Adhyaya 186: Ritual Procedure for Installing Silver and Gold Images, and the Special Status of Śālagrāma

Verse 1

श्रीवराह उवाच॥ राजतीं प्रतिमां कृत्वा सुरूपां निर्मलां शुचिम् ।। अश्लिष्टां चैव निर्दोषां सर्वतः परिनिष्ठिताम् ॥

श्रीवराह म्हणाले—रौप्य प्रतिमा तयार करून, सुरूप, निर्मळ व शुचि; अविकृत, निर्दोष आणि सर्वतोपरी सुबद्ध।

Verse 2

चन्द्रपाण्डुरसङ्काशां सुष्लक्ष्णां निर्व्रणां शुभाम् ।। श्रियायुक्तां मनोज्ञां च दीप्यमानां दिशो दश ॥

चंद्राच्या पांढुरक्या प्रभेसारखी, अतिशय गुळगुळीत, व्रणरहित, शुभ; श्रीयुक्त, मनोहर आणि दहा दिशांत दीप्तिमान।

Verse 3

ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः ।। गीतवादित्रशब्देन शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ॥

अशी प्रतिमा करून, माझ्या कर्मात (सेवाविधीत) परायण असलेला—गायन व वाद्यांच्या नादाने, शंख व दुंदुभीच्या गजरासह (प्रवृत्त व्हावा)।

Verse 4

स्तुतिभिर्मङ्गलैश्चैव मम वेश्मन्युपानयेत् ।। अर्घ्यपाद्यादिकं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

स्तोत्रे व मंगलपाठांसह ते माझ्या देवालयात आणावे। अर्घ्य, पाद्य इत्यादी अर्पणद्रव्ये घेऊन मग हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 5

मन्त्रः— ॐ यः सर्वलोकेष्वपि सर्वमर्घ्यं पूज्यश्च मान्यश्च दिवौकसामपि ।। उपागतो गृह्य इदं ममार्घ्यं प्रसीद मां तिष्ठतु लोकनाथ ॥ यो राजते यज्ञपतिश्च यज्ञे सूर्योदये मम कर्माग्निहोत्रम्

मंत्र— ॐ जो सर्व लोकांत सर्व अर्घ्याला योग्य, पूज्य व मान्य आहे, देवगणांनाही वंद्य—तो समीप येऊन माझे हे अर्घ्य स्वीकारो. माझ्यावर प्रसन्न हो; येथे स्थिर राहो, हे लोकनाथ। जो यज्ञात यज्ञपति म्हणून तेजस्वी आहे—सूर्योदयास माझे कर्म अग्निहोत्र आहे…

Verse 6

मन्दश्चेति आदिमध्यस्वरूपायेति ।। तत एतेन मन्त्रेण अर्घ्यं दत्त्वा यथाविधि ।। सुस्नातोऽलङ्कृतश्चैव स्थापयेत् तामुदङ्मुखः ॥

‘मन्दश्च…’ तसेच ‘आदि-मध्य-स्वरूपाय…’—असे. नंतर या मंत्राने विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण करून, उत्तम स्नान करून अलंकृत होऊन, उत्तराभिमुख होऊन त्याची स्थापना करावी.

Verse 7

आश्लेषासु च नक्षत्रे राशौ कर्कटके स्थिते ।। अस्तङ्गते दिनकरे स्वजने यजति स्थिरे ॥

आश्लेषा नक्षत्र असताना व कर्कट राशीत स्थिती असताना, तसेच सूर्यास्त झाल्यावर, आपल्या स्वजनांमध्ये स्थिरचित्ताने पूजन करावे.

Verse 8

तत्राधिवासनं कुर्याद्विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ चत्वारः कलशास्तत्र चन्दनोदकमिश्रिताः

तेथे मंत्रपूर्वक विधीनुसार अधिवासन (पूर्वसंस्कार) करावा. तेथे चंदनमिश्रित जलाने भरलेले चार कलश असावेत.

Verse 9

सर्वौषधीसमायुक्ताः सहकारविभूषिताः ॥ ततस्ते कर्मिणः सर्वे मम शास्त्रानुसारिणः

सर्व औषधींनी युक्त व आंब्याच्या पल्लवांनी अलंकृत होऊन, नंतर ते सर्व कर्मी माझ्या शास्त्रानुसार विधीचे अनुसरण करून प्रवृत्त व्हावेत.

Verse 10

मन्त्रः— योऽसौ भवान् सर्वलोकैककर्त्ता सर्वाध्यक्षः सर्वरूपैकरूपः ॥ आयातु मूर्त्तौ सहितो मया च ध्रुवादिभिर्लोकपालैस्तु पूज्यः

मंत्र— ‘हे प्रभो! आपणच सर्व लोकांचे एकमेव कर्ते, सर्वाध्यक्ष, आणि ज्यांचे एकच स्वरूप सर्व रूपे आहे—आपण माझ्यासह या मूर्तीत आगमन करावे; आणि ध्रुव आदि लोकपालांनी पूजिले जावे।’

Verse 11

नमोऽनन्तायेति ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यामुदिते सूर्यमण्डले ॥ दिशासु च प्रसन्नासु द्वारमूलमुपानयेत्

‘नमोऽनन्ताय’—रात्रि व्यतीत होऊन सूर्य-मंडळ उदित झाल्यावर, आणि दिशा प्रसन्न व निर्मळ झाल्यावर, (तयार वस्तू) द्वारमूळ म्हणजे उंबरठ्याजवळ आणावी.

Verse 12

एवं संस्थापनं कृत्वा मम कर्मानुसारिणः ॥ घटैः पूर्णैर्यथान्यायं कुर्यात्तत्राभिषेचनम्

अशा प्रकारे माझ्या कर्मविधानानुसार स्थापना करून, नंतर तेथे पूर्ण घटांनी यथान्याय अभिषेक करावा.

Verse 13

अभिषिच्य ततः पश्चात्स्थापयेत विधानतः ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत्

अभिषेक करून, नंतर विधानानुसार स्थापना करावी. ‘नमो नारायणाय’ असे म्हणत मंत्र उच्चारावा.

Verse 14

मन्त्रः— गङ्गादिभ्यो नदीभ्यश्च सागरेभ्यो मया हृतम् ॥ स्नानाय ते सुरश्रेष्ठ कर्पूरावासितं जलम्

मंत्र— गंगा इत्यादी नद्यांतून व समुद्रांतून मी हे जल आणले आहे। हे देवश्रेष्ठा, तुमच्या स्नानासाठी हे कापूर-सुगंधित जल आहे।

Verse 15

एवं स्नाप्य विधानॆन गृहस्याभ्यन्तरं नयेत् ॥ स्थापना तत्र मे कार्या मन्त्रेणानेन सुन्दरी

अशा प्रकारे विधीनुसार स्नान घालून (प्रतिमा) घराच्या आत नेावी. हे सुंदरी, तेथे याच मंत्राने माझ्याकडून स्थापना करावी.

Verse 16

मन्त्रः— वेदैर्वेद्यो वेदविद्भिश्च पूज्यो यज्ञात्मको यज्ञफलप्रदाता ॥ यज्ञार्थं त्वामाह्वये देवदेव मूर्त्तावस्यां तिष्ठ सुलोकनाथ

मंत्र— जो वेदांनी जाणण्याजोगा आणि वेदज्ञांनी पूजनीय; जो यज्ञस्वरूप व यज्ञफलदाता— यज्ञार्थ मी तुम्हांला आवाहन करतो, हे देवदेवा; या मूर्तीत निवास करा, हे सुलोकनाथा।

Verse 17

धनजन रूप्यस्वर्ण अनन्ताय नम इति ॥ एवं संस्थापनं कृत्वा प्रहृषितेनान्तरात्मना ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं पूर्वोक्तविधिना नरः

‘धन-जन, रूपे- सोने (इत्यादी अर्पण करून) “अनंताय नमः”’— अशा रीतीने स्थापना करून, अंतःकरणाने आनंदित होऊन, मनुष्याने पूर्वोक्त विधीनुसार यथान्याय पूजन करावे।

Verse 18

नीलवस्त्राणि मे दद्यात्प्रियाणि मम भूषणम्॥ ततो वस्त्राण्युपादाय जानुभ्यां पतितो भुवि॥

“मला निळी वस्त्रे द्यावीत—ती मला प्रिय असून माझे भूषण आहेत।” मग वस्त्रे घेऊन तो गुडघ्यांवर भुईवर पडतो।

Verse 19

मन्त्रः— योऽसौ भवान्श्चन्द्ररश्मिप्रकाशः शङ्खेन कुन्देन समानवर्णः॥ क्षीरोज्ज्वलः कौमुदवर्ण देव वस्त्राणि गृह्णीष्व मम प्रियाय॥

मंत्र— हे देव! आपण चंद्रकिरणांसारखे प्रकाशमान, शंख व कुंदपुष्पासारख्या वर्णाचे, क्षीरासारखे उज्ज्वल, कौमुदीवर्ण आहात। माझ्या प्रिय देवतेसाठी ही वस्त्रे स्वीकारा।

Verse 20

वेषः सुवेषः अनन्तः अमरः मारणः कारणः सुलभः दुर्लभः श्रेष्ठः सुवर्चा इति॥ अनेनैव तु मन्त्रेण दत्त्वा वस्त्राणि मे शुचिः॥ ततो मे प्रापणं दद्याद्भक्तियुक्तेन चेतसा॥

“वेष, सुवेष, अनंत, अमर, मारण, कारण, सुलभ, दुर्लभ, श्रेष्ठ, सुवर्चा”—असे. याच मंत्राने वस्त्रे अर्पण करून शुचि पुरुषाने भक्तियुक्त चित्ताने नंतर प्रापण (अतिरिक्त अर्पण) द्यावे.

Verse 21

नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥ शाल्यन्नं पायसैर्युक्तं सितया च घृतेन च॥

“नमो नारायणाय” हा मंत्र उच्चारावा. (अर्पणासाठी) शाली तांदळाचे अन्न, पायसासहित, तसेच साखर व तुपासह अर्पण करावे.

Verse 22

प्रापणं गृह्यतां देव अनन्त पुरुषोत्तम॥ दत्त्वा तु मम नैवेद्यं दद्यादाचमनं बुधः॥

“हे देव! हे अनंत पुरुषोत्तम! हे प्रापण स्वीकारा.” मग माझे नैवेद्य अर्पण करून, बुध पुरुषाने आचमनासाठी जल द्यावे.

Verse 23

सर्वलोकहितार्थाय शान्तिपाठमुदाहरेत्॥ ॐ शान्तिं करोति ब्रह्मा च रुद्रो विष्णुर्हि भास्करः॥

सर्व लोकांच्या हितासाठी शांतीपाठ म्हणावा— “ॐ—ब्रह्मा शांती करतो; रुद्रही; तसेच विष्णु—आणि भास्कर (सूर्य)ही—शांती करतात।”

Verse 24

रात्रिश्चैव तु सन्ध्ये द्वे नक्षत्राणि ग्रहा दिशः॥

रात्रि, दोन संध्या, नक्षत्रे, ग्रह आणि दिशा—हे सर्वही शांती-आवाहनात अंतर्भूत आहेत।

Verse 25

अचल चञ्चल सचल खेचल प्रचल अरविन्दप्रभ उद्भव चेति नमः संस्थापितानां वासुदेव इति॥ कृत्वा वै शान्तिकं तत्र सर्वपापप्रणाशनम्॥ पूज्य भागवतांस्तत्र यथाविभवशक्तितः॥

“अचल, चंचल, सचल, खेचर, प्रचल; अरविंदप्रभ, उद्भव”—असा नमस्कार करून, प्रतिष्ठित देवतेस “वासुदेव” असे म्हणावे। तेथे सर्वपाप-नाशक शांतिकर्म करून, यथाशक्ती भागवत भक्तांचे पूजन करावे।

Verse 26

ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र गुरुं मन्त्रेण पूजयेत्॥ तेभ्यः शान्त्युदकं गृह्य कुर्यादभ्युक्षणं ततः॥

तेथे ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि मंत्राने गुरूचे पूजन करावे। त्यांच्याकडून शांतीजल घेऊन नंतर अभ्युक्षण (शिंपडणे) करावे।

Verse 27

ब्राह्मणान्स्वजनं चैव अभिवाद्य कृताञ्जलिः॥ शीघ्रं विसर्जयेत्तांश्च ये तत्र समुपागताः॥

ब्राह्मणांना व स्वजनांना हात जोडून अभिवादन करून, तेथे जमलेल्यांना शीघ्र निरोप द्यावा।

Verse 28

जलस्य बिन्दवो येऽन्नभोजनान्ते पतन्ति हि ॥ तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके स मोदते ॥

भोजनाच्या शेवटी जितके जलकण पडतात, तितकी हजारो वर्षे तो विष्णुलोकात आनंद भोगतो।

Verse 29

य एतेन विधानॆन पूजयॆन्मतिमान्नरः ॥ उद्धृतं च कुलं तेन पितृजं मातृजं तथा ॥

जो विवेकी पुरुष या विधानाने पूजन करतो, त्याच्यामुळे पितृकुळ व मातृकुळ—दोन्हींचा उद्धार होतो.

Verse 30

अनेन विधिना देवि रौप्यार्चास्थापनं मम ॥ सुवर्णस्य प्रवक्ष्यामि स्थापनं मम सुप्रियम् ॥

हे देवी, या विधीने माझ्या रौप्य-मूर्तीची स्थापना सांगितली आहे; आता माझ्यास अत्यंत प्रिय सुवर्ण-मूर्तीची स्थापना सांगतो.

Verse 31

यथैव राजती कुर्यात्तथैव च सुवर्णिकाम् ॥ तेनैव विधिना सर्वं कुर्यादावाहनादिकम् ॥

जशी रौप्य-मूर्तीची व्यवस्था करतात, तशीच सुवर्ण-मूर्तीचीही; त्याच विधीने आवाहनादी सर्व कर्म करावे.

Verse 32

यत्फलं दारुशैलादिनाम्ना कांस्यादिराजते ॥ तत्फलं कोटिगुणितं सौवर्णस्य प्रपूजने ॥

दारू, शिला इत्यादी तसेच कांस्य, रौप्य इत्यादी मूर्तींचे जे फळ सांगितले आहे, सुवर्ण-मूर्तीच्या सम्यक् पूजेत ते फळ कोटीपटीने वाढते.

Verse 33

कुलानि तारयेत्त्सुभ्रु अयुतान्येकविंशतिम् ॥ याति मल्लयतां भूमे पुनरावृत्तिवर्जितः ॥

हे सुभ्रू! तो एकवीस हजार कुळांचा तारक होतो; हे भूमे! तो पुनरावृत्तिरहित ‘मल्लयता’ पदाला प्राप्त होतो.

Verse 34

एतत्ते कथितं भूमे यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ रहस्यं विपुलश्रोणि किमन्यत्कथयामि ते ॥

हे भूमे! तू जे विचारलेस ते मी तुला सांगितले. हे विपुलश्रोणि! हे रहस्योपदेश आहे; आता तुला आणखी काय सांगू?

Verse 35

भूमिरुवाच ॥ उक्ता याः प्रतिमाः सर्वाः सुवर्णादि विनिर्मिताः ॥ तासु तिष्ठसि सर्वासु शालग्रामे च सर्वदा ॥

भूमी म्हणाली: ज्या सर्व प्रतिमा सांगितल्या आहेत त्या सुवर्ण इत्यादींनी निर्मित आहेत. आपण त्या सर्वांत अधिष्ठित असता काय? आणि शालग्रामातही आपण सदैव असता काय?

Verse 36

कति पूज्या गृहेदौ च अविशेषस्तु पूजने ॥ विशेषो वा भवेत् तन्मे रहस्यं वद माधव ॥

गृह इत्यादी ठिकाणी किती (रूपे/प्रतिमा) पूज्य आहेत? पूजेत अविशेष आहे की काही विशेष भेद असतो? हे माधव, ते रहस्य मला सांगा.

Verse 37

द्वे चक्रे द्वारकायास्तु नार्च्यं सूर्यद्वयं तथा ॥ गणेशत्रितयं नार्च्यं शक्तित्रितयमेव च ॥

द्वारकेची दोन चक्रे पूज्य नाहीत; तसेच सूर्याचे द्वयही. गणेशाचे त्रय पूज्य नाही, आणि शक्तीचे त्रयही तसेच.

Verse 38

शालग्रामयुगं पूज्यं युग्मेषु द्वितयं न हि ॥ विषमा नैव पूज्याः स्युर्विषमे एक एव हि

शालग्रामाचे युग्म पूज्य आहे; परंतु समसंख्येत केवळ दोनचे विधान नाही. विषम संख्या समूह पूज्य नाहीत; विषमात तर एकच (पूज्य) आहे.

Verse 39

गृहेऽग्निदग्धा भग्ना वा नैव पूज्या वसुन्धरे ॥ आसां तु पूजनाद्गेहे उद्वेगं प्राप्नुयाद्गृही

हे वसुंधरे! घरात अग्नीने जळालेल्या किंवा तुटलेल्या शिळा पूजण्यास योग्य नाहीत. अशा शिळांची घरात पूजा केल्यास गृहस्थास उद्वेग व क्लेश प्राप्त होतो.

Verse 40

शालग्रामशिला भग्ना पूजनीया सचक्रका । खण्डिता स्फुटिता वापि शालग्रामशिला शुभा

चक्रचिन्हयुक्त शालग्रामशिळा तुटली तरीही पूजनीय आहे. खंडित किंवा तडकलेली असली तरी शालग्रामशिळा शुभच मानली जाते.

Verse 41

शिला द्वादश वै देवि शालग्रामसमुद्भवाः ॥ विधिवत्पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ते

हे देवी! शालग्रामसमुद्भव अशा बारा शिळा आहेत. जो त्यांची विधिपूर्वक पूजा करतो, त्याचे पुण्य मी तुला सांगतो.

Verse 42

कोटिद्वादशलिङ्गैस्तु पूजितैः स्वर्णपङ्कजैः ॥ यत्स्याद्द्वादशकल्पैस्तु दिनेनैकेन तद्भवेत्

स्वर्णकमळांनी बारा कोटी लिंगांची पूजा केल्याने बारा कल्पांत जे फळ मिळते, तेच फळ एका दिवसात प्राप्त होते.

Verse 43

यः पुनः पूजयेद्भक्त्या शालग्रामशिलाशतम् ॥ तत्फलं नैव शक्तोऽहं वक्तुं वर्षशतैरपि

जो भक्तीने शालग्रामशिळांचे शंभर पूजन करतो, त्याचे फळ मी शेकडो वर्षे सांगितले तरीही वर्णन करू शकत नाही.

Verse 44

सर्वैर्वर्णैस्तु सम्पूज्याः प्रतिमाः सर्वदेवताः ॥ लिङ्गान्यपि तु पूज्यानि मणिभिः कल्पितास्तथा

सर्व वर्णांनी सर्व देवतांच्या प्रतिमा विधिपूर्वक पूजाव्यात; तसेच मण्यांनी घडविलेले लिंगही पूजनीय आहे.

Verse 45

शालग्रामो न स्पृष्टव्यो हीनवर्णैर्वसुन्धरे ॥ स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रस्पर्शाधिकॊ मतः

हे वसुंधरे, हीन वर्णांनी शालग्रामास स्पर्श करू नये; स्त्री व शूद्रांच्या हाताचा स्पर्श वज्रस्पर्शापेक्षा अधिक दोषकारक मानला आहे.

Verse 46

यदि भक्तिर्भवेत् तस्य स्त्रीणां वापि वसुन्धरे ॥ दूरादेवास्पृशन् पूजां कारयेत् सुसमाहितः

हे वसुंधरे, जर भक्ती असेल—स्त्रियांच्याही बाबतीत—तर स्पर्श न करता दूरूनच, मन एकाग्र ठेवून पूजा करवावी.

Verse 47

चरणामृतपानेन सर्वपापक्शयो भवेत् ॥ अभक्ष्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम्

चरणामृत पिल्याने सर्व पापांचा क्षय होतो; परंतु शिवनिर्माल्य—पत्र, पुष्प, फळ व जल—हे अभक्ष्य (सेवनास अयोग्य) आहे.

Verse 48

शालग्रामशिलायोगात् पावनं तद्भवेत्सदा ॥ दद्याद्भक्ताय यो देवि शालग्रामशिलां नरः ॥

शालग्राम-शिळेच्या संयोगाने ते सदैव पावन होते; हे देवी, जो पुरुष भक्ताला शालग्राम-शिळा दान देतो तो प्रशंसनीय आहे.

Verse 49

सुवर्णसहितां तस्य यत्पुण्यं तच्छृणुष्व मे ॥ सुवर्णसहिता भूमिः सपरवतवनाकरा ॥

सुवर्णासह जे पुण्य त्याला प्राप्त होते ते माझ्याकडून ऐक. सुवर्णयुक्त भूमी ही पर्वत, वन आणि खाणींसह (समग्र पृथ्वीप्रमाणे) मानली जाते.

Verse 50

ससमुद्रा भवेद्दत्ता सत्पात्राय वसुन्धरे ॥ शालग्रामशिलायास्तु मूल्यमुद्घाटयेत्क्वचित् ॥ विक्रेता क्रयकर्त्ता च नरके नीयते ध्रुवम् ॥ पूजाफलं न शक्नोति वक्तुं वर्षशतैरपि ॥

हे वसुंधरे, सत्पात्राला दान दिल्यास जणू समुद्रांसह पृथ्वीच दान झाल्यासारखे होते. परंतु शालग्रामशिलेचे मूल्य कधीही ठरवू वा जाहीर करू नये; विक्रेता आणि क्रेता दोघेही निश्चयाने नरकात नेले जातात. तिच्या पूजेचे फळ शंभर वर्षांनीही सांगता येत नाही.

Verse 51

एतत्ते कथितं गुह्यं प्रतिमा स्थापनं प्रति ॥ शालग्रामे विशेषश्च लिङ्गादीनां च यो भवेत् ॥

प्रतिमा-स्थापनाविषयी हे गूढ तत्त्व तुला सांगितले आहे. तसेच शालग्रामाच्या बाबतीतील विशेष भेद आणि लिंग इत्यादी रूपांतील जे भेद असतील तेही वर्णिले आहेत.

Verse 52

पूजनादौ विधिश्चापि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

पूजन इत्यादींची विधीही सांगितली आहे—आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?

Verse 53

गुरोस्तु वचनाद्देवि मनोज्ञान्सुखशीतलान् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥

हे देवी, गुरूच्या वचनानुसार—मनास प्रिय, सुखद व शीतल (द्रव्य) घेऊन—“नमो नारायणाय” असे म्हणत मंत्राचा उच्चार करावा.

Verse 54

नमो नारायणायेति उक्त्वा काममुदाहरेत् ॥

“नमो नारायणाय” असे म्हणून, आपल्या इच्छेनुसार व संकल्पानुसार त्याचा जप किंवा पाठ करावा।

Verse 55

ततो गुरुं च सम्पूज्य दानमानादिभिर्विभुम् ॥ गुरौ सम्पूजिते तत्र मम पूजा कृता भवेत् ॥

नंतर दान, मान-सन्मान इत्यादींनी त्या विभू गुरूची यथाविधी पूजा करावी; गुरू पूजिला गेला की तेथेच माझी पूजा पूर्ण झाली असे मानले जाते।

Verse 56

शिवादिपूजने के वा सङ्ख्यातास्तच्च मे वद ॥ श्रीवराह उवाच ॥ गृहे लिङ्गद्वयं नार्च्यं शालग्रामत्रयं तथा ॥

शिवादींच्या पूजेत कोणकोणते (रूप) मोजावेत, तेही मला सांगा. श्रीवराह म्हणाले—घरात दोन लिंगांची पूजा करू नये; तसेच तीन शालग्रामांचीही करू नये।

Verse 57

मोहाद्यः संस्पृशेच्छूद्रो योषिद्वापि कदाचन ॥ पच्यते नरके घोरे यावदाभूतसम्प्लवम् ॥

जो कोणी मोहामुळे कधीही शूद्राच्या—किंवा स्त्रीच्याही—स्पर्शात आला, तो भयंकर नरकात प्राण्यांच्या महाप्रलयापर्यंत यातना भोगतो, असे सांगितले आहे।