Adhyaya 14: Rules of Purity (Śauca), Permissible Foods, and the Duties of the Householder and Forest-Dweller

Verse 1

इती श्रीवामनपुराणे त्रयोदशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अहिंसा सत्यमस्तं दानं क्षान्तिर्दमः शमः अकार्पण्यं च शौचं च तपश्च रजनीचर

ऋषी म्हणाले—हे रजनीचर! अहिंसा, सत्य, आस्तिक्य (श्रद्धा), दान, क्षान्ती, दम, शम, अकार्पण्य, शौच आणि तप—हे (धर्माचे अंग) आहेत.

Verse 2

दशाङ्गो राक्षसश्रेष्ठ धर्मो ऽसौ सार्ववर्णिकः ब्राह्मणस्यापि विहिता चातुराश्रम्यकल्पना

हे राक्षसश्रेष्ठ! हा दशांग धर्म सर्व वर्णांसाठी सार्वत्रिक आहे. ब्राह्मणासाठीही चातुराश्रम्याची व्यवस्था विहित आहे.

Verse 3

सुकेशिरुवाच विप्राणां चातुराश्रम्यं विस्तरान्मे तपोधनाः आचक्षध्वं न मे तृप्तिः शृण्वतः प्रतिपद्यते

सुकेशी म्हणाला—हे तपोधन ऋषींनो! विप्रांचे चातुराश्रम्य मला सविस्तर सांगा. ऐकत असतानाही मला तृप्ती होत नाही (अधिक ऐकावेसे वाटते).

Verse 4

ऋषय ऊचुः कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरौ वसेत् तत्र धर्मो ऽस्य यस्तं च कथ्यमानं निशामय

ऋषी म्हणाले—उपनयन विधिपूर्वक झाल्यावर ब्रह्मचारीने गुरुकुलात गुरुजवळ राहावे. तेथे राहात असताना त्याचे जे धर्मकर्तव्य आहे ते आम्ही सांगतो; ऐक.

Verse 5

स्वाध्यायो ऽथाग्निशुश्रुषा स्नानं भिक्षाटनं तथा गुरोर्निंवेद्य तच्चाद्यमनुज्ञातेन सर्वदा

स्वाध्याय, अग्निशुश्रूषा, स्नान आणि भिक्षाटन—हे सर्व करून गुरूंना निवेदन करावे; आणि अन्न नेहमी गुरूंच्या अनुमतीनेच सेवन करावे.

Verse 6

गुरोः कर्मणि सोद्योगः सम्यक्प्रीत्युपपादनम् तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः

तो गुरुंच्या कार्यांत सदैव उद्युक्त राहावा आणि योग्य रीतीने गुरुंची प्रसन्नता संपादन करावी. गुरुंनी बोलावल्यास पाठ/अध्ययन करावे—त्यातच तल्लीन, मन दुसरीकडे न ठेवता.

Verse 7

एकं द्वौ सकलान् वापि वेदान् प्राप्य सुरोर्मुखात् अनुज्ञातो वरं दत्त्वा गुरवे दक्षिणां ततः

गुरुमुखातून एक, दोन किंवा सर्व वेदांचे अध्ययन करून, गुरुंची अनुमती मिळाल्यावर, प्रथम वर (इच्छित दान) द्यावा; आणि नंतर गुरुदक्षिणा अर्पण करावी.

Verse 8

गार्हस्थ्याश्रमकामस्तु गार्हस्थ्याश्रममावसेत् वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थं स्वेच्छयात्मनः

जर त्याला गृहस्थाश्रमाची इच्छा असेल तर गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा; किंवा वानप्रस्थाश्रमात, तसेच स्वतःच्या इच्छेनुसार चौथा (संन्यास) आश्रमही स्वीकारू शकतो.

Verse 9

तत्रैव वा गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् गुरोरभावे तत्पुत्रे तच्छिष्ये तत्सुतं विना

तेथेच गुरुगृही द्विजाने आपल्या शिस्तीची निष्ठा पूर्ण करावी. गुरु नसल्यास गुरु-पुत्र किंवा गुरु-शिष्य यांच्या अधीन, पण शिष्य-पुत्राच्या अधीन नव्हे.

Verse 10

शुश्रूषन् निरभीमानो ब्रह्मचर्याश्रमं वसेत् एवं जयति मृत्युं स द्विजः शालकटङ्कट

सेवा करीत, भय व अहंकाररहित होऊन ब्रह्मचर्याश्रमात वास करावा. अशा प्रकारे तो द्विज मृत्यूवर विजय मिळवितो—हे शालकटङ्कट।

Verse 11

उपावृत्तस्ततस्तस्माद् गृहस्थाश्रमकाम्यया असमानर्षिकुलजां कन्यामुद्वहेद् निशाचर

नंतर तेथून परत येऊन, गृहस्थाश्रमाची इच्छा धरून, आपल्या ऋषिकुलास समान नसलेल्या ऋषिकुलात जन्मलेल्या कन्येशी विवाह करावा—हे निशाचर।

Verse 12

स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथीनपि सम्यक् संप्रीणयेद् भक्त्या सदाचाररतो द्विजः

स्वधर्मानुसार कर्माने धन मिळवून, सदाचारात रत असलेल्या द्विजाने भक्तीने पितर, देव आणि अतिथी यांना योग्य रीतीने संतुष्ट करावे.

Verse 13

सदाचारो निगदितो युष्माभिर्मम सुव्रताः लक्षणं श्रोतुमिच्ःआमि कथयध्वं तमद्य मे

हे सुव्रतांनो, तुम्ही मला सदाचार सांगितला आहे. त्याची लक्षणे मला ऐकायची आहेत; आज ती मला सांगा.

Verse 14

ऋषय ऊचुः सदाचारो निगदितस्तव यो ऽस्माभिरादरात् लक्षणं तस्य वक्ष्यामस्तच्छृणुष्व निशाचर

ऋषी म्हणाले—आम्ही आदराने तुला जो सदाचार सांगितला, आता त्याची लक्षणे सांगतो. हे निशाचर, ऐक.

Verse 15

गृहस्थेन सदा कार्यमाचारपरिपालनम् न ह्याचारविहिनस्य भद्रमत्र परत्र च

गृहस्थाने सदैव सदाचाराचे पालन करावे; कारण आचारहीनाला इहलोकीही आणि परलोकीही कल्याण नसते.

Verse 16

यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये भवन्ति यः समुल्लङ्घ्य सदाचारं प्रवर्तते

जो सदाचार ओलांडून वागतो, त्या पुरुषाला यज्ञ, दान व तप येथेही कल्याण देत नाहीत.

Verse 17

हुराचारो हि पुरुषो नेह नामुत्र नन्दते कार्यो यत्नः सदाचारे आचारो हन्त्यलक्षणम्

दुराचारी पुरुष इहलोकीही परलोकीही आनंदित होत नाही. म्हणून सदाचारासाठी प्रयत्न करावा; आचार अमंगल लक्षणांचा नाश करतो.

Verse 18

तस्य स्वरूपं वक्ष्यामः सदाचारस्य राक्षस शृणुष्वैकमनास्तच्च यदि श्रेयो ऽभिवाञ्छसि

हे राक्षसा, त्या सदाचाराचे स्वरूप मी सांगतो. जर तुला परम श्रेय हवे असेल, तर एकाग्र मनाने ऐक.

Verse 19

धर्मो ऽस्य मूलं धनमस्य शाखा पुष्पं च कामः फलमस्य मोक्षः असौ सदाचारतरुः सुकेशिन् संसेवितो येन स पुण्यभोक्त

धर्म हे याचे मूळ, अर्थ ही याची फांदी, काम हे याचे फूल आणि मोक्ष हे याचे फळ आहे. हे सुकेशिन्, हा सदाचाराचा वृक्ष; जो याची सेवा करतो तो पुण्यफलाचा भोक्ता होतो.

Verse 20

ब्रह्मो मुहूर्ते प्रथमं विबुध्येदनुस्मरेद् देववरान् महर्षीन् प्राभातिकं मङ्गलमेव वाच्यं यदुक्तवान् देवपतिस्त्रिनेत्रः

ब्रह्ममुहूर्तात प्रथम जागून देवश्रेष्ठ व महर्षी यांचे स्मरण करावे. सकाळी केवळ मंगल वचनच बोलावे—असे त्रिनेत्र देवपतीने सांगितले आहे.

Verse 21

सुकेशिरुवाच किं तदुक्तं सुप्रभातं शङ्करेण महात्मना प्रभाते यत् पठन् मर्त्यो मुच्यते पापबन्धनात्

सुकेशिन् म्हणाला—महात्मा शंकराने सांगितलेले ते ‘सुप्रभात’ कोणते, जे प्रभाती पठण केल्यास मनुष्य पापबंधनातून मुक्त होतो?

Verse 22

ऋषय ऊचुः श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ सुप्रभातं हरोदितम् श्रुत्वा स्मृत्वा पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ऋषी म्हणाले—हे राक्षसश्रेष्ठ, हराने (शिवाने) उच्चारलेले ‘सुप्रभात’ ऐक. ते ऐकून, स्मरून आणि पठण करून सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 23

ब्रह्म मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च गुरुश्च शुक्रः सह भानुजेन कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

ब्रह्मा, मुरारी (विष्णू), त्रिपुरान्तकारी (शिव), सूर्य, चंद्र, भूमिसुत (मंगळ), बुध, गुरु, शुक्र आणि भानुज (शनि)—हे सर्व माझे प्रभात मंगलमय करो.

Verse 24

भृगुर्वसिष्ठः क्रतुरङ्गिराश्च मनुः पुलस्त्यः पुलहः सगौतमः रैभ्यो मरीचिश्च्यवनो ऋभुश्च कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

भृगु, वसिष्ठ, क्रतु, अंगिरस, मनु, पुलस्त्य, पुलह व गौतम; रैभ्य, मरीचि, च्यवन व ऋभु—हे सर्व माझे सुप्रभात मंगलमय करो।

Verse 25

सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातनो ऽप्यासुरिपिङ्गलौ च सप्त स्वराः सप्त रसातलाश्च कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

सनत्कुमार, सनक, सनंदन, सनातन तसेच असुरी व पिंगल; आणि सप्त स्वर व सप्त रसातळ—हे सर्व माझे सुप्रभात शुभ करो।

Verse 26

पृथ्वी सगन्धा सरसास्तथाऽपः स्पर्शश्च वायुर्ज्वलनः सतेजाः नभः सशब्दं महता सहैव यच्छन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

सुगंधी पृथ्वी, रसयुक्त जल, स्पर्श व वायु, तेजस्वी अग्नी, आणि शब्दयुक्त आकाश—महत् तत्त्वासह—हे सर्व मला सुप्रभात प्रदान करो।

Verse 27

सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च सप्तर्षयो द्वीपवराश्च सप्त भूरादि कृत्वा भुवनानि सप्त ददन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

सात समुद्र, सात कुलाचल, सात ऋषी आणि सात श्रेष्ठ द्वीप—भू इत्यादीपासून सात भुवने रचून—हे सर्व मला सुप्रभात देवोत।

Verse 28

इत्थं प्रभाते परमं पवित्रं पठेत् स्मरेद्वा शृमुयाच्च भक्त्या दुःस्वप्ननाशो ऽनघ सुप्रभातं भवेच्च सत्यं भगवत्प्रसादात्

अशा प्रकारे प्रभाती हे परम पवित्र स्तोत्र भक्तीने पठावे, स्मरावे किंवा ऐकावे। हे निष्पाप, दु:स्वप्नांचा नाश होतो आणि भगवंताच्या कृपेने खरेच सुप्रभात प्राप्त होते।

Verse 29

ततः समुत्थाय विचिन्तयेन धर्मं तथार्थं च विहाय शय्याम् उत्थाय पश्चाद्धरिरित्युदीर्य गच्छेत् तदोत्सर्गविधिं हि कर्तुम्

मग शय्या सोडून उठून धर्म व अर्थ यांचा विचार करावा. नंतर उठून ‘हरि’ असे उच्चारून उत्सर्ग (मल-मूत्र त्याग) विधी करण्यास जावे.

Verse 30

न देवगोब्राह्मणवह्निमार्गे न राजमार्गे न चतुष्पथे च कुर्यादथोत्सर्गमपीह गोष्ठे पूर्वापरां चैव समाश्रितो गाम्

देव, गाय, ब्राह्मण किंवा अग्नीशी संबंधित मार्गावर, राजमार्गावर आणि चौरस्त्यावर उत्सर्ग करू नये. गोठ्यातही पूर्व–पश्चिम दिशेचे भान ठेवून विधिपूर्वक उत्सर्ग करावा.

Verse 31

ततस्तु शौचार्थमुपाहरेन्मृदं गुदे त्रयं पाणितले च सप्त तथोभयोः पञ्च चतुस्तथैकां लिङ्गे तथैकां मृदमाहरेत

नंतर शौचासाठी माती घ्यावी—गुदावर तीनदा, तळहातावर सातदा, दोन्ही हातांवर पाचदा, चारदा, तसेच लिंगावर एकदा; आणि पुन्हा एकदा माती घ्यावी.

Verse 32

नान्तर्जलाद्राक्षस मूषिकस्थलात् शौचावशिष्टा शरणात् तथान्या वल्मीकमृच्चैव हि शौचनाय ग्राह्य सदाचारविदा नरेण

पाण्यातून, राक्षसस्थानातून, उंदराच्या बिळ/स्थळातून, कोणाच्या शौचाचे उरलेले मातीमधून, आश्रयस्थानातून व अशा इतर ठिकाणांहून शुद्धीसाठी माती घेऊ नये. सदाचार जाणणाऱ्या पुरुषाने शुद्धीसाठी वारुळाची (वल्मीकी) माती घ्यावी.

Verse 33

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वापि विद्वान् प्रक्षाल्य पादौ भुवि संनिविष्टः समाचमेदद्भिरफेनिलाभिरादौ परिमृज्य मुखं द्विरद्भिः

उत्तर किंवा पूर्वेकडे तोंड करून, विद्वान पुरुष पाय धुऊन जमिनीवर बसावा. फेसरहित पाण्याने आचमन करावे; प्रथम मुख पुसून, नंतर दोनदा पाण्याने आचमन करावे.

Verse 34

ततः स्पृशेत्खानि शिरः करेण संध्यामुपासीत ततः क्रमेण केशांस्तु संशोध्य च दन्तधावनं कृत्वा तथा दर्पणदर्शनं च

त्यानंतर हाताने देहातील छिद्रे व शिर यांचा स्पर्श करावा; मग क्रमाने संध्या-उपासना करावी. पुढे केस स्वच्छ करून दंतधावन करावे आणि आरशात दर्शनही घ्यावे.

Verse 35

कृत्वा शिरःस्नानमथाङिड्कं वा संपूज्य तोयेन पितॄन् सदेवान् होमं च कृत्वालभनं शुभानां कृत्वा बहिर्निर्गमनं प्रशस्तम्

शिरःस्नान किंवा विधिपूर्वक अंगस्नान करून, जलाने देवांसह पितरांचे यथोचित पूजन/तर्पण करावे. मग होम करून शुभ लेपन (अनुलेपन) करावे; त्यानंतर घराबाहेर जाणे प्रशस्त मानले आहे.

Verse 36

दूर्वादधिसर्पिरथोदकुम्भं धेनुं सवत्सां वृषभं सुवर्णम् मृद्गोमयं स्वस्तिकमक्षतानि लाजामधु ब्राह्मणकन्यकां च

दूर्वा, दही, तूप, जलकुंभ; वासरासह धेनू, वृषभ व सुवर्ण; मृत्तिका व गोमय, स्वस्तिकचिन्ह, अक्षत; लाजा व मधु—तसेच ब्राह्मणकन्या—ही सर्व मंगल कर्मोपकरणे सांगितली आहेत.

Verse 37

श्वेतानि पुष्पाण्यथ शोभनानि हुताशनं चन्दमर्कबिम्बम् अश्वत्थवृक्षं च समालभेत ततस्तु कुर्यान्निजजातिधर्मम्

शुभ्र व शोभिवंत पुष्प, पवित्र अग्नी, चंद्र व सूर्यबिंब—यांचा आश्रय/स्मरण करावे; तसेच अश्वत्थवृक्षाचा स्पर्श/उपगमन करावे. त्यानंतर आपल्या जातिधर्मानुसार कर्तव्य करावे.

Verse 38

देशानुशिष्टं कुल धर्ममग्र्यं स्वगोत्रधर्मं न हि संत्यजेत् तेनार्थसिद्धिं समुपाचरेत नासत्प्रलापं न च सत्यहीनम्

देशपरंपरेने उपदिष्ट श्रेष्ठ कुलधर्म व स्वगोत्रधर्म कधीही सोडू नये. त्याचे पालन केल्याने प्रयोजनसिद्धी होते. असत् प्रलाप करू नये आणि सत्यहीन वचनही बोलू नये.

Verse 39

न निष्ठुरं नागमशास्त्रहीनं वाक्यं वदेत्साधुजनेन येन निन्द्यो भवेन्नैव च धर्मःएदी संगं न चासत्सु नरेषु कुर्यात्

सज्जनांत निंद्य ठरेल असे कठोर वचन बोलू नये, तसेच आगम-शास्त्रविरहित बोलही बोलू नये। धर्माची निंदा करणारा होऊ नये आणि दुष्ट पुरुषांची संगत करू नये।

Verse 40

संध्यासु वर्ज्यं सुरतं दिवा च सर्वासु योनीषु पराबलासु आगारशून्येषु महीतलेषु रजस्वलास्वेव जलेषु वीर

हे वीर, संध्याकाळी तसेच दिवसा सुरत (मैथुन) वर्ज्य आहे; आणि पराधीन (इतरांच्या अधिकारातील/संरक्षणातील) स्त्रियांशी तर सर्वथा नाही. रिकाम्या घरात, उघड्या जमिनीवर, रजस्वला स्त्रीसोबत आणि पाण्यातही हे करू नये.

Verse 41

वृथाटनं था दानं वृथा च पशुमारणम् न कर्त्तव्यं गृहस्थेन वृता दारपरिग्रहम्

गृहस्थाने निरर्थक भटकणे, निष्फळ दान देणे आणि कारणाविना पशुहिंसा करू नये; तसेच अविचाराने पत्नीग्रहण (विवाह)ही करू नये।

Verse 42

वृथाटनान्नित्यहानिर्वृथादानाद्धनक्षयः वृथा पशुघ्नः प्राप्नोति पातकं नरकप्रदम्

निरर्थक भटकण्याने दररोज हानी (वेळ व कर्तव्याची) होते; निष्फळ दानाने धनक्षय होतो. जो कारणाविना पशु मारतो तो नरक देणारे पातक प्राप्त करतो.

Verse 43

संतत्या हानिरश्लाघया वर्णसंकरतो भयम् भेतव्यं च भवेल्लोके वृथादारपरिग्रहात्

अयोग्य/व्यर्थ दारपरिग्रहामुळे संततीची हानी, अपकीर्ती आणि वर्णसंकराची भीती उत्पन्न होते; म्हणून जगात अशा आचरणापासून भय ठेवून ते टाळावे.

Verse 44

परस्वे परदारे च न कार्या बुद्धिरुत्तमैः परस्वं नरकायैव परदाराश्च मृत्यवे

उत्तम पुरुषांनी परधन व परस्त्री यांवर मन लावू नये; परधन नरकास नेते आणि परस्त्री मृत्यूस कारणीभूत ठरते.

Verse 45

नेक्षेत् परस्त्रियं नग्नां न संभाषेन तस्करान् उद्क्यादर्शनं स्पर्शं संभाषं च विवर्जयेत्

परस्त्रीला नग्न अवस्थेत पाहू नये; चोरांशी संभाषण करू नये. रजस्वला (उदक्या) स्त्रीचे दर्शन, स्पर्श व संभाषण टाळावे.

Verse 46

नैकासने तथा स्थेयं सोदर्या परजायया तथैव स्यान्न मातुश्च तथा स्वदुहितुस्त्वपि

सख्ख्या बहिणीबरोबर किंवा परस्त्रीबरोबर एकाच आसनावर बसू नये; तसेच मातेसोबत आणि स्वतःच्या कन्येसोबतही तसे करू नये.

Verse 47

न च स्नायीत वै नग्नो न शयीत कदाचन दिग्वाससो ऽपि न तथा परिभ्रमणमिष्यते/ भिन्नासनभाजनादीन् दूरतः परिवर्जयेत्

नग्न होऊन स्नान करू नये आणि कधीही नग्न होऊन झोपू नये; दिग्वास (अल्पवस्त्र) होऊन तसे भटकणेही मान्य नाही. भिन्न/दूषित आसन, भांडी इत्यादी दूरून टाळावीत.

Verse 48

नन्दासु नाभ्यङ्गमुपाचरेत क्षौरं च रिक्तासु जयासु मांसम् पूर्णासु योषित्परिवर्जयेत भद्रासु सर्वाणि समाचरेत

नंदा तिथींमध्ये अभ्यंग (तेलमर्दन) करू नये; रिक्ता तिथींमध्ये क्षौर (दाढी/केस कापणे, मुंडण) टाळावे; जया तिथींमध्ये मांस वर्ज्य करावे; पूर्णा तिथींमध्ये स्त्रीसंग (कामभोग) टाळावा; भद्रा तिथींमध्ये ही सर्व कर्मे करावीत.

Verse 49

नाभ्यङ्गमर्के न च भूमिपुत्रे क्षौरं च शुक्रे रविजे च मांसम् बुधेषु योषिन्न समाचरेत शेषेषु सर्वाणि सदैव कुर्यात्

रविवारी व मंगळवारी अभ्यंग करू नये. शुक्रवारी क्षौर (दाढी/मुंडण) करू नये. रविवारी मांसाहार करू नये. बुधवारी स्त्रीसंग (कामसंबंध) टाळावा. उरलेल्या दिवशी ही सर्व कर्मे करता येतात.

Verse 50

चित्रासु हस्ते श्रवणे च तैलं क्षौरं विशाखास्वभिजित्सुवर्ज्यम् मूले मृगे भाग्रपदासु मांसं योषिन्मघाकृत्तिकयोत्तरासु

चित्रा, हस्त व श्रवण नक्षत्रांत तैलाभ्यंग टाळावा. विशाखा व अभिजित् नक्षत्रांत क्षौर वर्ज्य. मूळ, मृगशीर्ष व दोन्ही भाद्रपदा नक्षत्रांत मांसाहार टाळावा. मघा, कृत्तिका व उत्तरांमध्ये स्त्रीसंग वर्ज्य.

Verse 51

सदैव जर्ज्यं शयनमुदक्शिरास् तथा प्रतीच्यां रजनीचरेश भुञ्जीत नैवेह च दक्षिणामुखो न च प्रतीच्यामभिभोजनीयम्

डोके उत्तरेकडे करून झोपणे नेहमी वर्ज्य; तसेच पश्चिमेकडे डोके करून झोपणेही, हे रजनीचरेश. दक्षिणेकडे तोंड करून भोजन करू नये, आणि पश्चिमेकडे तोंड करूनही भोजन करू नये.

Verse 53

देवालयं चैत्यतरुं चतुष्पथं विद्याधिकं चापि गुरुं प्रदक्षिणम् माल्यान्नपानं वसनानि यत्नतो नान्यैर्धृतांश्चापि हि धारयेद् बुधः // वम्प्_14.52 स्नायाच्छिरःस्नानतया च नित्यं न कारणं चैव विना निशासु ग्रहोपरागे स्वजनापयाते मुक्त्वा च जन्मर्क्षगते शशङ्के

बुद्धिमानाने देवालय, चैत्यवृक्ष, चतुष्पथ (चौक), विद्येत श्रेष्ठ पुरुष आणि गुरु यांची प्रदक्षिणा करावी. काळजीपूर्वक इतरांनी वापरलेल्या माळा, उच्छिष्ट अन्न-पान व वस्त्रे धारण करू नयेत. नित्य शिरःस्नान करावे; योग्य कारणाविना रात्री स्नान करू नये—ग्रहणकाळी, स्वजनाच्या निधन/शोककाळी, तसेच चंद्र जन्मनक्षत्रात असताना अपवाद आहे.

Verse 54

नाभ्यङ्गितं कायमुपस्पृशेच्च स्नातो न केशान् विधुनीत चापि गात्राणि चैवाम्बरपाणिना च स्नातो विमृज्याद् रजनीचरेश

स्नानानंतर अभ्यंग केलेले शरीर स्पर्श करू नये, तसेच केस झटकू नयेत. स्नान करून वस्त्राच्या कडेला/हातातील वस्त्राने अंग पुसावे, हे रजनीचरेश.

Verse 55

वसेच्च देशेषु सुराजकेषु सुसंहितेष्वेव जनेषु नित्यम् अक्रोधना न्यायपरा अमत्सराः कृषीवला ह्योषधयश्च यत्र

सुशासन असलेल्या देशांत व सुव्यवस्थित जनसमुदायात नेहमी वास करावा—जिथे लोक क्रोधरहित, न्यायपरायण, मत्सररहित असतात आणि जिथे शेतकरी व औषधी वनस्पती उपलब्ध असतात।

Verse 56

न तेषु देशेषु वसेत बुद्धिमान् सदा नृपो दण्डरुचिस्त्वशक्तः जनो ऽपि नित्योत्सवबद्धवैरः सदा जिगीषुश्च निशाचरेन्द्र

हे निशाचरेंद्र! ज्या देशांत राजा नेहमी दंड देण्यात आसक्त पण योग्य शासन करण्यास अशक्त असतो, आणि जिथे लोकही सतत उत्सवांमुळे वैरात बांधलेले व सदैव जिंकण्यास उत्सुक असतात—तेथे बुद्धिमानाने राहू नये।