Adhyaya 49: Kali’s Complaint to Brahma and the Arrival of Śrī (Jayaśrī) in Bali’s Reign

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततो गतेषु देवेषु ब्रह्मलोकं प्रति द्विज त्रैलोक्यं पालयामास बलिर्धर्मान्वितः सदा

अशा प्रकारे श्रीवामनपुराणातील अष्टचत्वारिंश अध्याय समाप्त झाला. पुलस्त्य म्हणाले—हे द्विज! देव ब्रह्मलोकाकडे गेल्यावर, सदैव धर्मयुक्त बलिने त्रैलोक्याचे पालन-शासन केले।

Verse 2

कलिस्तदा धर्मयुतं जगद् दृष्ट्वा कृते यथा ब्रह्माणं शरणं भेजे स्वभावस्य निषेणात्

तेव्हा कलिने कृतयुगाप्रमाणे धर्मयुक्त जगत् पाहून, स्वभावाच्या प्रेरणेने ब्रह्म्याचे शरण घेतले।

Verse 3

गत्वा स ददृशे देवं सेन्द्रैर्देवैः समन्वितम् स्वदीप्त्या द्योतयन्तं च स्वदेशं ससुरासुरम्

तेथे जाऊन त्याने इंद्रासह देवांनी वेढलेल्या देवाला पाहिले; तो आपल्या तेजाने सुरासुरांसह आपल्या लोकाला प्रकाशित करीत होता।

Verse 4

प्रणिपत्य तमाहाथ तिष्यो ब्रह्माणमीश्वरम् मम स्वभावो बलिना नाशितो देवसत्तम

प्रणाम करून तिष्याने ईश्वर ब्रह्म्याला म्हटले—“देवश्रेष्ठा, बलिने माझा स्वभाव/अवस्था नष्ट केली आहे।”

Verse 5

तं प्राह भगवान् योगी स्वभावं जगतो ऽपि हि न केवलं हि भवतो हृतं तेन बलीयसा

तेव्हा भगवान योगी त्याला म्हणाले—“त्या अधिक बलवानाने केवळ तुझेच नव्हे, तर जगताचा स्वभाव-क्रमही हिरावून घेतला आहे।”

Verse 6

पश्यस्व तिष्य देवेन्द्रं वरुणं च समारुतम् भास्करो ऽपि हि दीनत्वं प्रयातो हि बलाद् बलेः

पाहा, हे तिष्य! देवेन्द्र, वरुण (मरुतांसह) आणि भास्करही बलिच्या बळामुळे दीन अवस्थेला पोहोचले आहेत।

Verse 7

न तस्य कश्चित् त्रैलोक्ये प्रतिषेद्धास्ति कर्मणः ऋते सहस्रं शिरसं हरिं दशशताङ्घ्रिकम्

त्याच्या कर्मांना त्रैलोक्यात कोणीही प्रतिबंध करू शकत नाही—सहस्रशिर व सहस्रपाद हरि यांशिवाय।

Verse 8

म भूमिं च तथा नाकं राज्यं लक्ष्मीं यसो ऽव्ययः समाहरिष्यति बलेः कर्तुः सद्धर्मगोचरम्

तो अव्यय पृथ्वी तसेच स्वर्ग, राज्य, लक्ष्मी आणि यश—जे पराक्रमी कर्ता बलीच्या सद्धर्म-गोचरात गेले होते—पुन्हा एकत्र करून परत घेईल।

Verse 9

इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मणा कलिरव्ययः दीनान् दृष्ट्वा स शक्रादीन् विभीतकवनं गतः

देव ब्रह्माने असे सांगितल्यावर अव्यय कलि—शक्रादी देव दीन झालेले पाहून—विभीतक वनात गेला।

Verse 10

कृतः प्रावर्त्तत तदा कलेर्नासात् जगत्त्रये धर्मो ऽभवच्चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्ये ऽपि नारद

तेव्हा कलीच्या नाशामुळे त्रैलोक्यात कृतयुग पुन्हा सुरू झाले; आणि हे नारद, चातुर्वर्ण्यातही धर्म पुन्हा चतुष्पाद झाला।

Verse 11

तपो ऽहिंसा च सत्यं च शौचमिन्द्रियनिग्रहः दया दानं त्वानृशंस्यं शुश्रुषा यज्ञकर्म च

तप, अहिंसा, सत्य, शौच, इंद्रियनिग्रह; दया, दान, अनृशंस्य (अक्रूरता), शुश्रूषा (गुरुसेवा) आणि यज्ञकर्म—हे धर्माचे अंग म्हणून प्रचलित झाले।

Verse 12

एतानि सर्वजगतः परिव्याप्य स्थितानि हि बलिना बलवान् ब्रह्मन् तिष्यो ऽपि हि कृतः कृतः

खरोखरच या अवस्था सर्व जगतात पसरून स्थिर झाल्या आहेत. हे ब्राह्मण, बलवान बलीच्या राज्यामुळे तिष्यही सामर्थ्यवान करण्यात आला—हे निश्चयाने घडले आहे.

Verse 13

स्वधर्मस्थायिनो वर्णा ह्याश्रमांश्चाविश्न् द्विजाः प्रजापालनधर्मस्थाः सदैव मनुजर्षभाः

वर्ण आपापल्या स्वधर्मात स्थिर राहिले आणि द्विजांनी आश्रमांत प्रवेश करून तेथेच निवास केला. प्रजापालनाच्या धर्मात सदैव स्थित असे नरश्रेष्ठ (राजे) तसेच वर्तले.

Verse 14

धर्मोत्तरे वर्तमाने ब्रह्मन्नस्मिञ्जगत्त्रये त्रैलोक्यलक्ष्मीर्वरदा त्वायाता दानवेश्वरम्

या त्रिजगतात धर्म श्रेष्ठ रीतीने प्रवर्तत असता, हे ब्राह्मण, वरदायिनी त्रैलोक्यलक्ष्मी तुझ्याकडे आली, हे दानवेश्वरा.

Verse 15

तामागतां निरीक्ष्यैव सहस्राक्षश्रियं बलिः पप्रच्छ कासि मां ब्रूहि केनास्यर्थेन चागता

ती येताच पाहून—जी सहस्राक्ष (इंद्र) याचीच श्री होती—बलीने विचारले: “तू कोण आहेस? मला सांग. आणि कोणत्या हेतूने येथे आली आहेस?”

Verse 16

सा तद्वचनमाकर्ण्य प्राह श्रीः पद्ममालिनी बले शृणुष्व यास्मि त्वामायाता महिषि बलात्

त्याचे वचन ऐकून पद्ममालिनी श्री म्हणाली: “बली, ऐक. हे महिषी, मी तुझ्याकडे आले आहे—(तुझ्या) सामर्थ्यामुळे विवश होऊन.”

Verse 17

अप्रमेयबलो देवो यो ऽसौ चक्रगदाधरः तेन त्यक्तस्तु मघवा ततो ऽहं त्वामिहागता

अप्रमेय बलाचा, चक्र व गदा धारण करणाऱ्या त्या देवाने मघवा (इंद्र) यास त्यागले; म्हणून मी येथे तुझ्याकडे आले आहे.

Verse 18

स निर्ममे युवतयश्चास्रो रूपसंयुताः श्वेताम्बरधरा चैव श्वेतस्रगनुलेपना

त्यानंतर त्याने रूपसम्पन्न चार युवती निर्माण केल्या; त्या श्वेत वस्त्रे परिधान करणाऱ्या आणि श्वेत माळा व श्वेत अनुलेपनाने अलंकृत होत्या.

Verse 19

श्वेतवृन्दारकारूढा सत्त्वाढ्या श्वेतविग्रहा रक्ताम्बरधरा चान्या रक्तस्रगनुलेपना

एकी श्वेत दिव्य गजावर (ऐरावतसदृश) आरूढ होती, सत्त्वगुणसमृद्ध व श्वेत देहाची; दुसरी रक्त वस्त्रे परिधान करणारी, रक्त माळा व रक्त अनुलेपनाने युक्त होती.

Verse 20

रक्तवाजिसामारूढा रक्ताङ्गी राजसी हि सा पीताम्बरा पीरवर्णा पीतमाल्यानुलेपना

ती रक्तवर्ण घोड्यावर आरूढ, रक्तांगिनी व निश्चयच राजसी होती; (दुसरी) पीत वस्त्रे परिधान करणारी, पीतवर्णा आणि पीत माळा व पीत अनुलेपनाने युक्त होती.

Verse 21

सौवर्णस्यन्दनचरा तामसं गुणमाश्रिता नीलाम्बरा नीमाल्या नीलगन्धामनुलेपना

ती सुवर्ण रथात विचरण करणारी व तमोगुणात स्थित होती; नील वस्त्रे परिधान करणारी, नील माळा धारण करणारी आणि नील सुगंधयुक्त अनुलेपनाने युक्त—अशी ती वर्णिली आहे.

Verse 22

नीलवृषसमारूढा त्रिगुणा सा प्रकीर्तिता या सा श्वेताम्भरा श्वेता सत्त्वाढ्या कुञ्जरस्थिता

नील वृषभावर आरूढ झालेली ती देवी त्रिगुणमयी म्हणून कीर्तिली आहे। जी श्वेत वस्त्रधारिणी, श्वेतवर्णा, सत्त्वसमृद्ध असून हत्तीवर स्थित आहे।

Verse 23

सा ब्रह्माणं समायाता चन्द्रं चन्द्रानुगानपि या रक्ता रक्तवसना वाजिस्था रजसान्विता

ती ब्रह्माजवळ आली आणि चंद्र तसेच चंद्राचे अनुयायी यांच्याजवळही आली. जी रक्तवर्णा, रक्तवस्त्रधारिणी, घोड्यावर स्थित असून रजोगुणयुक्त आहे।

Verse 24

तां प्रादाद् देवराजाय मनेव तत्समेषु च पीताम्बरा या सुभगा रथस्था कनकप्रभा

त्याने तिला देवांचा राजा इंद्र याला अर्पण केले, तसेच त्याच्याच समपदस्थांमध्येही. ती सुभगा, पीतांबरधारिणी, रथावर स्थित, सुवर्णप्रभा आहे।

Verse 25

प्रजापतिभ्यस्तां प्रादात् शुक्राय च विशःसु च नीलवस्त्रालिसदृशी या चुर्थी वृषस्थिता

त्याने तिला प्रजापतींना, शुक्राला आणि वैश्यांमध्येही प्रदान केले. जी नील वस्त्रांच्या माळेसारखी भासते, ती चतुर्थी रूपात वृषभावर स्थित आहे।

Verse 26

सा दानवान् नैऋतांश् च शूद्रान् विद्याधरानपि विप्राद्याः श्वेतरूपां तां कथयन्ति सरस्वतीम्

ती दानव, नैऋत, शूद्र आणि विद्याधर यांच्याशीही संबंधित/उपकारक आहे. विप्र इत्यादी त्या श्वेतरूपा देवीला ‘सरस्वती’ असे म्हणतात।

Verse 27

स्तुवन्ति ब्रह्मणा सार्धं मखे मन्त्रादिभिः सदा क्षत्रिया रक्तवर्णां तां जयश्रीमिति शंसिरे

मखात ब्राह्मणांसह ते मंत्रादिंनी सदैव तिची स्तुती करतात. क्षत्रिय तिला रक्तवर्णा पाहून ‘जयश्री’ (विजयाची शोभा) असे म्हणतात.

Verse 28

सा चेन्द्रेणासुरश्रेष्ठ मनुना च यशस्विनी वैश्यास्तां पीतवसनां कनकाङ्गीं सदैव हि

ती यशस्विनी इंद्र, असुरश्रेष्ठ आणि मनु यांच्याकडून स्तुत होते. वैश्य तिला पीतवस्त्रधारिणी व कनकांगी (सुवर्णदेहयुक्त) मानून सदैव स्तुती करतात.

Verse 31

एतासां च स्वरूपस्तास्तिष्ठन्ति निधयो ऽव्ययाः इतिहासपुराणानि वेदाः साङ्गास्तथोक्तयः

यांची स्वरूपे अव्यय निधीसारखी स्थिर राहतात—इतिहास व पुराणे, साङ्ग वेद, तसेच तसेच घोषित प्रमाणभूत उपदेश.

Verse 32

चतुःषष्टिकलाः श्वेता महापद्मो निधिः स्थितः मुक्तासुवर्णरजतं रथाश्वगजभूषणम्

{"location": null, "location_type": null, "region": null, "sacred_significance": "Sacral hierarchy (guru-paramparā) rather than a physical tīrtha; Hari as lokaguru universalizes the setting.", "cosmic_realm": "bhuloka"}

Verse 40

इत्येवं कथितस्तुभ्यं तेषां दानव निर्णयः

अशा प्रकारे, हे दानवा, त्यांचा निर्णय/विवेचन तुला सांगितला आहे।

Verse 41

अहं सा रागिणी नाम जायश्रीस्त्वामुपागता ममास्ति दावनपते प्रतिज्ञा साधुसंमता

मी ‘रागिणी’ नावाची ती जायाश्री आहे; मी तुझ्याकडे आले आहे. हे दानवपते, माझी एक प्रतिज्ञा आहे, जी साधुजनांनी मान्य केलेली आहे।

Verse 42

समाश्रयामि शौर्यढ्यं न च क्लीबं कथञ्चन न चास्ति भवतस्तुल्यो त्रैलोक्ये ऽपि बलाधिकः

मी तुमच्या शौर्यसमृद्ध पराक्रमाचा आश्रय घेतो; तुमच्यात कधीही भित्रेपणा नाही. त्रैलोक्यातही तुमच्या बरोबरीचा कोणी नाही, आणि बलात तुमच्याहून श्रेष्ठ तर कोणीच नाही।

Verse 43

त्वया बलविभूत्या हि प्रीतिर्मे जनिता ध्रुवा यत्त्वया युधि विक्रम्य देवराजो विनिर्जितः

तुमच्या बलवैभवामुळे माझ्या अंतःकरणात दृढ आनंद उत्पन्न झाला आहे; कारण तुम्ही युद्धात पराक्रम करून देवराजाला पूर्णपणे जिंकले आहे।

Verse 44

अतो मम परा प्रीतिर्जाता दानव शाश्वती दृष्ट्वा ते परमं सत्त्वं सर्वेभ्यो ऽपि बलाधिकम्

म्हणून, हे दानव, सर्वांपेक्षा बलाधिक असे तुमचे परम ‘सत्त्व’ पाहून माझ्या ठायी श्रेष्ठ व शाश्वत आनंद उत्पन्न झाला आहे।

Verse 45

शौण्डीर्यमानिनं वीरं ततो ऽहं स्वयमागता नाश्चर्य दानवश्रेष्ठ हिरण्यकशिपोः कुले

धिटाईच्या पराक्रमाचा अभिमान बाळगणारा असा वीर तू आहेस, हे पाहून मी स्वतः येथे आले आहे। हे दानवश्रेष्ठ, यात आश्चर्य नाही; कारण तू हिरण्यकशिपूच्या कुळात जन्मला आहेस।

Verse 46

प्रसूतस्यासुरेन्द्रस्य तव कर्म यदीदृशम् विशेषितस्त्वया राजन् दैतेयः प्रपितामहः

असुरेंद्रापासून जन्मलेल्या तुझी कर्मे अशी असतील तर ते योग्यच आहे. हे राजन्, तुझ्यामुळे तुझा दैत्य प्रपितामह विशेष प्रतिष्ठित झाला आहे।

Verse 47

विजितं विक्रमाद् येन त्रैलोक्यं वै परैर्हृतम् इत्येवमुक्त्वा वचनं दानवैन्द्रं तदा बलिम्

“ज्याच्या पराक्रमाने परांनी हिरावलेले त्रैलोक्यही जिंकले गेले”—असे वचन बोलून तेव्हा दानवेंद्र बलीला संबोधिले।

Verse 48

जयश्रीश्चन्द्रवदना प्रविष्टाद्योतयच्छुभा तस्यां चाथ प्रविष्टायां विधवा इव योषितः

चंद्रमुखी जयश्री (विजयलक्ष्मी) शुभ तेजाने सभेत प्रविष्ट होऊन तिला उजळून टाकू लागली; आणि ती आत येताच तेथील स्त्रिया जणू विधवा झाल्यासारख्या भासल्या।

Verse 49

समाश्रयन्ति बलिनं ह्रीश्रीधीधृतिकीर्त्तयः प्रभा मतिः श्रमा भूतिर्विद्या नीतिर्दया तथा

लज्जा, श्री, बुद्धी, धैर्य व कीर्ती यांनी बलीचा आश्रय घेतला; तसेच प्रभा, मती, श्रम, समृद्धी, विद्या, नीती आणि दयाही।

Verse 50

श्रुतिः स्मृतिर्धृतिः कीर्तिर्मूर्तिः शान्ति क्रियान्विताः पुष्टिस्तुष्टी रुचिस्त्वन्या तथा सत्त्वाश्रिता गुणाः ताः सर्वा बलिमाश्रित्य व्यश्राम्यन्त यथासुखम्

O lord of the Daityas

Verse 52

त्रिविष्टपं शासति दानवेन्द्रे नासीन् क्षुधार्तो मलिनो न दीनः सदोज्ज्वलो धर्मरतो ऽथ दान्तः कामोपभोक्ता मनुजो ऽपि जातः

Narrator voice within Pulastya’s discourse (Pulastya → Nārada frame continues across chapters)