Adhyaya 148: The Greatness of Stutasvāmi: Varāha’s Disclosure of the Bhūtagiri Sacred Landscape and Its Ethical Discipline

Verse 1

अथ स्तुतस्वामिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ गोनिष्क्रमणमाहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यमनुत्तमम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा सर्वरत्नविभूषिता

आता स्तुतस्वामिन्-माहात्म्य. सूत म्हणाले—गोनिष्क्रमणाचे परम, गुप्त व अनुपम माहात्म्य ऐकून, सर्वरत्नांनी विभूषित ती परम विस्मयास प्राप्त झाली.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ अहो गवां हि माहात्म्यं तव चैवं श्रुतं मया ॥ यच्छ्रुत्वा अहं जगन्नाथ जातास्मि परिनिर्वृता

धरणी म्हणाली—अहो! गायींचे असे माहात्म्य मी तुमच्याकडून ऐकले. हे जगन्नाथ, ते ऐकून मी अत्यंत तृप्त व शांत झाले आहे.

Verse 3

एवमेव परं गुह्यं ब्रूहि नारायण प्रभो ॥ अस्मात्क्षेत्रात्परं देव यदि क्षेत्रं विशिष्यते

त्याचप्रमाणे, हे प्रभु नारायण, परम गुपित सांगावे. हे देव, या क्षेत्रापेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे कोणते क्षेत्र असल्यास, या स्थानापलीकडे ते मला सांगा.

Verse 4

श्रीवराह उवाच ॥ अहं नारायणो देवः सर्वधर्मव्यपाश्रयः ॥ मात्सर्यं चैव मे नास्ति तेनाहं परमः प्रभुः

श्रीवराह म्हणाले—मी नारायण देव, सर्व धर्मांचा आश्रय आहे. माझ्यात मत्सर नाही; म्हणून मी परम प्रभु आहे.

Verse 5

एतच्छास्त्रं महाभागे प्रयुक्तं लीलया मया ॥ वराहरूपमादाय सर्वभागवतप्रियम् ॥

हे महाभागे, हे शास्त्र मी लीलया प्रवर्तित केले आहे. वराहरूप धारण करून मी ते वचन सांगतो जे सर्व भागवतभक्तांना प्रिय आहे.

Verse 6

धरण्युवाच ॥ यथा यथा भाषसि धर्मकारणमिदं वचो धर्मविनिश्चयं महत् ॥ तथा तथा देव वराहाप्रमेयं हृद्यं मनो भावयसे जनार्दन ॥

धरणी म्हणाली—जसे जसे आपण धर्माचे कारण ठरणारे हे महान् धर्मनिर्णयात्मक वचन बोलता, तसे तसे, हे देव जनार्दन, हृदयास प्रिय अशा रीतीने आपण मनाला अप्रमेय वराहाकडे अधिकाधिक वळविता।

Verse 7

ततो महीवचः श्रुत्वा धर्मश्रेष्ठी महामनाः ॥ वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

त्यानंतर मही (पृथ्वी)चे वचन ऐकून, धर्मश्रेष्ठ महामना, वराहरूपी भगवान् वसुंधरेला प्रत्युत्तर देऊ लागले।

Verse 8

श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ कथयिष्याम्यहं ह्येवं गुह्यं लोकसुखावहम् ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे भूमे, महाभागे, माझ्या कार्यात स्थित असलेल्या! साधु; मी निश्चयाने असे ते गुह्य उपदेश सांगीन, जो लोकसुख व कल्याण देणारा आहे।

Verse 9

स्तुतस्वामीति विख्यातं गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ ह्यपरं युगमासाद्य तत्र स्थास्यामि सुन्दरि ॥

‘स्तुतस्वामी’ म्हणून विख्यात असे माझे परम गुह्य क्षेत्र आहे; आणि हे सुंदरी, पुढील युग प्राप्त झाल्यावर त्या काळी तेथे येऊन मी तेथेच वास करीन।

Verse 10

पञ्च तस्य शिष्यास्च भविष्यन्ति विचक्षणाः ॥ ऋषयो धर्मसंयुक्ता मत्प्रसादाद्बलाश्रिताः ॥

त्याचे पाच शिष्य होतील—विचक्षण ऋषी, धर्मयुक्त—जे माझ्या प्रसादाने प्राप्त झालेल्या बळावर आश्रित असतील।

Verse 11

ते मां संस्थापयिष्य्पन्ति धर्ममूर्तिं महीगताम् ॥ शाण्डिल्यो जाजलिश्चैव कपिलश्चोपसायकः ॥

ते मला—धर्ममूर्ती—पृथ्वीवर प्रतिष्ठित करतील: शाण्डिल्य, जाजली, कपिल आणि उपसायक।

Verse 12

भृगुश्चैव महाभागे मम मार्गानुसारिणः ॥ ते च प्रसन्नमनस आत्मदृष्टान्तदर्शिनः ॥

आणि भृगुही, हे महाभागे—माझ्या मार्गाचे अनुयायी; ते प्रसन्नचित्त असून आत्मानुभवातील दृष्टान्तसत्य पाहतात।

Verse 13

स्वयं ज्ञानप्रभावेण भासयिष्यन्ति मां सदा ॥ सङ्कर्षणो वासुदेवो प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धकः ॥

ते स्वतःच्या ज्ञानप्रभावाने मला सदैव प्रकाशित करतील—संकर्षण, वासुदेव, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध।

Verse 14

गच्छता बहुकालेन मम कर्मपरायणः ॥ ततो दीर्घेण कालेन इज्यापूर्वस्थितेन च ॥

खूप काळ गेल्यावर, जो माझ्या कर्मात परायण आहे; मग दीर्घ काळानंतर, आणि पूजेची पूर्वप्रतिष्ठा झाल्यावर (वचन पुढे आहे)।

Verse 15

वरं तेषां प्रदास्यामि यो यस्य हृदि संस्थितः ॥ ते प्रवक्ष्यन्ति मां देवि आत्मशास्त्रव्यवस्थिताः ॥

मी त्यांना तोच वर देईन, जो ज्याच्या हृदयात स्थित आहे. हे देवि, आत्मशास्त्राच्या नियमांत स्थित ते मला घोषित करतील।

Verse 16

आत्मशास्त्रं प्रतिष्ठेत यत्र धर्मः सुनिष्ठितः ॥ भवत्वेतन्निश्चयेन न तु मिथ्या कदाचन ॥

जिथे धर्म सुस्थिरपणे प्रतिष्ठित आहे, तिथे आत्मशास्त्र दृढपणे स्थापित होवो। हे निश्चयाने असेच होवो; कधीही मिथ्या ठरू नये।

Verse 17

तव देव प्रसादेन इहलोकः प्रवर्तताम् ॥ तानप्येवं वदिष्यामि शिष्याय भवतां प्रियम् ॥

हे देव! तुमच्या प्रसादाने हा लोक यथोचित रीतीने प्रवर्तो. शिष्याच्या हितासाठी, जे तुम्हांला प्रिय आहे, ते मी त्यांनाही असेच सांगीन.

Verse 18

भविष्यति न संशेहो यतो यूयं मम प्रियाः ॥ सुशिष्याः बाढमित्येवं भविष्यन्ति न संशयः ॥

हे नक्कीच होईल, यात संशय नाही, कारण तुम्ही मला प्रिय आहात. ‘सुशिष्य’ असेच तुम्ही व्हाल; यातही संशय नाही.

Verse 19

एवं सर्वेषु शास्त्रेषु वाराहं घृतसम्मितम् ॥ वाराहं ज्ञानमुत्सृज्य महाभागं महौजसम् ॥

अशा रीतीने सर्व शास्त्रांमध्ये वाराह-उपदेश घृतासमान (साररूप) आहे. त्या महाभाग, महौजस्वी वाराह-ज्ञानास त्यागून…

Verse 20

एवं समं मया चैव ह्यात्मना परिभाषितम् ॥ ते प्रणामं करिष्यन्ति सिद्धिं प्राप्स्यन्ति वै पराम् ॥

अशा प्रकारे समभावाने मी—खरोखर आत्मसाक्षीने—हे सांगितले आहे. ते प्रणाम करतील आणि निश्चयाने परम सिद्धी प्राप्त करतील.

Verse 21

महाज्ञानमिदं सूक्ष्मं भूमे भक्तेषु दृश्यते ॥ शास्त्राणां परमं शास्त्रं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥

हे भूमी! हे महान व सूक्ष्म ज्ञान भक्तांमध्ये प्रकट होते. हे शास्त्रांतील परम शास्त्र असून संपूर्ण संसारबंधनातून मोक्ष देणारे साधन आहे.

Verse 22

किञ्चिदन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ शास्त्रमेतन्महाभागे स्थूलकर्म महौजसम् ॥

मी आणखी काही सांगतो; हे वसुंधरे, ते ऐक. हे महाभागे! हे शास्त्र स्थूल कर्म (व्यवहारातील आचरण) याविषयी असून महान सामर्थ्ययुक्त आहे.

Verse 23

केचित्तरन्ति ज्ञानेन केचित्कर्मणि निष्ठिताः ॥ केचिद्यथेष्टं सुश्रोणि केचिद्दानेन कर्मणा ॥

काही जण ज्ञानाने तरतात, काही कर्मात निष्ठावान असतात. हे सुश्रोणि! काही आपल्या इच्छेनुसार वागतात, आणि काही दानरूप कर्माने उन्नत होतात.

Verse 24

केचिद्योगबलं भुक्ता पश्यन्ति मम संस्थितम् ॥ विधिपूर्वं तु मे किञ्चिन्नराः पश्यन्ति निष्ठिताः ॥

काही जण योगबलाचा आश्रय घेऊन माझी स्थित उपस्थिती पाहतात. परंतु काही निष्ठावान मनुष्य विधिपूर्वक आचरणाने माझे काही अंश दर्शन करतात.

Verse 25

सर्वधर्मकराः केचित्सर्वाशाः सर्वविक्रयाः ॥ ते मां पश्यन्ति वै भूमे एकचित्त व्यवस्थिताः ॥

काही जण सर्व प्रकारचे धर्मकर्म करतात; काही सर्व इच्छा धरून सर्व व्यवहार-व्यापारात गुंततात. तरीही हे भूमी! जे एकचित्त होऊन स्थित आहेत, तेच खरे मला पाहतात.

Verse 26

एवमेतन्महाशास्त्रं देवि संसारमोक्षणम् ॥ मम भक्तव्यवस्थायै प्रयुक्तं परमं प्रियम् ॥

हे देवि, हे महाशास्त्र संसारातून मोक्ष देणारे साधन आहे; माझ्या भक्तांची योग्य व्यवस्था व्हावी म्हणून, मला अत्यंत प्रिय असे हे प्रवर्तित केले आहे।

Verse 27

ते तथा च प्रवक्ष्यन्ति यच्च यस्याभिरोचते ॥ अन्यथान्यस्य दृष्टानामृषिभिर्यत्प्रयोजितम् ॥

आणि ते तसेच याचे प्रवचन करतील—ज्याला जे रुचेल त्याप्रमाणे; कारण ऋषींनी नियोजित केलेले तत्त्व वेगवेगळ्या जनांना वेगवेगळ्या रीतीने दिसते।

Verse 28

मत्प्रसादेन ते सर्वे सिद्धिं यास्यन्ति मत्पराम् ॥ मम शिष्येषु येषां च मात्सर्योपहतात्मनाम् ॥

माझ्या प्रसादाने ते सर्वजण सिद्धीला पोहोचतील—जी माझ्यात परायण आहे. परंतु माझ्या शिष्यांविषयी ज्यांची अंतःकरणे मत्सराने आहत आहेत, (त्यांचे फल अन्यथा होईल)।

Verse 29

मच्छास्त्रे च भवेद्दोषस्तेषामत्र पुनर्भवः ॥ मात्सर्यं ये च कुर्वन्ति मद्धर्मपरमे जने ॥

माझ्या शास्त्राविषयी त्यांच्यात दोष उत्पन्न होतो आणि येथे त्यांना पुनर्जन्म भोगावा लागतो. जे माझ्या धर्मात परायण असलेल्या जनाविषयी मत्सर करतात—

Verse 30

तेषां नायं परो लोको मात्सर्योपहतात्मनाम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

मत्सराने आहत अंतःकरण असलेल्यांना तो परलोक (उच्च लोक) प्राप्त होत नाही. आणि मी तुला आणखी सांगतो—हे वसुंधरे, ते ऐक।

Verse 31

मम मार्गानुसारेण परं गुह्यं मम प्रिये ॥ शास्त्रवन्तो विनीताश्च बहुदोषविवर्जिताः ॥

माझ्या मार्गानुसार, हे प्रिये, हे परम गूढ रहस्य आहे. जे शास्त्रज्ञ, विनयशील आणि अनेक दोषांपासून मुक्त असतात—

Verse 32

यस्तु मात्सर्यसंयुक्तो न स पश्यति मां क्वचित् ॥ बहुकर्मसमायुक्ता दानाध्ययननिष्ठिताः ॥

पण जो मत्सरयुक्त आहे तो मला कुठेही पाहत नाही. (जरी ते) अनेक कर्मांत गुंतलेले, दान व अध्ययनात निष्ठावान असले तरी—

Verse 33

तपसा ज्ञानयुक्ता वा नित्यं कर्मसु चोद्यताः ॥ अनेन हि स्वभावेन मात्सर्यं चैव कुर्वते ॥

तप व ज्ञानयुक्त असोत किंवा नित्य कर्मांकडे प्रवृत्त असोत—या स्वभावामुळेच ते निश्चयाने मत्सर करतात.

Verse 34

न ते पश्यन्ति मां भूमे मायया परिदूषिताः ॥ न कर्त्तव्यं ततः सर्वैर्मात्सर्यं धर्मघातकम् ॥ मम शास्त्रपरेणेह यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥

हे भूमे, मायेमुळे दूषित झाल्याने ते मला पाहत नाहीत. म्हणून धर्माचा घात करणारा मत्सर कोणालाही करू नये, जर येथे माझ्या शास्त्रात परायण होऊन कोणी परम गती इच्छित असेल.

Verse 35

ते तु मात्सर्यार्दोषेण नष्टाचाराः पतन्त्यधः ॥ मात्सर्यं सर्वनाशाय मात्सर्यं धर्मनाशकम् ॥

पण ते मत्सरदोषाने ग्रस्त होऊन, सदाचार नष्ट करून अधःपात होतात. मत्सर सर्वनाशाला कारणीभूत; मत्सर धर्मनाशक आहे.

Verse 36

एतद्गुह्यं महाभागे न जानन्ति मनीषिणः ॥ मात्सर्यस्य तु दोषेण बहवो निधनं गताः ॥

हे महाभागे! हे एक गुह्य तत्त्व आहे, जे ज्ञानीही जाणत नाहीत; मत्सरदोषामुळे अनेक जण नाशास गेले आहेत.

Verse 37

तत्राश्चर्यं महाभागे शृणु भूतगिरौ मम ॥ आयसी प्रतिमा तत्र ह्यभेद्या चैव दृश्यते ॥

हे महाभागे! माझ्या भूतगिरीवरील ते आश्चर्य ऐक—तेथे लोखंडाची प्रतिमा दिसते, आणि ती खरोखर अभेद्य आहे.

Verse 38

ब्रुवन्ति केचित्कांस्येति आयसीत्यपरेऽब्रुवन् ॥ पाषाणीत्यपरे केचिदन्ये वज्रमयीति च ॥

काही जण म्हणतात ती कांस्याची आहे, तर काहींनी ती लोखंडाची म्हटली. काहींनी तिला दगडी म्हटले, आणि इतरांनी वज्रमयी असेही सांगितले.

Verse 39

ऊर्ध्वं वा यदि वाऽधो वा ये कुर्वन्ति ममार्चनम् ॥ तथापि मां संस्पृशन्ति शिरोमध्ये तु सुन्दरी ॥

जे वरच्या बाजूने किंवा खालच्या बाजूने, जसेही, माझे अर्चन करतात—तरीही, हे सुंदरी, ते शिरोमध्यभागी मला स्पर्श करतात.

Verse 40

ये तु पश्यन्ति मां भूमे मणिपूरगिरौ स्थितम् ॥ स्तुवन्त्याचार्यवन्तश्च मत्प्रसादत्सु संयताः ॥

परंतु हे भूमे! जे मला मणिपूरगिरीवर स्थित पाहतात आणि माझी स्तुती करतात—आचार्यांसह, व माझ्या प्रसादासाठी संयमी—ते प्रशंसनीय आहेत.

Verse 41

आचार्याणां गुणान्भुक्त्वा मम कर्मपथे स्थिताः ॥ सर्वकिल्बिषमुक्ताश्च यान्ति ते परमां गतिम् ॥

आचार्यांचे गुण आत्मसात करून, माझ्या कर्मपथावर स्थिर राहून, सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ते परम गतीला जातात।

Verse 42

तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे अस्ति गुह्यं परं मम ॥ पञ्चारुमेति विख्यातमुत्तरां दिशमाश्रितम् ॥

हे महाभाग! त्या पवित्र क्षेत्रात माझे एक परम गुह्य स्थान आहे; ते ‘पञ्चारुम’ म्हणून प्रसिद्ध असून उत्तर दिशेला स्थित आहे।

Verse 43

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥ मोदते नन्दने दिव्ये ह्यप्सरोभिः समाकुले ॥

तेथे मनुष्याने स्नान करावे; पाच काळ/अवधी तेथे राहून तो अप्सरांनी भरलेल्या दिव्य नंदनवनात आनंदित होतो।

Verse 44

अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो भवेन नरः ॥ नन्दनं वनमुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति ॥

मग येथे तो प्राणत्याग करतो; तो मनुष्य कृतकृत्य होतो. नंदनवन सोडून तो माझ्या लोकालाही जातो।

Verse 45

भृगुकुण्डेति विख्यातमत्र गुह्यं परं मम ॥ मम दक्षिणपार्श्वे तु अदूरादर्धयोजनात् ॥

येथे ‘भृगुकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध माझे परम गुह्य तीर्थ आहे; ते माझ्या दक्षिण पार्श्वास, फार दूर नाही, अर्ध योजन अंतरावर आहे।

Verse 46

ध्रुवो यत्र तु तिष्ठेत मेरुशृङ्गे शिलोच्चये ॥ तत्र मोदति सुश्रोणि अप्सरोभिर्यथासुखम् ॥

जिथे ध्रुव मेरुपर्वताच्या उंच शिलाशिखरावर स्थित आहे, तिथे, हे सुश्रोणि, तो अप्सरांसह यथासुख आनंदित होतो।

Verse 47

अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम कर्मपथे स्थितः ॥ ध्रुवलोकं परित्यज्य मम लोके महीयते ॥

मग जो माझ्या कर्मपथावर स्थिर राहून येथे प्राण सोडतो, तो ध्रुवलोक सोडून माझ्या लोकी गौरव पावतो।

Verse 48

मणिकुण्डेति विख्यातं तत्र गुह्यं परं मम ॥ मणयो यत्र दृश्यन्ते अनेकालयसंस्थिताः ॥

तेथे ‘मणिकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध असे माझे परम गुह्य स्थान आहे; जिथे अनेक आलयांत स्थित मणी दिसतात।

Verse 49

अगाधं तं हृदं भद्रे देवानामपि दुर्लभम् ॥ विस्मयं किं पुनस्तत्र मलयश्चञ्चलः स्थितः ॥

हे भद्रे, ते सरोवर अगाध असून देवांनाही दुर्लभ आहे; मग तेथे चंचल मलय वारा स्थित आहे यात काय विस्मय।

Verse 50

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥ रत्नभागी भवेद्वीरो राजलक्षणसंयुतः ॥

जो नर तेथे पाच काळ राहतो त्याने स्नान करावे; तो वीर रत्नांचा भागी होतो आणि राजलक्षणांनी युक्त होतो।

Verse 51

अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम कर्मपथे स्थितः ॥ छित्त्वा वै सर्वसंसारं मम लोकं प्रपद्यते ॥

मग जो माझ्या कर्ममार्गात स्थिर राहून येथे प्राणत्याग करतो, तो खरोखर सर्व संसारचक्र छेदून माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 52

सुगुह्यं पूर्वपार्श्वेन मम क्षेत्रस्य सुन्दरि ॥ अदूरतस्त्रिक्रोशेन परिमाणं विधीयते ॥

हे सुंदरी, माझ्या क्षेत्राच्या पूर्व बाजूस एक अत्यंत गुप्त स्थान आहे; फार दूर नाही, त्याचे परिमाण तीन क्रोश ठरविलेले आहे.

Verse 53

तत्र स्नानं तु कुर्वीत मम लोकं स गच्छति ॥ धूतपापेति विख्यातं तत्र गुह्यं परं मम ॥

तेथे नक्की स्नान करावे; तो माझ्या लोकास जातो. तेथे ‘धूतपाप’ म्हणून विख्यात माझे परम गुप्त तीर्थ आहे.

Verse 54

पञ्चक्रोशाददूराद्वै मम क्षेत्रस्य पश्चिमे ॥ तत्र कुण्डं महाभागे मम तद्रोचते जलम् ॥

हे महाभागे, माझ्या क्षेत्राच्या पश्चिमेस पाच क्रोश अंतरावर, फार दूर नाही, तेथे एक कुंड आहे; त्यातील जल मला प्रिय आहे.

Verse 55

धुन्वानो दुष्करं कर्म पञ्चभूतात्मनिष्ठितम् ॥ कृतोदकस्तत्र भद्रे धूतपापो यशस्विनि

पंचभूतांनी बनलेल्या देहात स्थित राहून तो दुष्कर कर्माचे अनुष्ठान करतो; हे भद्रे, हे यशस्विनी, तेथे उदककर्म पूर्ण केल्यावर त्याचे पाप धुऊन जाते.

Verse 56

गत्वेन्द्रलोकं सुश्रोणि देवैः सह स मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः

इंद्रलोकास जाऊन, हे सुश्रोणि, तो देवांसह तेथे आनंदित होतो; आणि मग येथे, माझ्या आज्ञेत तत्पर तो प्राणांचा त्याग करतो.

Verse 57

इन्द्रलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे धूतपापे शृणुष्व मे

इंद्रलोकाचा त्याग करून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो. तेथे एक अद्भुत गोष्ट आहे, हे महाभागे—हे धूतपापे—माझे वचन ऐक.

Verse 58

वर्त्तते च विशालाक्षि मणिपूरे गिरौ मम ॥ तावन्न पतते धारा यावत्पापं न धूयते

आणि, हे विशालाक्षि, मणिपूर नावाच्या माझ्या पर्वतावर एक धारा आहे; जोवर पाप धुतले जात नाही, तोवर तिचा प्रवाह खाली पडत नाही.

Verse 59

धूते पापे च सुश्रोणि धारा च पतति क्षितौ ॥ एवं तत्र विशालाक्षि वृक्षमश्वत्थमिश्रितम्

आणि पाप धुतले गेले की, हे सुश्रोणि, ती धारा पृथ्वीवर पडते. तसेच तेथे, हे विशालाक्षि, अश्वत्थाशी संबंधित एक वृक्ष आहे.

Verse 60

धूतपापं न प्रविशेत्प्रविशत्यामले नरे ॥ तस्मिन्क्षेत्रे वरारोहे समन्तात्पञ्चयोजने

ज्याचे पाप धुतलेले नाही, त्याने प्रवेश करू नये; प्रवेश निर्मळ पुरुषालाच आहे. त्या क्षेत्रात, हे वरारोहे, सर्व बाजूंनी पाच योजन (विस्तार आहे).

Verse 61

यत्र तिष्ठाम्यहं देवि पश्चिमां दिशमाश्रितः ॥ तत्र चामलकं भद्रे अदूरादर्धयोजनात्

हे देवी, ज्या ठिकाणी मी पश्चिम दिशेचा आश्रय घेऊन निवास करतो, तेथे हे भद्रे, अर्धयोजन अंतरावर जवळच एक आवळ्याचे झाड आहे।

Verse 62

मम चैव प्रभावेण सर्वकालफलोदयम् ॥ तत्र कश्चिन्न जानाति पापकर्मा नराधमः

आणि माझ्या प्रभावाने तेथे सर्वकाळ फळधारणा होते; तरीही तेथे एखादा पापकर्मी नराधम हे ओळखत नाही।

Verse 63

भक्तं भागवतं शुद्धं मम कर्मव्यवस्थितम् ॥ उपोष्य च त्रिरात्राणि श्रद्धधानो जितेन्द्रियः

जो भक्त, शुद्ध भागवत, माझ्या विधीनुसार कर्मात स्थित—श्रद्धावान व इंद्रियनिग्रही होऊन—तीन रात्री उपवास करतो।

Verse 64

एकचित्तेन गन्तव्यं धृतिं कृत्वा सुपुष्कलाम् ॥ यत्तत्र लभते भद्रे फलमामलकं शुभम्

एकचित्ताने, भरपूर धैर्य धारण करून जावे. हे भद्रे, तेथे जे शुभ फळ—आवळ्याचे पुण्यफल—लाभते, ते महान आहे।

Verse 65

पञ्चरात्रेण लभते तस्मिन्भूतगिरौ मम ॥ ततो हरिवचः श्रुत्वा सा मही संहितव्रता ॥

माझ्या त्या भूतगिरीवर पाच रात्रींत ते फळ मिळते. मग हरिचे वचन ऐकून ती पृथ्वी आपल्या व्रतात दृढ राहिली।

Verse 66

पुनर्नारायणं तत्र प्रोवाच विनयान्विता ॥ स्तुतस्वामी श्रुतोऽसि त्वं तत्र स्थानानि यानि च ॥

मग पुन्हा विनययुक्त होऊन तिने तेथे नारायणास म्हटले— “आप ‘स्तुतस्वामी’ म्हणून प्रसिद्ध आहात; आणि तेथे जी जी स्थाने आहेत तीही मला सांगा।”

Verse 67

एतन्नामनिर्वुक्तिं त्वं वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥

“या नावाची निरुक्ती (व्युत्पत्ती) आपण आता सांगावी.”

Verse 68

श्रीवराह उवाच ॥ भूमे हित्वा तु संसारान्ये चान्ये देवकण्टकाः ॥ द्वापरे युगमासाद्य यत्र स्थास्यामि सुन्दरि ॥

श्रीवराह म्हणाले— “हे भूमे! संसारबंधने आणि देवांना ‘कंटक’ ठरणारे इतरही जे आहेत त्यांना टाकून, द्वापरयुग येताच, हे सुंदरी, मी त्या स्थानी निवास करीन।”

Verse 69

ततोऽमरैश्च ब्रह्माद्यैर्बहुभिर्मन्त्रवादिभिः ॥ स्तुतिं कर्त्तुं समारब्धं मणिपूराश्रितस्य मे ॥

त्यानंतर ब्रह्मा इत्यादी अनेक अमर—मंत्रोच्चारात निपुण—मणिपूरात वसणाऱ्या माझी स्तुती करण्यास आरंभ करू लागले।

Verse 70

ततो मां नारदो देवि असितो देवलस्तथा ॥ पर्वतश्च महाभागे मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

त्यानंतर, हे देवी, नारद, असित, देवल तसेच पर्वतही—हे महाभागे—भक्तीने माझ्या सेवेत उपस्थित होते।

Verse 71

नाम कुर्वन्ति मे तत्र मणिपूरगिरौ ततः ॥ स्तुतस्वामीति विख्यातं मम कर्मव्यपाश्रितम् ॥

तेथे मणिपूरगिरीवर त्यांनी मग माझे नामकरण केले; माझ्या कर्मांच्या आधाराने मी ‘स्तुतस्वामी’ म्हणून विख्यात झालो।

Verse 72

एतत्ते कथितं भद्रे निरुक्तिकरणं मया ॥ त्वया पृष्टं हि यद्भद्रे सर्वभागवतप्रियम् ॥

हे भद्रे, याचे निरुक्तिकरण मी तुला सांगितले. कारण हे भद्रे, तू जे विचारलेस ते सर्व भागवतभक्तांना प्रिय आहे.

Verse 73

एतानि भूमे गुह्यानि तत्र भूतगिरौ मम ॥ श्रद्धधानेन मर्त्येन श्रोतव्यं नात्र संशयः ॥

हे भूमे, हे विषय तेथे माझ्या भूतगिरीत गुप्त आहेत. श्रद्धावान मर्त्याने ते नक्की ऐकावे—यात संशय नाही.

Verse 74

एतत्ते कथितं भद्रे सर्वधर्मव्यपाश्रयम् ॥ श्रीस्तुतस्वामिमाहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

हे भद्रे, सर्व धर्मांचा आधार असलेले श्री स्तुतस्वामीचे माहात्म्य मी तुला सांगितले. आता आणखी काय सविस्तर विचारतेस?

Verse 75

पुत्रोऽहं वसुदेवस्य देवक्या गर्भसम्भवः॥ वासुदेव इति ख्यातः सर्वदानवसूदनः॥

मी वसुदेवाचा पुत्र, देवकीच्या गर्भातून जन्मलेला. ‘वासुदेव’ म्हणून ख्यात, आणि सर्व दानवांचा संहारक आहे.

Verse 76

तदेतॆ प्रवदिष्यन्ति सर्वभागवतप्रियम्॥ यथा च मथ्यमानाद्वै दध्नश्चोद्ध्रियते घृतम्॥

ते हे—सर्व भागवतांना प्रिय—असेच सांगतील; जसे दही मथल्यावर त्यातून तूप काढले जाते.

Verse 77

तद्युगस्य प्रभावेण भूमे कुर्वन्ति मानवाः॥ तैः स्वशिष्यैः समं देवि ये शास्त्रविनियोजिताः॥

त्या युगाच्या प्रभावाने, हे भूमे, मानव तसेच आचरण करतात; हे देवी, जे शास्त्रांनी नियोजित शिस्तीत आहेत, ते आपल्या शिष्यांसह प्रवृत्त होतात.

Verse 78

एतच्छास्त्रं महाभागे प्रयुक्तं विधिना मया॥ वराहरूपमादाय सर्वभागवतप्रियम्॥

हे महाभागे, हे शास्त्र मी विधिपूर्वक मांडले आहे; वराहरूप धारण करून—जे सर्व भागवतांना प्रिय आहे.

Verse 79

तत्र स्नानं तु कुर्वीत मम मार्गानुसारकः॥ भूपृष्ठे न तु जायेत कालेन विजितेन्द्रियः॥

तेथे माझ्या मार्गाचा अनुयायी नक्की स्नान करील; काळाच्या साधनेने इंद्रिये जिंकून तो पुन्हा पृथ्वीपृष्ठावर जन्म घेत नाही.

Verse 80

सुवर्णाभं मारकतमगाधं निर्मितं मया॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः॥

सुवर्णकांतीचा, मरकतासारखा, अगाध (तीर्थ/जलाशय) मी निर्माण केला आहे; तेथे पंचविध भक्तीने तृप्त झालेला नर स्नान करील.

Verse 81

तत्र गत्वा वरारोहे उदिते च दिवाकरे॥ अथ मध्याह्नवेलायां यदि वा अस्तंगतेऽपि वा॥

हे सुंदरी वरारोहे! तेथे जाऊन—सूर्य उगवला असो, मध्यान्हवेळ असो, किंवा सूर्य मावळलाही असो—।

Verse 82

एतत्स्तुतगिरेर्देवि माहात्म्यं कथितं मया॥ द्वापरं युगमासाद्य यत्र स्थास्यामि सुन्दरि॥

हे देवी! स्तुतगिरीचे हे माहात्म्य मी सांगितले. हे सुंदरी! द्वापर युग प्राप्त झाल्यावर मी तेथेच वास करीन.