Adhyaya 127: Description of the Brāhmaṇa Initiation Procedure (Dīkṣā-sūtra)
Brāhmaṇa-dīkṣā-sūtra-varṇanam
Ritual-Manual (Dīkṣā-vidhi) with Ethical-Discourse
पूर्वीचे उपदेश ऐकून पृथ्वी जनार्दन/वराहाला सांगते की वर्णिलेल्या क्षेत्राच्या माहात्म्याने तिचा भार हलका झाला; आता ती विचारते—‘पुष्कला’ (पूर्ण/फलदायी) दीक्षा कोणत्या धर्मविधीने मिळते? वराह उत्तर देतात की हा धर्म प्राचीन, दुर्मिळ असून तो त्यांना व त्यांच्या भक्तांना पूर्णपणे ज्ञात आहे; ही भागवत-दीक्षा संसारातून मुक्त करणारी आहे. पुढे ते क्रमवार दीक्षाविधी सांगतात—गुरूकडे जाऊन शिष्यत्वाची याचना, आवश्यक द्रव्यसंग्रह, चौरस वेदी करून कलश स्थापना, देवता व गुरु यांचे आवाहन करून निर्दिष्ट मंत्रांनी पूजन, मुंडन-स्नानादी शुद्धी, आहुती/अर्पण, प्रदक्षिणा, आणि शेवटी विधिवत शिष्यत्वस्वीकार. तसेच अहिंसा, सत्य, अतिथिसत्कार, ब्रह्मचर्य/संयम, निंदा व चोरी टाळणे असे नियम आणि काही वृक्षांना इजा न करण्याची सूचना देऊन, शिस्तबद्ध आचरण पृथ्वीची व्यवस्था व समाजस्थैर्य यांना पोषक असल्याचे सांगितले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 127
Verse 1
अथ ब्राह्मणदीक्षासूत्रवर्णनम्॥ सूत उवाच॥ एवं धर्मांस्ततः श्रुत्वा बहुमोक्षार्थकारणात्॥ प्रत्युवाच ततो भूमिर्लोकनाथं जनार्दनम्
आता ब्राह्मण-दीक्षासूत्रांचे वर्णन। सूत म्हणाले—अनेक मोक्षमार्गांचे कारण असलेले हे धर्म ऐकून, मग भूमीने लोकनाथ जनार्दनाला प्रत्युत्तर दिले।
Verse 2
अहो प्रभावः क्षेत्रस्य कथ्यमानोऽतिपुष्कलम्॥ अहं भारभराक्रान्ता लघुर्जातास्मि धावती
अहो! या क्षेत्राचा प्रभाव वर्णन केला असता अत्यंत विपुल आहे. मी भाराच्या ओझ्याने दडपलेली असूनही हलकी होऊन वेगाने धावू लागले आहे।
Verse 3
विमोहा च विशुद्धा च शृण्वानाहं त्विमां प्रभो॥ अहं लोकेषु विख्याता मुखात्तव विनिस्सृता
हे प्रभो! हे वचन ऐकताना मी मोहातून मुक्त व शुद्ध होत आहे. मी लोकांत विख्यात आहे, कारण मी तुझ्या मुखातून प्रकट झाली आहे।
Verse 4
पुनः पृच्छामि ते देव संशयं धर्मसंहितम् ॥ येन धर्मविधानॆन दीक्षा प्राप्यते पुष्कला ॥
हे देव! धर्मसंहितेशी संबंधित एक संशय मी पुन्हा विचारतो—कोणत्या धर्मविधानाने परिपूर्ण दीक्षा प्राप्त होते?
Verse 5
एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं च मे ॥ धर्मसंग्रहणार्थाय तद्भवान्वक्तुमर्हसि ॥
हे माझ्यासाठी परम गुप्त आणि परम कुतूहलाचा विषय आहे; धर्मसंग्रह/सम्यक् बोधासाठी आपण हे सांगणे उचित आहे।
Verse 6
ततो महीवचः श्रुत्वा मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
मग महीचे वचन ऐकून, मेघ व दुंदुभीसारखा निनाद असलेले वराहरूपी भगवान् वसुंधरेला प्रत्युत्तर देऊ लागले।
Verse 7
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि मम धर्मं सनातनम् ॥ देवा एतन्न जानन्ति ये च योगव्रते स्थिताः ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे देवि, तत्त्वानुसार माझ्याकडून माझा सनातन धर्म ऐक. हे देवांनाही माहीत नाही, तसेच योगव्रतात स्थित असलेल्यांनाही नाही।
Verse 8
एतं धर्मं वरारोहे माङ्गल्यं मुखनिःसृतम् ॥ अहमेको विजानामि मद्भक्ता ये जना भुवि ॥
हे वरारोहे, हा धर्म मंगलमय असून मुखातून प्रकट झाला आहे. तो मी एकटाच जाणतो, आणि पृथ्वीवरील माझे भक्तजनही जाणतात।
Verse 9
यच्च पृच्छसि मे भद्रे दीक्षां भागवतीं कथाम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहे कर्मसंसारमोक्षणम् ॥
हे भद्रे, तू जी भागवती दीक्षेची कथा विचारतेस, हे वरारोहे, ती ऐक; ती कर्मजन्य संसारचक्रातून मोक्ष देणारी आहे।
Verse 10
हरन्ति मनुजा येन गर्भसंसारसागरात् ॥ मयि शान्तं मनः कृत्वा तदुत्कृष्टं च सुन्दरि ॥
या उपायाने मनुष्य गर्भापासून सुरू होणाऱ्या संसारसागरातून तरून जातात. हे सुंदरी, माझ्यामध्ये मन शांत करून ठेवणे हेच श्रेष्ठ साधन मानले जाते.
Verse 11
अभिगच्छेद्गुरुं देवि शाधि शिष्योऽस्मि मां गुरो ॥ तदाज्ञां तु पुरस्कृत्य दीक्षाद्रव्याणथाहरेत् ॥
हे देवी, गुरूकडे जाऊन म्हणावे—‘मला उपदेश करा; हे गुरो, मी तुमचा शिष्य आहे।’ नंतर गुरूची आज्ञा अग्रस्थानी ठेवून दीक्षेची सामग्री आणावी.
Verse 12
लाजा मधु कुशाश्चैव घृतं चामृतसन्निभम् ॥ गन्धं सुमनसो धूपं दीपं प्रापणकादिकम् ॥
लाजा (मुरमुरे), मध, कुश; अमृतासारखे तूप; सुगंध, फुले, धूप, दीप आणि प्रापणक इत्यादी नैवेद्य.
Verse 13
कृष्णाजिनं च पालाशं दण्डं चैव कमण्डलुम् ॥ घटं वासः पादुके च शुक्लयज्ञोपवीतकम् ॥
कृष्णमृगचर्म, पलाशकाष्ठाचा दंड, कमंडलू; घट, वस्त्र, पादुका आणि पांढरे यज्ञोपवीत.
Verse 14
यन्त्रिकामर्घपात्रं च चरुस्थालीं सदर्विकाम् ॥ तिलव्रीहियवांश्चैव विविधं च फलोदकम्
यंत्रिका, अर्घ्यपात्र; चरु शिजविण्याची स्थाळी व दर्वी (पळी)सह; तीळ, व्रीही (तांदूळ), यव आणि विविध फळोदक.
Verse 15
भक्ष्यभोज्यान्नपानं च कर्मण्यांश्चैव सञ्चयान् ॥ दीक्षिताः यदि भुञ्जन्ति मम कर्मपरायणाः
जर दीक्षित, माझ्या विधिनिष्ठ कर्मात परायण होऊन, भक्ष्य-भोज्य, अन्न, पान आणि यज्ञकर्मासाठी साठवलेली सामग्रीच सेवन करतात…
Verse 16
यानि कानि च बीजानि रत्नानि विविधानि च ॥ काञ्चकादीनि सुश्रोणि तानि शीघ्रमुपाहरेत्
जे काही बीज, विविध रत्ने आणि सुवर्णादि पदार्थ—हे सुश्रोणि—ते त्याने त्वरेने आणून पुढे अर्पण करावेत।
Verse 17
एतान्येवोपहार्याणि गुरुमूले ततः परम् ॥ स्नात्वा मङ्गलसंयुक्तो दीक्षाकामश्च ब्राह्मणः
हीच वस्तू गुरूच्या ठिकाणी अर्पण कराव्यात; त्यानंतर स्नान करून, मंगलाचारयुक्त होऊन, दीक्षेची इच्छा असलेला ब्राह्मण पुढे जावा।
Verse 18
गुरोस्तु चरणौ गृहीत्वा ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ ततस्तु गुर्वनुज्ञातो वेदिं कुर्याच्च पुष्कलाम्
गुरूंचे चरण धरून तो म्हणावा—‘आपल्यासाठी मी काय करू?’ मग गुरूंची आज्ञा मिळाल्यावर तो प्रशस्त वेदी निर्माण करावी।
Verse 19
प्रतिष्ठाप्य विधानॆन धान्योपरीदृढं नवम् ॥ जलेन पूरितं मन्त्रैः पुष्पपल्लवशोभितम्
विधीनुसार त्याची प्रतिष्ठापना करावी—नवीन, धान्यावर दृढपणे स्थापलेले; जलाने परिपूर्ण, मंत्रोच्चारयुक्त, पुष्प व पल्लवांनी शोभित।
Verse 20
तस्योपरि तिलैः पूर्णपात्रं स्थाप्य विधानतः ॥ पूजयेनमां गुरुं द्रव्यैः शिष्येणैवोपकल्पितैः
त्यावर विधिपूर्वक तिळांनी भरलेले पात्र ठेवावे। आणि शिष्याने स्वतः सिद्ध केलेल्या द्रव्यांनी मला—गुरूला—पूजावे।
Verse 21
तत्रार्चनविधिं कृत्वा गुरुधर्मविनिश्चयः ॥ पूर्वोक्तानि च द्रव्याणि वेदिमध्यमुपाहरेत्
तेथे अर्चनाविधी करून आणि गुरुधर्माचा निश्चय करून, पूर्वोक्त द्रव्ये वेदीच्या मध्यभागी आणावीत।
Verse 22
चतुरः कलशान्दद्याच्चतुष्पार्श्वेषु सुन्दरि ॥ वारिपूर्णान्द्विजाञ्छुद्धान्सहकारविभूषितान्
हे सुंदरी! चारही बाजूंना चार कलश ठेवावेत—पाण्याने भरलेले, द्विजांसाठी शुद्ध, आणि आंब्याच्या पानांनी शोभित।
Verse 23
सर्वतः शुक्लसूत्रेण वेष्टयेत तथानघे ॥ पूर्णपात्राणि चत्वारि चतुष्पार्श्वेषु स्थापयेत्
हे अनघे! सर्व बाजूंनी पांढऱ्या सूत्राने वेढावे; आणि चारही बाजूंना चार भरलेली पात्रे स्थापावीत।
Verse 24
एवं मन्त्रं ततः कृत्वा दद्याद्दीक्षाप्रयोजकः ॥ स च मन्त्रो यथान्यायं येन वा तुष्यते गुरुः
अशा प्रकारे मंत्र सिद्ध करून, दीक्षा देणारा आचार्य तो प्रदान करावा। तो मंत्र यथान्याय असावा—किंवा ज्याने गुरू संतुष्ट होतील असा असावा।
Verse 25
यथान्यायं च सङ्गृह्य गुरुकर्मविनिश्चितः ॥ प्रपद्यावसथं विष्णोर्दीक्षाणां परिकाङ्क्षिणः
विधीनुसार आवश्यक सामग्री गोळा करून आणि गुरुकर्माविषयी निश्चय करून, दीक्षेची इच्छा असणाऱ्यांनी विष्णूच्या निवासस्थानी/मंदिरात जावे।
Verse 26
उपस्पृश्य यथान्यायं भूत्वा पूर्वमुखस्ततः ॥ सर्वांस्तु श्रावयेच्छिष्यान्दीक्षाणार्थं न संशयः
विधीनुसार जलस्पर्श करून शुद्ध होऊन, नंतर पूर्वेकडे तोंड करून, दीक्षेसाठी तो सर्व शिष्यांना श्रवण करावा—यात संशय नाही।
Verse 27
यस्तु भागवतांदृष्ट्वा स्वयं भागवतः शुचिः ॥ अभ्युत्थानं न कुर्वीत तेनाहं तु विहिंसितः
जो स्वतः शुद्ध भागवत असूनही भागवतांना पाहून आदराने उभा राहून अभिवादन करत नाही, त्याच्यामुळे मी खरोखरच आहत/अपमानित होतो।
Verse 28
भार्यां प्रियसखीं यस्तु साध्वीं हिंसति निर्घृणः ॥ न तेन तां प्राप्नुवन्ति हिंसका दुष्टयोनिजाः
जो निर्दयी होऊन आपल्या पत्नीला—जी प्रिय सखी व साध्वी आहे—हिंसा/कष्ट देतो, त्याला त्या नात्याचे खरे कल्याण/फल मिळत नाही; हिंसक लोक नीच योनित जन्म घेतात।
Verse 29
ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च गोग्नश्च कृतपातकाः ॥ एताञ्छिष्यान् विवर्जेत उक्ता ये चान्यपातकाः
ब्रह्महत्या करणारा, कृतघ्न, गोहत्या करणारा आणि महापातक करणारा—तसेच इतर सांगितलेले पापी—अशा शिष्यांना वर्ज्य करावे।
Verse 30
बिल्ववृक्षोदुम्बरौ च तथा चान्ये कदाचन ॥ कर्मण्याश्चैव ये वृक्षा न च्छेत्तव्याः कदाचन
बिल्व व उदुंबर वृक्ष तसेच इतरही—विशेषतः कर्मकांडाशी संबंधित वृक्ष—कधीही तोडू नयेत।
Verse 31
यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मोक्षधर्मं सनातनम् ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च तं शिष्यं वेदितव्यं तदन्तरे
जो परम सिद्धी—सनातन मोक्षधर्म—इच्छितो, त्याने त्या संदर्भात शिष्याला काय भक्ष्य व काय अभक्ष्य हे जाणून द्यावे।
Verse 32
करीरस्य वधः शस्तः फलान्यौदुम्बरस्य च ॥ सद्योभक्षा भवत्तेन अभक्ष्या पूतिवासिका
करीराचे छेदन (संग्रह) प्रशस्त आहे आणि उदुंबराची फळेही. त्या नियमानुसार ते तत्काळ भक्ष्य ठरते; पण पूतिवासिका अभक्ष्य आहे.
Verse 33
न भक्षणीयं वाराहं मांसं मत्स्याश्च सर्वशः ॥ अभक्ष्या ब्राह्मणैरेते दीक्षितैश्च न संशयः
वाराह (डुकराचे) मांस आणि सर्व प्रकारचे मासे भक्षणीय नाहीत. ब्राह्मण व दीक्षितांसाठी हे निःसंशय अभक्ष्य आहेत.
Verse 34
परिवादं न कुर्वीत न हिंसां वा कदाचन ॥ पैशुन्यं न च कर्त्तव्यं स्तैन्यं वापि कदाचन ॥
कधीही निंदा करू नये, कधीही हिंसा करू नये. पैशुन्य (चहाडी) करू नये आणि कधीही चोरी करू नये.
Verse 35
अतिथिं चागतं दृष्ट्वा दूराध्वानं गतं क्वचित् ॥ संविभागस्तु कर्त्तव्यो येन केनापि पुत्रक ॥
दूरचा प्रवास करून कुठूनतरी आलेला अतिथी पाहिल्यावर—हे पुत्रा! ज्या कोणत्याही प्रकारे शक्य असेल त्या प्रकारे अन्नादि/साधनांचा वाटा त्याला देणे कर्तव्य आहे.
Verse 36
गुरुपत्नी राजपत्नी ब्राह्मणस्त्री कदाचन ॥ मनसापि न गन्तव्या एवं विष्णुः प्रभाषते ॥
गुरुपत्नी, राजपत्नी आणि ब्राह्मणाची पत्नी—यांच्याकडे कधीही, मनानेसुद्धा, जाऊ नये; असे विष्णू सांगतात.
Verse 37
दृष्ट्वा परस्य भाग्यानि आत्मनो व्यसनं तथा ॥ तत्र मन्युर्न कर्त्तव्यं एवं धर्मः सनातनः ॥
परक्याचे भाग्य आणि आपले दुर्दैव पाहूनही त्या प्रसंगी राग धरू नये; हाच सनातन धर्म आहे.
Verse 38
एवं ततः श्रावयीत दीक्षाकामं वसुन्धरे ॥ छत्रं चोपानहं चैव मनसा चोपकल्पयेत् ॥
मग अशा प्रकारे, हे वसुंधरे! दीक्षेची इच्छा असलेल्या व्यक्तीकडून (मंत्र/वचन) उच्चार करून घ्यावा; आणि छत्र व पादत्राणेही मनाने तयार/अर्पण करावीत.
Verse 39
द्वे द्वे औदुम्बरस्य पत्रे वेदिमध्ये तु स्थापयेत् ॥ क्षुरं चैव वरारोहे जलपूर्णं च भाजनम् ॥
वेदीच्या मध्यभागी औदुंबराची दोन-दोन पाने ठेवावीत; आणि हे सुंदरी! क्षुर (उस्तरा) व पाण्याने भरलेले भांडेही (स्थापावे).
Verse 40
ममावाहनपूर्वं तु मन्त्रेण विधिनार्चयेत् ॥ मन्त्रः— ॐ सप्त सागराश्च सप्तद्वीपानि सप्त पर्वताश्च दश स्वर्गसहस्राश्च समस्ताश्च नमोऽस्तु सर्वास्ते हृदये वसन्ति ॥ यश्चैतद्वर्षति पुनरुन्नमति ॥
माझे आवाहन प्रथम करून, विधीनुसार मंत्राने पूजन करावे. मंत्र—‘ॐ—सात सागर, सात द्वीप, सात पर्वत आणि दहा हजार स्वर्गांसह समस्तांना नमस्कार; ते सर्व हृदयात वास करतात.’ आणि—‘जो याने वर्षाव घडवितो, तो पुन्हा उन्नत होतो.’
Verse 41
ॐ भगवन् वासुदेव ममैतत्साराय युक्तं वराहरूपसृष्टेन पृथिव्यां तु मन्त्रानुस्मरणं च आज्ञापयानुभावनास्माकमाज्ञप्तमनुचिन्तयित्वा भगवन्नागच्छ दीक्षाकामविप्रस्त्वत्प्रसादात्तु दीक्षति ॥
ॐ। हे भगवन् वासुदेव! वराहरूपाने सृष्ट झालेल्या या पृथ्वीवर माझ्या या कर्मसिद्धीसाठी मंत्रस्मरणाची आज्ञा द्या. आम्हांस जे आज्ञापित आहे ते मनन करून, हे प्रभो, पधारा; आपल्या कृपेने दीक्षेची इच्छा असलेला ब्राह्मण दीक्षित होतो.
Verse 42
एतन्मन्त्रं उदाहृत्य शिरसा जानुभ्यामवनीं गतेन भवितव्यम् ॥
हा मंत्र उच्चारून, मस्तक व गुडघे भूमीवर टेकवून (साष्टांग) प्रणामभाव धारण करावा.
Verse 43
ॐ स्वागतम् स्वागत्वानिति ॥
ॐ—‘स्वागत, खरोखरच स्वागत’—असे म्हटले जाते.
Verse 44
तत एतेन मन्त्रेण आनयित्वा वसुन्धरे ॥ अर्घ्यं पाद्यं च दातव्यं मन्त्रेण विधिनिश्चयात् ॥
त्यानंतर, हे वसुंधरे! या मंत्राने (तुला) आवाहन करून, मंत्राने निश्चित केलेल्या विधीनुसार अर्घ्य व पाद्य अर्पण करावे.
Verse 45
मन्त्रः— अकृतघ्ने देवानसुराकृतघ्नरुद्रेण ब्राह्मणाय च लब्धं सर्वमिमां भगवतेऽस्तु दत्तं प्रतिगृह्णीष्व च लोकनाथ ॥
मंत्र— हे अकृतघ्ना! देव व असुरांचा संहार करणाऱ्या रुद्राच्या द्वारा ब्राह्मणाला जे काही प्राप्त झाले आहे, ते सर्व भगवंताला अर्पण असो. हे लोकनाथ, ते स्वीकारा.
Verse 46
मन्त्रः— एवं वरुणः पातु शिष्य ते वपतः शिरः ॥ जलेन विष्णुयुक्तेन दीक्षा संसारमोक्षणम् ॥
मंत्र— अशा प्रकारे वरुण देव, हे शिष्या, तुझे वपन होत असलेले शिर रक्षो. विष्णुयुक्त (विष्णुपावन) जलाने दीक्षा ही संसारबंधनातून मुक्तीचे साधन होते.
Verse 47
एकस्य कलशं दद्यात्कर्मकारस्य सुन्दरी ॥ निष्कलं तु शिरः कृत्वा शोणितेन विवर्जितम् ॥
हे सुंदरी, कर्मकाराला एक कलश द्यावा. आणि शिर पूर्णपणे मुंडन करून ते रक्तरहित ठेवावे.
Verse 48
पुनः स्नानं ततः कृत्वा शीघ्रमेव न संशयः ॥ एतस्य विधिवत्कृत्वा दीक्षाकामस्य सुन्दरी ॥
त्यानंतर पुन्हा स्नान करून शीघ्रच—निःसंशय—हे सुंदरी, दीक्षा इच्छिणाऱ्यासाठी हे विधिपूर्वक करावे.
Verse 49
दत्त्वा संसारमोक्षाय सर्वकामविनिश्चितः ॥ जानुभ्यामवनीं गत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
संसारमोक्षासाठी (अर्पण) देऊन, सर्व कामनांबाबत निश्चय करून, दोन्ही गुडघ्यांवर भूमीवर जाऊन हा मंत्र उच्चारावा.
Verse 50
मन्त्रः— ॐ वेदाम्यहं भागवतांश्च सर्वान् सुदीक्षिताः ये गुरवश्च सर्वे ॥ विष्णुप्रसादेन च लब्धदीक्षा मम प्रसीदन्तु नमामि सर्वान् ॥
मंत्र— ॐ। मी भगवंताचे सर्व भक्त आणि सुदीक्षित सर्व गुरु यांना मान्य करतो. विष्णुप्रसादाने ज्यांना दीक्षा लाभली आहे, ते माझ्यावर प्रसन्न होवोत; मी त्या सर्वांना नमस्कार करतो.
Verse 51
नत्वा तु भगवद्भक्तान् प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥ घृतेन मधुमिश्रेण लाजाकृष्णतिलैस्तथा ॥
भगवंताच्या भक्तांना नमस्कार करून आणि हुताशन (यज्ञाग्नी) प्रज्वलित करून, मधुमिश्रित तुपाने, तसेच लाजा (भाजलेले धान्य) व काळ्या तिळांनी आहुती द्यावी.
Verse 52
सप्तवारांस्ततो दत्त्वा विंशतिं च तिलोदनम् ॥ जानुभ्यामवनीं गत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
त्यानंतर सात वेळा आहुती देऊन आणि तिलोदनाच्या वीस आहुती देऊन, दोन्ही गुडघ्यांवर भूमीला टेकून हा मंत्र उच्चारावा.
Verse 53
मन्त्रः— अश्विनौ दिशः सोमसूर्यौ साक्षिमात्रं वयं प्रसन्नाः शृण्वन्तु मे सत्यवाक्यं वदामि ॥
मंत्र— अश्विनीकुमार, दिशा आणि सोम-सूर्य—साक्षीमात्र म्हणून—माझे ऐकोत. आम्ही प्रसन्न आहोत; मी सत्य वचन बोलतो.
Verse 54
सत्येन धार्यते भूमिर्भूमिः सत्येन तिष्ठति ॥ सत्येन गच्छते सूर्यो वायुः सत्येन वाति च ॥
सत्याने पृथ्वी धारण होते; पृथ्वी सत्यानेच स्थिर राहते. सत्याने सूर्य गती करतो, आणि सत्यानेच वायूही वाहतो.
Verse 55
तिस्रः प्रदक्षिणाः कृत्वा देवं भागवतं गुरुम् ॥ गुरुपादौ तु संगृह्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
भगवद्भक्त गुरुदेवाची तीन प्रदक्षिणा करून, नंतर गुरुपाद धरून हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 56
मन्त्रः — गुरुदेवप्रसादेन लब्धा दीक्षा यदृच्छया ॥ यच्चैवापकृतं किञ्चिद्गुरुर्मर्षयतां मम ॥
मंत्र: ‘गुरुदेवांच्या (आणि प्रभूच्या) प्रसादाने योगायोगाने दीक्षा मिळाली. आणि जे काही अल्प अपराध झाले असतील ते गुरु माझ्यासाठी क्षमा करो.’
Verse 57
एवं प्रसादयित्वा तु शिष्यो मन्त्रेण सुन्दरी ॥ वेदिमध्ये स्थापयित्वा भूत्वा पूर्वमुखस्ततः ॥
हे सुंदरी! अशा रीतीने मंत्राने (गुरूंना) प्रसन्न करून, शिष्याला वेदीच्या मध्यभागी स्थापून, मग पूर्वाभिमुख होऊन पुढे करावे।
Verse 58
शिष्यमेव यतो दृष्ट्वा गृहीत्वा च कमण्डलुम् ॥ शुक्लयज्ञोपवीतं च इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
नंतर शिष्याकडे पाहून, कमंडलू व शुभ्र यज्ञोपवीत घेऊन, हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 59
मन्त्रः — विष्णुप्रसादेन गतोऽसि सिद्धिं प्राप्ता च दीक्षा सकमण्डलुश्च ॥ गृहीत्वा तु कराभ्यां युक्तोऽसि कर्मणा क्रियायां चैव ॥
मंत्र: ‘विष्णुप्रसादाने तू सिद्धीला पोहोचलास; कमंडलूसह दीक्षाही प्राप्त झाली. दोन्ही हातांनी ते घेऊन, आता तू कर्म व क्रिया—अनुष्ठान—यास योग्य आहेस.’
Verse 60
ततो मुखपदं कृत्वा दीक्षितो गुरुणा तथा ॥ सर्वप्रदक्षिणं कृत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
त्यानंतर ‘मुखपद’ विधी करून व गुरूकडून विधिवत् दीक्षा घेऊन, सर्व प्रदक्षिणा करून हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 61
अधोऽधो भूत्वा यद्यहं भ्राम्यल्लब्धो गुरुर्विष्णुदीक्षा च लब्धा ॥ तव प्रसादाच्च गुरो यथा च ॥
मी अधिकाधिक नम्र होत भटकत राहिलो तरीही मला गुरु लाभले आणि विष्णुदीक्षाही मिळाली—हे सर्व तुमच्या प्रसादाने, हे गुरो, यथातथाच।
Verse 62
एतेन मन्त्रेण मुखपदं कारयेत् ॥ शौचसेके वै कुर्याद्देवान्तन्तुवाससम् ॥
या मंत्राने ‘मुखपद’ करवावे. शौच-सेकाच्या वेळी देवकार्याकरिता वस्त्र शेवटपर्यंत नीट मांडून/बांधून ठेवावे।
Verse 63
एवं वै वास आदत्ते गृह्ण वत्स कमण्डलुम् ॥ इमं लोकेषु विख्यातं शोधनं सर्वकर्मसु ॥
अशा प्रकारे तो वस्त्र घेतो. ‘वत्सा, कमंडलू घे; हे शोधन सर्व कर्मांत लोकांत प्रसिद्ध आहे.’
Verse 64
मधुपर्कं गृहीत्वा च त्विमं मन्त्रं उदीरयेत् ॥ मन्त्रः—गृहाण मधुपर्कं च प्रार्थकाय विशोधनम् ॥
मधुपर्क घेऊन हा मंत्र म्हणावा: ‘मधुपर्क स्वीकारा; हे प्रार्थकासाठी शुद्धी आहे.’
Verse 65
ततो गृहीत्वा चरणौ गुरोर्यत्नात्सुतोषयेत् ॥ शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा मनश्चैव सुसंयतम् ॥ गुरूपदिष्टं सन्धार्य इमं मन्त्रं उदीरयेत् ॥
त्यानंतर शिष्याने गुरूंचे चरण यत्नपूर्वक धरून आदराने त्यांना संतुष्ट करावे। मस्तक नमवून अंजली बांधून, मन उत्तम रीतीने संयमित ठेवावे; गुरूपदेश हृदयात धारण करून हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 66
मन्त्रः—शृण्वन्तु मे भागवतास्तु सर्वे गुरुश्च मे सर्वकामक्षयं चकार ॥ अहं शिष्यो दासभूतस्तथैव देवसमो गुरुश्च मे तथोपपन्नम् ॥
मंत्र—“सर्व भागवत भक्तांनी माझे वचन ऐकावे; माझ्या गुरूंनी माझ्या सर्व कामनांचा क्षय केला आहे. मी शिष्य, दासभावात स्थित; आणि माझे गुरु देवतुल्य—हेच योग्य आहे.”
Verse 67
एषागमे ब्राह्मणस्य दीक्षा भूमे ह्युदाहृता ॥ त्रयाणामथ वर्णानां मम दीक्षाविधीञ्छृणु ॥
हे भूमे! या आगमात ब्राह्मणाची दीक्षा सांगितली आहे. आता उरलेल्या तीन वर्णांची दीक्षाविधी माझ्याकडून ऐक.
Verse 68
एतेनैव विधानेन दीक्षयेत वसुन्धरे ॥ उभौ च प्राप्नुताṃ सिद्धिमाचार्यः शिष्य एव च ॥
हे वसुंधरे! याच विधीने दीक्षा द्यावी; आणि आचार्य व शिष्य—दोघेही सिद्धी प्राप्त करतील.
Verse 69
मयोक्तां लभते कश्चिद्दीक्षां चैव सुखावहाम् ॥ चातुर्वर्ण्यविधानेन तां दीक्षां शृणु सुन्दरि ॥
माझ्या सांगितलेल्या सुखदायी दीक्षेला कोणी तरी प्राप्त करतो. हे सुंदरी! चातुर्वर्ण्य-विधानानुसार ती दीक्षा ऐक.
Verse 70
ब्राह्मणो दीक्षमाणस्तु चतुरस्रां तु षोडशहस्तां कृत्वा तत्र च कलशोपरी युञ्जेत् ॥
दीक्षा घेणारा ब्राह्मण सोळा हस्तांची चौरस वेदी करून तेथे कलशावर विधीची योजना करावी।
Verse 71
कन्यां दत्त्वा पुनस्तांस्तु कर्मणा नोपपादयेत् ॥ अष्टौ पितृगणास्तेन हिंसिता नात्र संशयः ॥
कन्यादान केल्यानंतर पुन्हा कर्मकांडाने ती व्यवस्था उलटवू नये; त्यामुळे आठ पितृगणांना बाधा होते—यात संशय नाही।
Verse 72
कनकादीनि रत्नानि यौवनस्था च कामिनी ॥ तत्र चित्तं न कर्तव्यमेवं विष्णुः प्रभाषते ॥
सोने इत्यादी धन, रत्ने आणि यौवनवती कामिनी—यांवर चित्त लावू नये; असे विष्णु सांगतात।
Verse 73
एवं भूमे ततो दत्त्वा अर्घ्यं पाद्यं च कर्मणा ॥ क्षुरं गृहीत्वा यथान्यायमिमं मन्त्रं उदीरयेत् ॥
हे भूमे! असे करून मग विधिपूर्वक अर्घ्य व पाद्य अर्पण करून, वस्तरा (क्षुर) घेऊन नियमानुसार हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 74
एवं सत्यं ततः कृत्वा ब्राह्मणा वीक्षणं पुनः॥ गुरुम् प्रसादयत्तत्र मन्त्रेण विधिनार्च्चयन्॥
अशा प्रकारे सत्यव्रत पूर्ण करून ब्राह्मणांनी पुन्हा निरीक्षण केले; आणि तेथे मंत्रासह विधिपूर्वक पूजन करून गुरूला प्रसन्न केले।
Verse 75
मन्त्रः—गृह्णीष्व गन्धपात्राणि सर्वगन्धं सुखोचितम्॥ सर्ववैष्णवकं शुद्धं सर्वसंसारमोक्षणम्॥
मंत्र—हे (देवी), सुगंधीची पात्रे ग्रहण कर—सुखास योग्य सर्व सुगंध. हे सर्वथा वैष्णव, शुद्ध आणि सर्व संसारबंधनातून मोक्ष देणारे आहे.
Frequently Asked Questions
The text frames dīkṣā as a disciplined pathway toward saṃsāra-mokṣa that requires both ritual correctness and moral restraint: truthfulness (satya), non-violence (ahiṃsā), avoidance of slander and theft, hospitality to travelers/guests, and regulated desire. These norms are presented as integral to initiation rather than optional virtues.
No explicit tithi, nakṣatra, month (māsa), or seasonal (ṛtu) timing is stated in the provided text. The procedure is organized by ritual sequence (approach to guru, preparation of materials, construction of vedi, mantra-recitation, tonsure, bathing, offerings, circumambulation) rather than calendrical markers.
Pṛthivī’s opening voice links dharma-instruction to the easing of Earth’s burden (bhāra), implying that correct initiation and ethical conduct stabilize the human–earth relationship. The chapter also includes practical restraints that intersect with ecological ethics, such as warnings against cutting certain trees used in ritual contexts, and a broader emphasis on non-harm as a condition for religious life.
No dynastic lineages or named royal/sage genealogies are specified in the provided passage. The principal cultural institutions invoked are the guru–śiṣya relationship, varṇa-based social framing (brāhmaṇa and ‘other varṇas’), and the Bhāgavata/Vaiṣṇava devotional community as the authorized context for dīkṣā.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.