा त्वया दृष्टः प्रेतानामधिपो बली ॥ परुषेण न कच्चित्त्वां यमः पश्यति चक्षुषा

तू प्रेतांचा अधिपती, बलवान राजा यमाला पाहिलास का? यमाने तुला कठोर नजरेने पाहिले नाही ना?

Verse 10

कच्चिद्दौवारिकास्तत्र न रौद्रास्त्वां यमालये ॥ कच्चिद्राज्ञा विसृष्टं तु न बाधन्तेतरे जनाः

यमालयात तेथील द्वारपाल तुझ्यावर उग्र झाले नाहीत ना? आणि राजाच्या आज्ञेने सोडल्यावर इतरांनी तुला त्रास दिला नाही ना?

Verse 11

कच्चित्पन्थास्त्वया लब्धो निर्गमो वा यमालये ॥ अयं मम सुतः प्राप्तः प्रसन्ना मम देवताः

यमालयात तुला एखादा मार्ग—निर्गम—सापडला का? माझा हा पुत्र परत आला आहे; माझ्या देवता माझ्यावर प्रसन्न आहेत.

Verse 12

ऋषयश्च महाभागा द्विजाश्च सुमहाव्रताः ॥ यन्मे वत्स पुनः प्राप्तो यमलोकाद्दुरासदात् ॥

महाभाग ऋषी आणि सुमहाव्रतधारी द्विज (असे म्हणतात)—“माझा वत्स दुर्गम यमलोकातून पुन्हा परत आला आहे.”

Verse 13

एवमाभाषमाणं तु श्रुत्वा सर्वे वनौकसः ॥ त्यक्त्वा व्रतानि सर्वाणि नियमांश्च तथैव च ॥

तो असे बोलताना ऐकून वनवासी सर्वांनी त्या वेळी आपली सर्व व्रते व नियमही तात्पुरते सोडून दिले.

Verse 14

जपन्तश्चैव जाप्यानि पूजयन्तश्च देवताः ॥ ऊर्ध्वबाहवः केचित्तिष्ठन्तोऽन्ये सुदारुणम् ॥

काही जपण्य मंत्रांचा जप करू लागले, काही देवतांची पूजा करू लागले; काही उर्ध्वबाहू होऊन उभे राहिले, तर इतर काही अत्यंत कठोर आसनांत स्थिर राहिले.

Verse 15

एकपादेन तिष्ठन्तः पश्यन्तोऽन्ये दिवाकरम् ॥ एवमेव परित्यज्य नियमान्पूर्वसञ्चितान् ॥

काही एक पायावर उभे राहिले, काही सूर्याकडे पाहत राहिले; अशा रीतीने त्यांनी पूर्वी संचित केलेले नियमही बाजूला ठेवले.

Verse 16

वैश्वानरा महाभागास्तपसा संशितव्रताः ॥ आगतास्त्वरितं द्रष्टुं नाचिकेतं सुतं तदा ॥

तपस्येने ज्यांची व्रते अधिक तीक्ष्ण झाली होती असे ते महाभाग तपस्वी त्या वेळी पुत्र नाचिकेताला पाहण्यासाठी त्वरेने आले.

Verse 17

दिग्वाससश्च ऋषयो दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ अश्मकूटाश्च मौनाश्च शीर्णपर्णाम्बुभोजनाः ॥

दिगंबर ऋषी, दातांनाच उखळासारखे वापरणारे, दगडांनी कुटणारे, मौनव्रती तसेच सुकलेल्या पानांवर व पाण्यावर निर्वाह करणारे तपस्वीही होते.

Verse 18

धूमदाश्च तथा चान्ये तप्यमानाश्च पावके ॥ परिवर्य तथा दृष्ट्वा तस्य पुत्रं तपोनिधिम् ॥

आणि ‘धूमभोजी’ तसेच इतर, तसेच अग्नितप करणारेही—सभोवती जमून त्यांनी त्याचा पुत्र पाहिला, जो तपशक्तीचा निधी होता.

Verse 19

तं नाचिकेतसं दृष्ट्वा यमलोकादिहागतम् ॥ भीतास्तत्र स्थिताः हृष्टाः केचित्कौतूहलान्विताः ॥

यमलोकातून येथे आलेल्या नाचिकेताला पाहून काही जण तेथे भयभीत होऊन उभे राहिले; काही आनंदित झाले; काही कुतूहलाने भरले.

Verse 20

केचिद्विमनसश्चैव केचित्संशयवादिनः ॥ तमूचुः सहिताः सर्वे ऋषिपुत्रं तपोधनम् ॥

काही जण उदास होते आणि काही संशय व्यक्त करीत होते; मग सर्वांनी एकत्र येऊन त्या ऋषिपुत्राला, तपोधनाला, संबोधिले.

Verse 21

ऋषय ऊचुः ॥ भो भो सत्यव्रताचार गुरुशुश्रूषणे रत ॥ नाचिकेतः सुत प्राज्ञ स्वधर्मपरिपालक ॥

ऋषी म्हणाले: अहो अहो सत्यव्रताचारी, गुरूसेवेत रत! हे नाचिकेत, प्राज्ञ पुत्रा, स्वधर्मपालका!

Verse 22

ब्रूहि सत्यं त्वया दृष्टं श्रुतं च सविशेषकम् ॥ ऋषीणां श्रोतुकामानां पितुश्चैव विशेषतः ॥

तू जे पाहिले आहेस आणि जे ऐकले आहेस ते विशेष तपशीलांसह सत्य सांग—ऐकण्यास इच्छुक ऋषींसाठी, आणि विशेषतः पित्याकरिताही.

Verse 23

अपि गुह्यं च वक्तव्यं पृष्टे सति विशेषतः ॥ सर्वस्यापि भयं तीव्रं यद्द्वारा प्रतिदृश्यते ॥

विशेषतः विचारले असता गुप्त गोष्टही सांगावी; कारण त्या उपदेशद्वारे सर्वांना दिसणारे तीव्र भय स्पष्टपणे उलगडते.

Verse 24

मृतं नैव परं तात दृश्यते कालमायया ॥ स्वकर्म भुज्यते तात प्रयत्नेन च मानवैः ॥

हे तात! काळमायेने मृत्यूपलीकडचे सत्य प्रत्यक्ष दिसत नाही; पण हे तात, मनुष्य प्रयत्नाने आपल्या कर्मांचेच फळ भोगतात.

Verse 25

इह चैव कृतं यत्तु तत्परत्रोपभुज्यते ॥ करोति यदि तत्कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम् ॥

इथे जे काही केले जाते तेच परत्र भोगावे लागते; मनुष्य जे कर्म करतो—शुभ असो वा अशुभ—त्याचे फळ तदनुसार भोगतो.

Verse 26

तथात्र दृश्यते काले कालस्यैव तु मायया ॥ म्रियते च यथा जन्तुर्यथा गर्भे च तिष्ठति ॥

तसेच येथे काळात, काळाच्याच मायेमुळे असे दिसते—की जीव कसा मरतो आणि कसा गर्भात स्थित राहतो.

Verse 27

तस्य पारं न गच्छन्ति बहवः पारचिन्तकाः ॥ तत्र स्थिते जगत्सर्वं लोभमोहतमोवृतम् ॥

त्याच्या पारापर्यंत अनेक ‘पारचिंतक’ही पोहोचत नाहीत; ती अवस्था असता सर्व जग लोभ, मोह आणि तमाने आच्छादित राहते.

Verse 28

धर्मराजस्य किं रूपं कालो वा कीदृशो मुने ॥ किंरूपा व्याधयश्चैव विपाको वापि कीदृशः ॥

हे मुने! धर्मराजाचे रूप कसे आहे आणि काळ कसा आहे? तसेच व्याधींचे स्वरूप काय आणि कर्मविपाकाचा स्वभाव कसा आहे?

Verse 29

किं च कुर्वन्प्रमुच्येत किं वा कर्म समाचरेत् ॥ आस्पदं सर्वलोकस्य तत्कर्म दुरतिक्रमम् ॥

आणि कोणते कर्म केल्याने मनुष्य मुक्त होतो, किंवा कोणते कर्म आचरावे? तेच कर्म सर्व लोकांचे आधारस्थान आहे आणि त्याचा अतिक्रम करणे कठीण आहे.

Verse 30

क्रोधबन्धनजं क्लेशं कर्षणं छेदनं तथा ॥ येन गच्छन्ति विप्रेन्द्र लोके कर्मविदो जनाः ॥

क्रोधाच्या बंधनातून उत्पन्न होणारा जो क्लेश—ओढणे व छेदन इत्यादी—ज्यामुळे, हे विप्रश्रेष्ठ, कर्म जाणणारे लोक त्या लोकी (परलोकमार्गी) जातात.

Verse 31

जितात्मानः कथं यान्ति कथं गच्छति पापकृत् ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं यथा चैवावधारितम् ॥

जितात्मे (आत्मसंयमी) कसे जातात आणि पापकर्मी कसा जातो? जसे ऐकले आहे, जसे पाहिले आहे, आणि जसे निश्चित झाले आहे—तसेच सांगा.

Verse 32

वैशम्पायन उवाच॥ ऋषिभिस्त्वेवमुक्तस्तु नाचिकेतो महामनाः ॥ यदुवाच महाराज शृणु तज्जनमेजय

वैशम्पायन म्हणाले—ऋषींनी असे म्हटल्यावर महामना नाचिकेत बोलला. हे महाराज जनमेजय, त्याने जे सांगितले ते ऐका.

Verse 33

प्रणयात्सौहृदात्स्नेहादस्माभिरभिपृच्छितम् ॥ वद सर्वं महाभाग याथातथ्येन विस्तरम्

प्रेम, सौहार्द आणि स्नेहामुळे आम्ही तुम्हाला विचारले आहे। हे महाभाग, जसे सत्य आहे तसे सर्व काही विस्ताराने सांगा।

Verse 34

कच्चिन्न तुष्टो भगवान्स्त्वां दृष्ट्वा स्वयमागतम् ॥ कच्चिच्छीघ्रं विसृष्टोऽसि धर्मराजेन पुत्रक

तू स्वतः येऊन उपस्थित झालास, तुला पाहून भगवान प्रसन्न झाले काय? आणि हे पुत्रा, धर्मराजांनी तुला लवकरच परत पाठवले काय?

Verse 35

उपविष्टास्तथा चान्ये स्थिताश्चान्ये सुयन्त्रिताः ॥ ते सर्वे तं तु पृच्छन्ति ऋषयो वेदपारगाः

काही बसले आणि काही उभे राहिले—सर्वजण संयमी व स्थिर. ते सर्व वेदपारंगत ऋषी त्याला प्रश्न विचारू लागले.

Verse 36

चिन्तयेत न चिन्ताऽत्र मृगयन्ति च यद्धितम् ॥ करोति चित्रगुप्तः किं किं च जल्पत्यसौ पुनः

इथे त्याने चिंता करू नये; ते तर हितकारक गोष्ट शोधतात. चित्रगुप्त काय करतो, आणि तो पुन्हा पुन्हा काय बोलतो?