Adhyaya 140: The Greatness of Kokāmukha (Badarī): Varāha’s Hidden Abode and the Sacred Waters
Kokāmukha (Badarī) Māhātmya
Tīrtha-Māhātmya (Sacred Geography & Ritual Soteriology)
संवादात पृथ्वी (धरा) वराहांना विचारते—आपण सतत कुठे वास करता, आपले परम स्थान कोणते, आणि कोणत्या कर्मांनी प्राण्यांना उत्तम परलोकगती मिळते. वराह उत्तर देतात की कोकामुख—बदरी म्हणूनही प्रसिद्ध—हे त्यांचे अत्यंत प्रिय, अतिशय पवित्र व गुप्त क्षेत्र आहे; तेथे त्यांच्या ‘परम रूपा’चे दर्शन होते. पुढे ते कौशिकी नदीशी संबंधित अनेक नामांकित तीर्थे, धारा, सरोवरे, वटवृक्ष व शिळा येथे स्नान, रात्रिउपोषण/अहोरात्र-व्रत आणि संयमित आचरण यांची क्रमबद्ध विधी सांगतात. प्रत्येक साधनेचे फल पापकर्मक्षय, विशिष्ट द्वीप/लोकांत पुनर्जन्म आणि अखेरीस वराह/विष्णुलोकप्राप्ती असे वर्णिले आहे—भूमी-केंद्रित पवित्र पर्यावरण व नैतिक संयमाची तीर्थ-शिक्षा येथे उलगडते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 140
Verse 1
अथ कोकामुख(बदरी) माहात्म्यम्॥ धरण्युवाच॥ श्रुतानि देवस्थानानि त्वया प्रोक्तानि यान्युत॥ कस्मिंस्तिष्ठसि नित्यं त्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥
आता कोकामुख (बदरी) माहात्म्य। धरणी म्हणाली—“तुम्ही सांगितलेली देवस्थाने मी ऐकली. तुम्ही नित्य कोणत्या स्थानी वास करता? कृपया ते सांगा.”
Verse 2
किं च ते परमं स्थानं यत्र मूर्त्याकृतिर्भवान्॥ कस्मिन्स्थाने कृतं कर्म येन यात्युत्तमां गतिम्॥
“आणि तुमचे परम स्थान कोणते, जिथे तुम्ही मूर्तरूपाने विराजमान आहात? कोणत्या स्थानी असे कर्म केले जाते की ज्याने उत्तम गती प्राप्त होते?”
Verse 3
श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि भक्तानां भक्तवत्सले॥ येषु स्थानेषु तिष्ठामि कथ्यमानानिमाञ्छृणु॥
श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, भक्तवत्सले! माझे वचन तत्त्वतः ऐक. ज्या ज्या स्थानी मी वास करतो, त्या स्थानांची ही कथने ऐक.
Verse 4
तव कोकामुखं नाम यन्मया पूर्वभाषितम्॥ बदरीति च विख्यातं गिरिराजशिलातलम्॥
तुझे ‘कोकामुख’ नावाचे ते स्थान, जे मी पूर्वी सांगितले होते। तेच ‘बदरी’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे—गिरिराजाच्या शिलातलावर.
Verse 5
स्थानं लोहर्गलं नाम म्लेच्छराजसमाश्रितम्॥ क्षणं चापि न मुञ्चामि एवमेतन्न संशयः॥
‘लोहर्गल’ नावाचे एक स्थान आहे, जे म्लेच्छराजाशी संबंधित आहे. मी ते क्षणभरही सोडत नाही—यात संशय नाही.
Verse 6
सचैत्यम् पश्य मे स्थानं जगदेतच्चराचरम्॥ सर्वत्राहं वरारोहे न मन्न्यूनं हि जानते॥
चैत्यासहित माझे स्थान पाहा—हे संपूर्ण जगत, चर आणि अचर. हे वरारोहे! मी सर्वत्र आहे; म्हणून कोणत्याही स्थानी मला न्यून मानू नये.
Verse 7
ये तु जानन्ति मां देवि गुह्यां कामगतिं मम॥ शीघ्रं कोकामुखं यान्तु मम कर्मपरायणाः॥
परंतु हे देवी, जे मला जाणतात—माझी गुह्य कामगती—ते माझ्या कर्मात परायण होऊन शीघ्र कोकामुखास जावोत.
Verse 8
ततो देववचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत्॥ शिरस्यञ्जलिमाधाय निर्वृतेनान्तरात्मना॥
तेव्हा देवाचे वचन ऐकून पृथ्वी म्हणाली; मस्तकी अंजली धरून, अंतःकरण शांत व तृप्त करून ती बोलली।
Verse 9
धरण्युवाच॥ सर्वतो लोकनाथेश परं कौतूहलं हि मे॥ कथं कोकामुखं श्रेष्ठं तद्भवान्वक्तुमर्हसि॥
धरणी म्हणाली: हे सर्वतो लोकनाथ, मला फारच कुतूहल आहे. कोकामुख कसे श्रेष्ठ आहे, ते आपण सांगावे.
Verse 10
यस्तु कोकामुखं गत्वा भूयो विनिवर्तते॥ कर्माणि तत्र कुर्वीत चेष्टं भवति चात्मनि॥
जो कोकामुखास जाऊन पुन्हा परततो, त्याने तेथे विधिपूर्वक कर्म करावे; आणि अभिप्रेत आध्यात्मिक फल आत्म्यात प्रकट होते।
Verse 11
यानि यानि च क्षेत्राणि त्वया पृष्टानि वै धरे। कोकामुखसमं स्थानं न भूतं न भविष्यति॥
हे धरे, तू ज्या-ज्या क्षेत्रांविषयी विचारलेस—कोकामुखासारखे स्थान ना पूर्वी झाले, ना पुढे होईल।
Verse 12
मम सा परमा मूर्तिर्यां न जानन्ति गोपिताम्॥ स्थितं कोकामुखं नाम एतत्ते कथितं मया॥
ती माझी परम मूर्ती आहे, जी गुप्त असल्याने सर्वांना ज्ञात नाही. ‘कोकामुख’ नावाचे ते स्थान आहे—हे मी तुला सांगितले.
Verse 13
श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ तस्मिन्कोकामुखं रम्यं कथ्यमानं मया।अनघे॥
श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, तू मला जे विचारतेस ते तत्त्वतः माझ्याकडून ऐक. त्या विषयात, हे अनघे, मी रम्य ‘कोकामुख’चे वर्णन करीत आहे.
Verse 14
जलबिन्दुरिति ख्यातात्पर्वतात्पत्तनाद्भुवि॥ तत्तु गुह्यतमं देवि कृत्वा कर्म महौजसम्॥
‘जलबिंदू’ म्हणून ख्यात असलेल्या पर्वतावरून भूमीवर पडण्यामुळे—हे देवी—हे अत्यंत गुह्य आहे. तेथे महौजस कर्म/अनुष्ठान करून (फल मिळते).
Verse 15
सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ विष्णुधारेति विख्याता कोकायां मम मण्डले॥
सर्व संगांचा त्याग करून तो माझ्या लोकाला जातो. कोकात, माझ्या पवित्र मण्डलात, ती ‘विष्णुधारा’ म्हणून विख्यात आहे.
Verse 16
पर्वतात्पतिता भूमौ धारा मुसलसन्निभा॥ अहोरात्रोषितो भूत्वा स्नायात्तत्र प्रयत्नतः॥
पर्वतावरून पडून भूमीवर आलेली धारा मुसळासारखी प्रबळ आहे. तेथे अहोरात्र निवास करून, प्रयत्नपूर्वक तेथेच स्नान करावे.
Verse 17
जम्बूद्वीपे प्रजायेत जम्बूर्यत्र प्रतिष्ठिता ॥ जम्बूद्वीपं परित्यज्य जायते मम पार्श्वगः ॥
जिथे जंबू (जांभूळ) वृक्ष प्रतिष्ठित आहे त्या जंबूद्वीपात जीव जन्म घेतो; नंतर जंबूद्वीप सोडून तो माझ्या पार्श्वग म्हणून, म्हणजे माझ्या सान्निध्यात, जन्म पावतो.
Verse 18
अग्निष्टोमसहस्राणां फलं प्राप्नोति मानवः । न मुह्यति स कर्तव्ये फलं प्राप्नोति चोत्तमम् ॥
मनुष्याला हजारो अग्निष्टोम यज्ञांचे समतुल्य पुण्यफळ प्राप्त होते. तो कर्तव्याविषयी मोहग्रस्त होत नाही आणि उत्तम फल मिळवितो॥
Verse 19
पश्यते परमां मूर्त्तिमेतां मम न संशयः ॥ तत्र विष्णुपदं नाम स्थानं कोकामुकाश्रितम् ॥
तो माझ्या या परम मूर्तीचे दर्शन करतो—यात संशय नाही. तेथे ‘विष्णुपद’ नावाचे स्थान आहे, जे कोकामुकेशी आश्रित/संबद्ध आहे॥
Verse 20
एतत्कश्चिन्न जानाति धरे वाराहसंश्रितम् ॥ तस्मिन्कृतोदको देवि नरो रात्रावुपोषितः ॥
हे धरे, हे फार थोडे लोक जाणतात; हे वाराहपरंपरेशी आश्रित आहे. हे देवी, जो पुरुष तेथे उदककर्म करून रात्री उपवास करतो…॥
Verse 21
क्रौञ्चद्वीपे प्रजायेत मम भक्तिपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चति प्राणान्गुह्यस्थाने परे मम ॥
माझ्या भक्तीत परायण होऊन तो क्रौञ्चद्वीपात जन्म घेतो; आणि तेथेच माझ्या परम गुह्य स्थानी प्राण सोडतो॥
Verse 22
सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोके स गच्छति ॥ अस्ति विष्णुसरो नाम क्रीडितं यत्त्वया सह ॥
सर्व आसक्तींचा त्याग करून तो माझ्या लोकी जातो. तेथे ‘विष्णुसर’ नावाचे सरोवर आहे, जिथे तुझ्यासह क्रीडा झाली होती॥
Verse 23
यत्र दंष्ट्राप्रहारेण चाहृतासि वसुन्धरे ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत प्रातःकाले वसुन्धरे ॥
हे वसुंधरे! ज्या ठिकाणी दंष्ट्राप्रहाराने तुला उचलून धरले गेले, हे पृथ्वी, तेथे प्रातःकाळी नक्की स्नान करावे।
Verse 24
सर्वपापविशुद्धात्मा मम लोकं स गच्छति ॥ सोमतीर्थमिति ख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥
सर्व पापांपासून शुद्ध झालेला तो माझ्या लोकास जातो. माझ्या मण्डलातील कोका येथे ते ‘सोमतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।
Verse 25
यत्र पञ्चशिलाभूभिर्विष्णुनाम्ना तथाङ्किता ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
जिथे भूमीवर विष्णुनामाने अंकित पाच शिळा आहेत—जो मनुष्य तेथे पाच रात्री नियम पाळून स्नान करतो…
Verse 26
गोमेदे जायते द्वीपे मम मार्गानुसारकः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥
माझ्या मार्गाचा अनुयायी ‘गोमेद’ नावाच्या द्वीपात जन्म घेतो; आणि तेथे माझ्या परम गुह्यक्षेत्रात तो प्राणत्याग करतो।
Verse 27
सर्वपापविनिर्मुक्तः शुद्धात्मा मां स पश्यति ॥ तुङ्गकूटेतिविख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥
सर्व पापांपासून मुक्त व शुद्धात्मा होऊन तो मला दर्शन घेतो. माझ्या मण्डलातील कोका येथे ‘तुंगकूट’ म्हणून ते प्रसिद्ध आहे।
Verse 28
कुशद्वीपं समासाद्य मम लोकेषु तिष्ठति ॥ अनित्यमाश्रमं नाम क्षेत्रकर्मसुखावहम् ॥
कुशद्वीपाला पोहोचून तो माझ्या लोकांत वास करतो. तेथे ‘अनित्यमाश्रम’ नावाचा आश्रम आहे; त्या पुण्यक्षेत्री केलेल्या कर्मांमुळे सुख देणारा आहे.
Verse 29
देवाश्च यं न जानन्ति किंपुनर्मनुजादयः ॥ तत्र स्नात्वा वरारोहे अहोरात्रोषितो नरः ॥
जे स्थान देवांनाही माहीत नाही, मग मनुष्यादिंना कसे कळेल? हे वरारोहे! तेथे स्नान करून जो पुरुष अहोरात्र तेथे राहतो…
Verse 30
जायते पुष्करद्वीपे मम कर्मपरायणः ॥ अथ तत्र मृतो भूमे पुण्यक्षेत्रे महाशुचिः ॥
तो पुष्करद्वीपात जन्म घेतो आणि माझ्या विहित कर्मांत परायण होतो. हे भूमे! आणि जर तो तेथे त्या पुण्यक्षेत्री मरण पावला, तर तो अत्यंत शुद्ध होतो.
Verse 31
सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥ अस्त्यत्राग्निसरो नाम परं गुह्यं मम स्थितम् ॥
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन माझ्या लोकाला जातो. येथे ‘अग्निसर’ नावाचे परम गुह्य, माझे स्थापित पवित्र स्थान आहे.
Verse 32
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र गिरिकुञ्जसमाश्रिताः ॥ तत्र चापि कृतस्नानः पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
येथे पर्वतांच्या कुंजांत आश्रित अशा पाच धारांचा प्रवाह पडतो. तेथेही स्नान करून जो पुरुष पाच रात्री तेथे राहतो…
Verse 33
कुशद्वीपे च जायेत मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म महौजसम् ॥
तो कुशद्वीपात पुनर्जन्म पावतो व माझ्या विहित कर्मांत परायण राहतो. तेथे महौजस्वी कर्म करून तो प्राणांचा त्याग करतो.
Verse 34
कुशद्वीपात्परिभ्रष्टो ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ अस्ति ब्रह्मसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
कुशद्वीपातून परिभ्रष्ट होऊन तो ब्रह्मलोकास जातो. तेथे ‘ब्रह्मसर’ नावाचे एक गुह्य, परम व माझे असे पवित्र क्षेत्र आहे.
Verse 35
यत्र धारा पतत्येका पुण्या भूमिशिलातले ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
जिथे भूमीच्या शिलातलावर एकच पुण्यधारा पडते, तेथे पाच रात्री राहिलेला पुरुष स्नान करावा.
Verse 36
वसते सूर्यलोकेषु मम मार्गानुसारकः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्सूर्यधारां समाश्रितः ॥
माझ्या मार्गाचा अनुयायी सूर्यलोकांत वास करतो. नंतर येथे ‘सूर्यधारा’चा आश्रय घेऊन तो प्राणत्याग करतो.
Verse 37
एका धारा पतत्यत्र देवि पूर्णा शिलोच्चयात् ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकमेकं दिनं तथा
हे देवि, येथे शिलोच्चयातून एक पूर्ण धारा पडते. तेथे दररोज क्रमाने—एकेक दिवस—स्नान करावे.
Verse 38
सप्तरात्रोषितो भूत्वा मम कर्म समाश्रितः ॥ स्नात्वा सप्तसमुद्रेषु लब्धसंज्ञः समाहितः
सात रात्री निवास करून, माझ्या सांगितलेल्या कर्म-व्रतांचा आश्रय घेऊन, आणि सात समुद्रांत स्नान करून, तो पुन्हा पूर्ण शुद्धी प्राप्त करून मनाने समाहित होतो।
Verse 39
सप्तद्वीपेषु विहरेन् मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम भक्तिसमन्वितः
माझ्या सांगितलेल्या कर्म-व्रतांत परायण होऊन तो सात द्वीपांत विहार करो. मग तेथेच, माझ्या भक्तीने युक्त होऊन, तो प्राणांचा त्याग करतो।
Verse 40
सप्तद्वीपमत्क्रम्य मम लोकं तु गच्छति ॥ अस्ति धर्मोद्भवं नाम तस्मिन् क्षेत्रे परे मम
सात द्वीप ओलांडून तो निश्चयाने माझ्या लोकास जातो. माझ्या त्या परम क्षेत्रात ‘धर्मोद्भव’ नावाचे एक स्थान आहे।
Verse 41
गिरिकुञ्जात् पतत्येका धारा भूमितले शुभा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकरात्रोषितो नरः
पर्वताच्या कुंजातून एक शुभ धारा भूमितळी पडते. तेथे एक रात्रि निवास करून मनुष्याने स्नान करावे।
Verse 42
स वैश्यो जायते शूद्रो मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् गुह्ये देवि शिलोच्चये
तो वैश्य असूनही, माझ्या सांगितलेल्या कर्म-व्रतांत परायण राहिल्यामुळे, शूद्र-योनीत जन्म घेतो. मग, हे देवी, त्या गुप्त शिलोच्चयात तो प्राणांचा त्याग करतो।
Verse 43
साङ्गयज्ञं सदक्षिण्यं भुक्त्वा मां प्रतिपद्यते ॥ अस्ति कोटिवटं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम
सांग यज्ञ व योग्य दक्षिणेसह यज्ञफळ भोगून तो मला प्राप्त होतो. ‘कोटिवट’ नावाचे एक क्षेत्र आहे—गुप्त, परम आणि माझे.
Verse 44
एका धारा पतत्यत्र वटमूलमुपाश्रिता ॥ तत्र स्नानं तु कुरुते नरो रात्रावुपोषितः
येथे एकच धारा पडते, वटवृक्षाच्या मुळाशी आश्रय घेऊन. जो मनुष्य रात्रौ उपवास करून तेथे स्नान करतो,
Verse 45
यावन्ति वटपत्राणि तस्मिञ्छृङ्गे परे मम ॥ तावद्वर्षसहस्राणि रूपसम्पत्समन्वितः
माझ्या त्या परम शिखरावर वटवृक्षाची जितकी पाने आहेत, तितकी हजारो वर्षे तो रूप व संपत्तीने युक्त राहतो.
Verse 46
अग्निवर्णस्ततो भूत्वा मम लोकं स गच्छति॥ पापप्रमोचनं नाम गुह्यमस्मिन्परं मम
त्यानंतर अग्निवर्ण तेजस्वी होऊन तो माझ्या लोकास जातो. येथे ‘पापमोचन’ नावाचे माझे एक गुप्त, परम स्थान आहे.
Verse 47
पतत्येकतमा धारा स्थूला कुम्भसमा ततः॥ यस्तत्र कुरुते स्नानमहोरात्रोषितो नरः॥
तेथे एकच धारा पडते—घन, जणू कुंभाएवढ्या परिमाणाची. जो मनुष्य अहोरात्र तेथे राहून स्नान करतो,
Verse 48
जायते च चतुर्वेदी मम कर्मपरायणः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कौशिकीमाश्रितो नदीम्॥
तो चतुर्वेदांचा ज्ञाता होतो आणि माझ्या सांगितलेल्या कर्मांत परायण राहतो. मग कौशिकी नदीच्या तीरावर आश्रय घेऊन तेथेच प्राण सोडतो.
Verse 49
यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः॥ मोदते वासवे लोके मम मार्गानुसारिणि॥
जो पुरुष तेथे पाच रात्री राहून स्नान करतो, तो माझ्या मार्गाचा अनुयायी होऊन वासव (इंद्र) लोकात आनंदित होतो.
Verse 50
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः॥ वासवं लोकमुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति॥
मग तेथे माझ्या सांगितलेल्या कर्मांत परायण होऊन तो प्राण सोडतो; आणि वासव लोक सोडून माझ्या लोकास जातो.
Verse 51
यमव्यसनकं नाम गुह्यमस्ति परं मम॥ स्रोतॊ वहति तत्रैकं कौशिकीमाश्रितं नदीम्॥
‘यमव्यसनक’ नावाचे एक गुप्त स्थान आहे, जे मला परम प्रिय आहे. तेथे एकच प्रवाह वाहतो, जो कौशिकी नदीशी संलग्न आहे.
Verse 52
यस्तत्र कुरुते स्नानमेकऱात्रोषितो नरः॥ न स गच्छति दुर्गाणि यमस्य व्यसनं महत्॥
जो पुरुष तेथे एक रात्र राहून स्नान करतो, तो यमाशी संबंधित महान व्यसन—त्या दुर्गम मार्गांना जात नाही.
Verse 53
अथ तत्र त्यजेत्प्राणान्मम कर्मपरायणः॥ विशुद्धो मुक्तपापोऽसौ मम लोकं स गच्छति॥
मग तेथे माझ्या उपदेशित कर्मांत तत्पर होऊन जो प्राणत्याग करतो, तो शुद्ध व पापमुक्त होऊन माझ्या लोकास जातो.
Verse 54
मातङ्गं नाम विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ स्रोतॊ वहति तत्रैव आश्रितं कौशिकीं नदीम्॥
त्या क्षेत्रात ‘मातङ्ग’ नावाचे प्रसिद्ध स्थान आहे, जे मला परम प्रिय आहे. तेथेच कौशिकी नदीला आश्रित असा एक स्रोत वाहतो.
Verse 55
विद्वाञ्छुचिश्च जायेत ममकामर्नुसारकः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्ये देवि परे मम॥
तो विद्वान व शुद्ध होतो, माझ्या इच्छेनुसार आचरण करणारा; मग, हे देवी, तेथेच माझ्या परम प्रिय गुप्त स्थानी प्राण सोडतो.
Verse 56
मुक्त्वा किम्पुरुषं भेदं मम लोकं च गच्छति॥ अस्ति वज्रभवं नाम गुह्ये तस्मिन्परं मम॥
किम्पुरुषत्वाचा भेद सोडून तो माझ्या लोकास जातो. त्या माझ्या परम प्रिय गुप्त स्थानी ‘वज्रभव’ नावाचे स्थान आहे.
Verse 57
स्रोतो वहति तत्रैकमाश्रितं कौशिकीं नदीम् ॥ स्नानं करोति यस्तत्र एकरात्रोषितो नरः ॥
तेथे कौशिकी नदीला आश्रित असा एकच स्रोत वाहतो. जो मनुष्य तेथे एक रात्र राहून स्नान करतो, तो सांगितलेले फळ प्राप्त करतो.
Verse 58
जायते शक्रलोके तु मम कर्मानुसारकः ॥ शरीरचक्रसङ्घाते वज्रहस्तस्वरूपकः ॥
तो माझ्या आज्ञेनुसार शक्रलोकीच जन्म घेतो; देह-इंद्रियसमूहात तो ‘वज्रहस्त’ स्वरूप धारण करतो.
Verse 59
तत्र स्नानप्रभावेण जायते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुच्यते प्राणान्मम चिन्तनतत्परः ॥
तेथे स्नानाच्या प्रभावाने तो त्या फलस्थितीत जन्म पावतो—यात संशय नाही. मग माझ्या चिंतनात तल्लीन होऊन तेथेच प्राणत्याग करतो.
Verse 60
शक्रलोकमतिच्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्र त्रिक्रोशमात्रेण गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
शक्रलोक ओलांडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो. तेथे तीन क्रोश परिमाणात माझे परम गुप्त तीर्थक्षेत्र आहे.
Verse 61
शक्ररुद्रेति विख्यातं तस्मिन्कोकाशिलातले ॥ स्नानं करोति यस्तत्र त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
‘शक्र-रुद्र’ म्हणून प्रसिद्ध कोकाशिला-शिलातलावर जो मनुष्य तीन रात्री उपवास करून तेथे स्नान करतो (तो उक्त फल प्राप्त करतो).
Verse 62
अस्ति चान्यन्महद्भद्रे क्षेत्रे गुह्ये विशेषितम् ॥ मनुजा येन गच्छन्ति मुक्त्वा संसारसागरम् ॥
आणि हे महाभद्रे, त्या गुप्त क्षेत्रात आणखी एक महान विशेषता आहे, ज्यामुळे मनुष्य संसारसागरातून मुक्त होऊन पुढे जातात.
Verse 63
कृतोदकस्तत्र भद्रे अहोरात्रोषितो नरः ॥ जायते शाल्मलिद्वीपे मम कर्मानुसारिणि ॥
हे भद्रे! तेथे जो पुरुष कृतोदक होऊन अहोरात्र निवास करतो, तो माझ्या विधानानुसार शाल्मलीद्वीपात जन्म घेतो।
Verse 64
तत्राथ मुंचते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ शाल्मलिद्वीपमुत्सृज्य मम पार्श्वे स तिष्ठति ॥
मग तेथेच माझ्या विहित कर्मांत निष्ठावान होऊन तो प्राण सोडतो; आणि शाल्मलीद्वीप सोडून माझ्या पार्श्वाशी स्थित राहतो।
Verse 65
तस्मिन्क्षेत्रे महागुह्ये परमस्ति फलोदयम् ॥ विष्णुतीर्थमिति ख्यातं मम भक्तसुखावहम् ॥
त्या महागुह्य क्षेत्रात परम फलाचा उदय होतो. ते ‘विष्णुतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध असून माझ्या भक्तांना सुख देणारे आहे।
Verse 66
ततः पर्वतमध्यात्तु कोकायां पतते जलम् ॥ त्रिस्रोतसं महाभागे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
त्यानंतर, हे महाभागे! पर्वताच्या मध्यातून पाणी कोकात पडते—त्यास ‘त्रिस्रोतस’ म्हणतात आणि ते सर्व संसारातून मोक्ष देणारे आहे।
Verse 67
तस्मिन् कृतोदको भूमे छित्त्वा संसारबन्धनम् ॥ वायोः स भवनं प्राप्य वायुभूतस्तु तिष्ठति ॥
हे भूमे! तेथे कृतोदक करून आणि संसारबंधन छेदून तो वायूच्या भवनास प्राप्त होतो व वायुरूप होऊन तेथे स्थित राहतो।
Verse 68
तत्राथ मुंचते प्राणान् मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वायुलोकमतिक्रंय मम लोकं स गच्छति ॥
तेथे माझ्या विहित कर्मांत निष्ठावान होऊन तो प्राणत्याग करतो; वायुलोक ओलांडून तो माझ्या लोकास जातो।
Verse 69
अस्ति तत्र वरं स्थानं सङ्गमं कौशिकोकयोः ॥ सर्वकामिकेति विख्याता शिला तिष्ठति चोत्तरे ॥
तेथे कौशिकी व ओका यांच्या संगमावर एक श्रेष्ठ स्थान आहे; आणि उत्तरेस ‘सर्वकामिका’ म्हणून प्रसिद्ध शिळा उभी आहे।
Verse 70
तत्र यः कुरुते स्नानमहो रात्रोषितो नरः ॥ विस्तीर्णे जायते वंशे जातिं स्मरति चात्मनः ॥
जो मनुष्य तेथे स्नान करून अहोरात्र राहतो, तो विस्तीर्ण वंशात जन्म घेतो आणि स्वतःची जात/पूर्वजन्म स्मरतो।
Verse 71
स्वर्गे वा यदि वा भूमौ यं यं कामयते नरः ॥ तं तं प्राप्नोति वै कामं स्नातमात्रः शिलातले ॥
स्वर्गात असो वा पृथ्वीवर—मनुष्य जी जी इच्छा करतो, शिळेच्या पृष्ठभागावर फक्त स्नान केल्याने ती ती इच्छा प्राप्त होते।
Verse 72
अस्ति मत्स्यशिला नाम गुह्यं कोकामुखे वरम् ॥ धाराः पतन्ति तिस्रो वै कौशिकीमाश्रिता नदीम् ॥
कोका-मुखी ‘मत्स्यशिला’ नावाचे एक श्रेष्ठ गुप्त स्थान आहे; तेथे कौशिकी नदीला आश्रित अशा तीन धारांचा संगम होऊन त्या पडतात।
Verse 73
तत्र च स्नायमानस्तु यदि मत्स्यं प्रपश्यति ॥ ततो जानाम्यहं देवि प्राप्तो नारायणः स्वयम् ॥
तेथे स्नान करताना जर कोणाला मासा दिसला, तर हे देवी, मला कळते की स्वयं नारायण तेथे प्रकट होऊन आले आहेत।
Verse 74
तत्र मत्स्यं पुनर्दृष्ट्वा यजमानस्तु सुन्दरि ॥ दद्यादर्घ्यं ततो भद्रे मधुलाजसमन्वितम् ॥
हे सुंदरी, तेथे पुन्हा मासा दिसल्यावर यजमानाने, हे भद्रे, मधु व लाज (भाजलेले धान्य) यांसह अर्घ्य अर्पण करावे।
Verse 75
यस्तत्र कुरुते स्नानं देवि गुह्ये ततः परे ॥ तिष्ठते पद्मपत्रे तु सोत्तरे मेरुसंश्रिते ॥
हे देवी, जो तेथे त्या गुप्त व परे असलेल्या स्थानी स्नान करतो, तो उत्तरेकडे मेरूवर आश्रय घेऊन कमळपानावर स्थित राहतो।
Verse 76
अथ संप्राप्य मुच्येत मत्स्यं गुह्यं परं मम ॥ मेरुशृङ्गं समुल्लङ्घ्य गम लोकं च गच्छति ॥
नंतर माझ्या त्या गुप्त, परम मत्स्याला प्राप्त करून तो मुक्त होतो; मेरूच्या शिखराला ओलांडून ‘गम’ नावाच्या लोकात जातो।
Verse 77
पञ्चयोजनविस्तारं क्षेत्रं कोकामुखं मम ।। यस्त्वेतत्तु विजानाति न स पापेन लिप्यते ॥
‘कोकामुख’ नावाचे माझे क्षेत्र पाच योजन विस्ताराचे आहे. जो याचे यथार्थ ज्ञान ठेवतो, तो पापाने लिप्त होत नाही।
Verse 78
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ।। तस्मिन्कोकामुखे रम्ये तिष्ठामि दक्षिणामुखः ॥
आणखीही मी तुला सांगतो—हे वसुंधरे, ऐक. त्या रम्य कोकामुख स्थानी मी दक्षिणाभिमुख होऊन स्थित असतो.
Verse 79
शिलाचन्दनसङ्काशं देवानामपि दुर्लभम् ।। वराहरूपमादाय तिष्ठामि पुरुषाकृतिः ॥
शिला व चंदनासारखा तेजस्वी, देवांनाही दुर्लभ—वराहरूप धारण करून मी मनुष्यसदृश देहात स्थित असतो.
Verse 80
वामोन्नतमुखं कृत्वा वामदंष्ट्रासमुन्नतम् ।। पश्यामि च जगत्सर्वं ये च भक्ताः मम प्रियाः ॥
मुख डावीकडे उंच करून व डावी दंष्ट्रा उन्नत ठेवून, मी सर्व जग पाहतो—आणि माझे प्रिय भक्तही पाहतो.
Verse 81
यदि कोकामुखं गच्छेत् कदाचित्कालपर्यये ।। मा ततो विनिवर्त्तेत यदीच्छेन्मम तुल्यताम् ॥
काळाच्या एखाद्या संधिकाळी जो कोकामुखास जाईल, त्याने माझी तुल्यता इच्छित असल्यास तेथून परत फिरू नये.
Verse 82
गुह्यानां परमं गुह्यमेतत्स्थानं परं महत् ।। सिद्धानां परमा सिद्धिर्गुह्यं कोकामुखं परम् ॥
गुह्यांमध्ये हे परम गुह्य—हे स्थान परम महान् व अलौकिक आहे. सिद्धांसाठी हीच परमा सिद्धी; कोकामुख हे परम रहस्य आहे.
Verse 83
न च सांख्येन योगेन सिद्धिं यान्ति महापराम् ।। याति कोकामुखं गत्वा रहस्यं कथितं मया ॥
सांख्याने वा योगाने परम महान सिद्धी मिळत नाही; कोकामुखास जाऊनच ती प्राप्त होते—हे रहस्य मी सांगितले आहे।
Verse 84
एवं श्रेष्ठे महाभागे यत्त्वया परिपृच्छिम् ।। परमं कथितं सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसे ॥
हे श्रेष्ठ महाभाग! तू जे विचारलेस ते सर्व परम स्वरूपात सांगितले आहे; आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
Verse 85
य एतत्कथितं भूमे कोकामुखमनुत्तमम् ।। तारिताḥ पितरस्तेन दश पूर्वास्तथा पराः ॥
हे भूमी! ज्याला हे अनुत्तम कोकामुख सांगितले गेले आहे, तो दहा पिढ्या पूर्वीचे पितर आणि पुढीलही पितर तारतो.
Verse 86
मृतो वा तत्र जायेत शुद्धे भागवते कुले ।। अनन्यमानसो भूत्वा मम मार्गप्रदर्शकः ॥
किंवा मृत्यूनंतर तो तेथे शुद्ध भागवत कुळात जन्म घेतो; एकनिष्ठ मनाने माझ्या मार्गाचा प्रदर्शक होतो.
Verse 87
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं कल्य उत्थाय मानवः ॥ त्यक्त्वा पञ्चशतं जन्म मम भक्तश्च जायते ॥
जो मनुष्य पहाटे उठून नित्य हे ऐकतो, तो पाचशे जन्मांचा त्याग करून माझा भक्त होऊन जन्मतो.
Verse 88
य एतत्पठते नित्यं कोकाख्यानं तथोषसि ॥ गच्छते परमं स्थानमेवमेतन्न संशयः ॥
जो हा कोका-आख्यान नित्य आणि प्रातःकाळी पठण करतो, तो परम धामास प्राप्त होतो—हे निश्चित; यात संशय नाही।
Verse 89
श्रीवराह उवाच ॥ नास्ति कोकामुखात्क्षेत्रं श्रेष्ठं कोकामुखाच्छुचि ॥ नास्ति कोकामुखात्स्थानं नास्ति कोकामुखात्प्रियम् ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे शुचि! कोकामुखापेक्षा श्रेष्ठ असे कोणतेही तीर्थक्षेत्र नाही; कोकामुखापेक्षा परे स्थान नाही; कोकामुखापेक्षा प्रिय काही नाही।
Verse 90
जायते विपुले शुद्धे मम मार्गानुसारिणि ॥ तत्राथ मुञ्चति प्राणान्विष्णुधारां समाश्रितः ॥
त्या विशाल व शुद्ध प्रदेशात, जो माझ्या मार्गाचे अनुसरण करतो तो तेथे जन्म घेतो; आणि तेथे ‘विष्णुधारा’चा आश्रय घेऊन प्राण सोडतो।
Verse 91
चतुर्धाराः पतन्त्यत्र पर्वतादुच्छ्रयं श्रिताः ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
येथे पर्वतशिखरावरून उतरून चार धारांचा प्रवाह पडतो; जो मनुष्य तेथे पाच रात्री राहून स्नान करतो, तो (उक्त) फल प्राप्त करतो।
Verse 92
सूर्यलोकमतिग्रम्य मम लोकं तु गच्छति ॥ अस्ति धेनुवटं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
तो सूर्यलोक ओलांडून माझ्या लोकास जातो. माझे एक परम, गुह्य तीर्थक्षेत्र ‘धेनुवट’ नावाने आहे।
Verse 93
तिष्ठते तु वरारोहे मम मार्गानुसारिणि ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
हे सु-नितंबे! तो माझ्या मार्गानुसार तेथेच स्थिर राहतो. तेथे अत्यंत दुष्कर कर्म करून मग प्राणत्याग करतो.
Verse 94
स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र एकरात्रोषिता नराः ॥ भेदं किम्पुरुषं प्राप्य जायते नात्र संशयः ॥
जे पुरुष तेथे स्नान करतात आणि एक रात्रि निवास करतात, ते किम्पुरुषत्व प्राप्त करतात; यात संशय नाही.
Verse 95
दंष्ट्राङ्कुरेति विख्यातं यत्र कोका विनिःसृता ॥ एतद्गुह्यं न जानन्ति यतो मुञ्चन्ति जन्तवः ॥
जिथे कोका प्रकट झाली, ते स्थान ‘दंष्ट्राङ्कुर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे गूढ रहस्य जन्तूंना माहीत नसल्याने तेथे प्राणत्याग करतात.
Verse 96
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम कर्मण्यवस्थितः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
तेथे तो माझ्या कर्म/व्रतात स्थित राहून प्राणत्याग करतो. सर्व संग परित्यजून तो माझ्या लोकास जातो.
Verse 97
ये मां स्मरन्ति वै भूमे पुरुषा मुक्तकिल्बिषाः ॥ तत्र कुर्वन्ति कर्माणि शुद्धाः संसारमोक्षणे ॥
हे भूमे! जे पुरुष माझे स्मरण करतात ते पापमुक्त होतात. शुद्ध होऊन तेथे संसारमोक्षणासाठी कर्म करतात.
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation-oriented practice as disciplined engagement with a sacred landscape: purification through snāna and regulated observance, coupled with detachment (sarva-saṅga-parityāga) and sustained devotion. Philosophically, it presents a graded soteriology where actions performed at specific tīrthas within Kokāmukha produce moral purification, clarity in duty, and eventual access to Varāha/Vişṇu’s realm, emphasizing that hidden (guhya) places and forms require correct knowledge and conduct rather than mere abstract speculation.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal rite is specified. Timing is instead expressed through durational observances: ekarātra (one night), ahorātra (day-and-night), trirātra (three nights), pañcarātra (five nights), and saptarātra (seven nights), often paired with upoṣita (fasting/overnight restraint) and sometimes prātaḥkāla (morning) bathing.
By staging instruction as Varāha’s response to Pṛthivī’s inquiry, the text situates Earth as a moral and pedagogical partner. It treats rivers, falls, stones, trees, and lakes as ethically charged sites where human restraint (fasting, careful bathing, non-attachment) aligns personal conduct with terrestrial sanctity. The implied ecological ethic is that the landscape is not inert property but a living sacred system; correct behavior within it yields purification and social order, while knowledge of ‘guhya’ places encourages careful, non-exploitative engagement with the environment.
The chapter’s narrative is primarily the Varāha–Pṛthivī dialogue and does not foreground dynastic genealogies or named sages. It mentions broad social categories and cosmological populations (e.g., manuṣya, deva, siddha; also varṇa references such as vaiśya and śūdra in outcomes of practice), and it includes a brief reference to a ‘mleccha-rāja’ in connection with Lohārgala, but no detailed lineage lists or royal chronologies are provided.