Adhyaya 1: Narada Questions Pulastya: The Vamana Purana Begins and Satī’s Monsoon Lament

Verse 1

त्रैलोक्यराज्यमाक्षिप्य बलेरिन्द्राय यो ददौ श्रीधराय नमस्तस्मै छद्मवामनरूपिणे

ज्याने बलिचे त्रैलोक्याचे राज्य हिरावून इंद्राला दिले, त्या छद्म वामनरूपधारी श्रीधरास (विष्णूस) नमस्कार असो।

Verse 2

पुलस्त्यमुषिमासीनमाश्रमे वाग्विदां वरम् नारदः परिपप्रच्छ पुराणं वामनाश्रयम्

आश्रमात आसनस्थ, वाणीविद्येतील श्रेष्ठ मुनी पुलस्त्य यांना नारदांनी वामनाश्रित पुराणाविषयी प्रश्न केला।

Verse 3

कथं भगवता ब्रह्मन् विष्णुना प्रभविष्णुना वामनत्वं धृतं पूर्वं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

हे ब्राह्मण! सर्वसमर्थ भगवान विष्णूंनी पूर्वी वामनत्व कसे धारण केले? मी विचारतो, ते मला सांगा।

Verse 4

कथं च वैष्णवनो भूत्वा प्रह्लादो दैत्यसत्तमः त्रिदशैर्युयुधे सार्थमत्र मै संशयो महान्

आणि दैत्यांतील श्रेष्ठ प्रह्लाद वैष्णव असूनही देवांबरोबर कसा युद्ध करू लागला? याबाबत मला मोठा संशय आहे।

Verse 5

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ दक्षस्य दुहिता सती शङ्करस्य प्रिया भार्या बभुव वरवर्णिनी

आणि हे द्विजश्रेष्ठ! असेही ऐकिवात आहे की दक्षाची कन्या सती, उत्तम वर्णाची, शंकराची प्रिय पत्नी झाली।

Verse 6

किमर्थं सा परित्यज्य स्वरीरं वरानना जाता हिमवतो गेहे गिरीन्द्रस्य महात्मनः

त्या वराननेने कोणत्या कारणाने आपले शरीर त्यागून महात्मा गिरिराज हिमवताच्या घरी जन्म घेतला?

Verse 7

पुनश्च देवदेववस्य पत्नीत्वमगमच्छुभा एतन्मे संशयं छिन्धि सर्ववित् त्वं मतो ऽसि मे

आणि पुन्हा ती शुभा देवी देवाधिदेवाची पत्नी कशी झाली? माझा हा संशय छेदावा; आपण मला सर्वज्ञ वाटता.

Verse 8

तीर्थानां चैव माहात्म्यं दानानां चैव सत्तम व्रतानां विविधानां च विधिमाचक्ष्व मे द्विज

हे सत्तम! मला तीर्थांचे माहात्म्य, दानांचे श्रेष्ठत्व आणि विविध व्रतांची विधी सांगावी, हे द्विज.

Verse 9

एवभुक्तो नारदेन पुलस्त्यो सुनिसत्तमः प्रोवाच वदतां श्रेष्ठो नारदं तपसो निधिम

नारदाने असे संबोधिल्यावर सद्गुणांत श्रेष्ठ पुलस्त्य बोलला; वक्त्यांमध्ये अग्रगण्याने तपोनिधी नारदास उद्देशून सांगितले.

Verse 10

पुलस्त्य उवाच पुराणं वामनं वक्ष्ये क्रमान्निखिलमादितः अवधानं स्थिरं कृत्वा शृणुष्व मुनिसत्त्म

पुलस्त्य म्हणाले—मी वामनपुराण आरंभापासून क्रमाने संपूर्ण सांगीन. स्थिर अवधान करून ऐक, हे मुनिश्रेष्ठ.

Verse 11

पुरा हैमवती देवी मन्दरस्थं महेश्वरम् उवाच वचनं दृष्ट्वा ग्रीष्मकालमुपस्थितम्

पूर्वी हैमवती देवी (पार्वती) यांनी ग्रीष्मऋतू उपस्थित झालेला पाहून मंदर पर्वतावर वसणाऱ्या महेश्वरांना वचन सांगितले।

Verse 12

ग्रीष्मः प्रवृत्तो देवेश न च ते विद्यते गृहम् यत्र वातातपौ ग्रीष्मे स्थितयोर्नौ गमिष्यतः

हे देवेश! ग्रीष्म सुरू झाला आहे आणि तुमचे घर नाही; ग्रीष्मात वारा व कडक ऊन असताना आपण दोघे कुठे जाऊ?

Verse 13

एवमुक्तो भवान्या तु शङ्करो वाक्यमब्रवीत् निराश्रयो ऽहं सुदती सदारण्यचरः शुभे

भवानीने असे म्हटल्यावर शंकर म्हणाले— हे सुदती, हे शुभे! मी निराश्रय आहे; मी सदैव अरण्यात विचरण करणारा आहे।

Verse 14

इत्युक्ता शङ्करेणाथ वृक्षच्छायासु नारद निदाघकालमनयत् समं शर्वेण सा सती

हे नारद! शंकराने असे म्हटल्यावर ती सती (पार्वती) शर्व (शिव) यांच्यासह वृक्षांच्या छायेत ग्रीष्मकाल घालवू लागली।

Verse 15

निदाघान्ते समुद्रभूतो निर्जनाचरितो ऽद्भुतः घनान्धकारिताशो वै प्रावृट्कालोषतिरागवान्

ग्रीष्माच्या शेवटी अद्भुत असा पावसाळा उदयास आला, जो निर्जन स्थानी संचार करणारा होता; घन मेघांनी दिशा अंधारल्या आणि तो अत्यंत तीव्र झाला।

Verse 16

तं दृष्ट्वा दक्षतनुजा प्रावृट्कालमुपस्थितम् प्रोवाच वाक्यं देवेशं सती सप्रणयं तदा

प्रावृट् ऋतू उपस्थित झालेली पाहून, दक्षकन्या सतीने तेव्हा स्नेहपूर्वक देवेश महेश्वरांस वचन सांगितले।

Verse 17

विवान्ति वाता हृदयावदारणा गर्जन्त्यमी लोयधरा महेश्वर स्फुरन्ति नीलाभ्रगणेषु विद्युतो वाशन्ति केकारवमेव बर्हिणः

हृदय विदीर्ण करणारे वारे वाहत आहेत; हे महेश्वर, हे जलधर मेघ गर्जत आहेत। नीलाभ्रसमूहांत वीज चमकत आहे आणि मोर केकारव करीत आहेत।

Verse 18

पतन्ति धारा गगनात् परिच्युता बका बलाकाश्च सरन्ति तोयदान् कदम्बसर्ज्जार्जुनकेतकीद्रुमाः पुष्पाणि मुञ्चन्ति सुमारुताहताः

आकाशातून सुटून पावसाच्या धारा पडतात. बगळे व सारस जलद मेघांच्या जवळ फिरतात. कदंब, सर्ज्ज/साल, अर्जुन व केतकी वृक्ष मंद वाऱ्याने हलून फुले गाळतात।

Verse 19

श्रुत्वैव मघस्य दृढं तु गर्जितं त्यजन्ति हंसाश्च सरांसि तत्क्षणात् यथाश्रयान् योगिगणः समन्तात् प्रवृद्धमूलानपि संत्यजन्ति

मघ मेघाचा दृढ गडगडाट ऐकताच हंस तत्क्षणी सरोवरे सोडतात. तसेच योगीगण सर्व बाजूंनी आपले आश्रय—मुळं घट्ट रोवलेले असले तरी—त्यागतात।

Verse 20

इमानि यूथानि वने मृगाणां चरन्ति धावन्ति रमन्ति शंभो तथाचिराभाः सुतरां स्फुरन्ति पश्येह नीलेषु घनेषु देव नूनं समृद्धिं सलिलस्य दृष्ट्वा चरन्ति शूरास्तरुणद्रुमेषु

हे शंभो, वनातील मृगांचे हे कळप फिरतात, धावतात आणि क्रीडा करतात. हे देव, निळ्या दाट मेघांत येथे विजेचे झोत अत्यंत तेजाने चमकत आहेत. नक्कीच पाण्याची समृद्धी पाहून धैर्यवान प्राणी तरुण वृक्षांमध्ये संचार करतात।

Verse 21

उद्वत्त्वेगाः सहसैव निम्नगा जाताः शशङ्काङ्कितचारुमैले किमत्र चित्रं यदनुज्ज्वलं जनं निषेव्य योषिद् भवति त्वशीला

अचानक वेगाने फुगलेल्या नद्या आपल्या रम्य श्यामल जलावर चंद्रकिरणांच्या चिन्हांनी शोभून मनोहर झाल्या आहेत. यात काय आश्चर्य, की निस्तेज पुरुषाचा संग केल्याने स्त्री दुश्शीला होते?

Verse 22

नीलैश्च मेघैश्च समावृतं नभः पुष्षैश्च सर्ज्जा मुकुलैश्च नीपाः फलैश्च बिल्वाः पयसा तथापगाः पत्रैः सपद्मैश्च महासरांसि

आकाश निळ्या मेघांनी आच्छादले आहे; सर्ज वृक्ष फुलांनी भरले आहेत आणि नीप वृक्ष कळ्यांनी. बिल्व वृक्ष फळांनी लगडले आहेत; नद्या जलाने परिपूर्ण वाहत आहेत; आणि महान सरोवरे पानांनी व कमळांनी आच्छादित आहेत।

Verse 23

काले सुरौद्रे ननु ते ब्रवीमि गृहं कुरुष्वात्र महाचजलोत्तमे सुनिर्वृता येन भवामि शंभो

या प्रचंड उष्ण काळात मी तुला सांगते—हे शंभो, या उत्तम महापर्वतावर इथेच एक गृह उभार, ज्यामुळे मी सुखाने व समाधानाने राहू शकेन।

Verse 24

इत्थं त्रिनेत्रः श्रुतिरामणीयकं श्रुत्वा वचो वाक्यमिदं बभाषे न मे ऽस्ति वित्तं गृहसंचयार्थे मृगारिचर्मावरणं मम प्रिये

अशा रीतीने त्रिनेत्राने तिचे रम्य वचन ऐकून असे उत्तर दिले—हे प्रिये, गृहसंचयासाठी माझ्याकडे धन नाही; माझे आवरण तर मृगचर्मच आहे।

Verse 25

ममोपवीतं भुजगेश्वरः शुभे कर्णे ऽपि पद्मश्च तथैव पिङ्गलः केयूरमेकं मम कम्बलस्त्वहिर्द्वितीयमन्यो भुजगो धनञ्जयः

हे शुभे, भुजगेश्वर हेच माझे उपवीत आहे; माझ्या कानांत पद्म आणि तसेच पिंगल आहेत. माझे एक केयूर सर्प कम्बल आहे, आणि दुसरे केयूर दुसरा सर्प धनञ्जय आहे।

Verse 26

सव्येतरे तक्षक उत्तरे तथा नीलो ऽपि नीलाञ्जनतुल्यवर्णः श्रोणीतटे राजति सुप्रतिष्ठः

दुसऱ्या बाजूस तक्षक आहे, आणि उत्तरेस नील आहे—ज्याचा वर्ण निळाञ्जनासारखा गडद आहे. श्रोणीप्रदेशी सुप्रतिष्ठ तेजाने शोभतो.

Verse 28

पुलस्त्य उवाच इति वचनमथोग्रं शङ्करात्सा मृडानी ऋतमपि तदसत्यं श्रीमदाकर्ण्य भीता अवनितसमवेक्ष्य स्वामिनो वासकृच्छ्रात् परिवदति सरोषं लज्जयोच्छ्वस्य चोष्म् वम्प्_1.27 देव्युवाच कथं हि देवदेवेश प्रावट्कालो गमिष्यति वृक्षमूले स्थिताया मे सुदुःखेन वदाम्यतः

पुलस्त्य म्हणाले—शंकरांचे ते कठोर वचन, सत्य असले तरी, मृडानी भयभीत होऊन ऐकले. भूमीकडे नजर झुकवून, निवासाच्या कष्टाने व्याकुळ होऊन, लज्जेने उष्ण श्वास सोडत ती रागाने बोलली. देवी म्हणाली—हे देवदेवेश! वृक्षाच्या मुळाशी राहणाऱ्या माझ्यासाठी पावसाळा कसा जाईल? मी हे अतिशय दुःखाने सांगते.

Verse 30

शङ्कर उवाच घनावस्थितदेहायाः प्रावृट्घनखण्डमुन्नतमारुह्य तस्थौ सह दक्षकन्यया ततो ऽभवन्नाम तेदश्वरस्य जीमूतकेतुस्त्विति विश्रुतं दिवि

शंकर म्हणाले—घन मेघांनी बनलेल्या देहाची ती, उंच पावसाळी मेघसमूहावर चढून, दक्षकन्येसह तेथे उभी राहिली. तेव्हा त्या श्रेष्ठ अश्वाला ‘जीमूतकेतु’ हे नाव मिळाले, जे स्वर्गात प्रसिद्ध झाले.