Paingala Upanishad 6: Verse 6

Sanskrit (Devanagari)

हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ता अहङ्काराभिधा स्थूलशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराटचैतन्यमासीत्। स तदभिमानी स्पष्टवपुः सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति। तस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः। आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः। अग्नेरापः। अद्भ्यः पृथिवी। तानि पञ्च तन्मात्राणि त्रिगुणानि भवन्ति॥६॥

Padapatha (Word Split)

हिरण्यगर्भ-अधिष्ठित-विक्षेप-शक्तितः । तमः-उद्रिक्ता । अहङ्कार-अभिधा । स्थूल-शक्तिः । आसीत् । तत्-प्रतिबिम्बितम् । यत् । तत् । विराट्-चैतन्यम् । आसीत् । सः । तत्-अभिमानी । स्पष्ट-वपुः । सर्व-स्थूल-पालकः । विष्णुः । प्रधान-पुरुषः । भवति । तस्मात् । आत्मनः । आकाशः । सम्भूतः । आकाशात् । वायुः । वायोः । अग्निः । अग्नेः । आपः । अद्भ्यः । पृथिवी । तानि । पञ्च । तन्मात्राणि । त्रि-गुणानि । भवन्ति ॥६॥

Sanskrit recitationPaingala Upanishad 6

IAST Transliteration

hiraṇyagarbhādhiṣṭhitavikṣepaśaktitas tamodriktā ahaṅkārābhidhā sthūlaśaktir āsīt | tatpratibimbitaṃ yat tad virāṭcaitanyam āsīt | sa tadabhimānī spaṣṭavapuḥ sarvasthūlapālako viṣṇuḥ pradhānapuruṣo bhavati | tasmād ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ | ākāśād vāyuḥ | vāyor agniḥ | agner āpaḥ | adbhyḥ pṛthivī | tāni pañca tanmātrāṇi triguṇāni bhavanti ||6||

Translation

हिरण्यगर्भाधिष्ठित विक्षेप-शक्तीतून तमःप्रधान ‘अहंकार’ नावाची स्थूल-शक्ती उत्पन्न झाली. तिच्यात प्रतिबिंबित झालेले चैतन्य ते विराट्-चैतन्य होय. तो तिचा अभिमानी होऊन स्पष्ट रूप धारण करतो—सर्व स्थूल जगाचा पालक विष्णु, प्रधान पुरुष होतो. त्या आत्म्यापासून आकाश उत्पन्न झाले; आकाशापासून वायु; वायूपासून अग्नी; अग्नीपासून आपः (जल); जलापासून पृथ्वी. ही पाच तन्मात्रे त्रिगुणात्मक असतात॥६॥

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

From the projecting power presided over by Hiraṇyagarbha there arose, predominated by tamas, the gross power called ‘ahaṅkāra’. That which is reflected in it was the consciousness of Virāṭ. He, identifying with that, becomes of a distinct form—the protector of all gross (beings), Viṣṇu, the primal person. From that Self arose space; from space, air; from air, fire; from fire, waters; from waters, earth. These become the five tanmātras, constituted of the three guṇas.

Verse Context

• Ahaṅkāra, Virāṭ (gross totality), pañcīkaraṇa/elemental emanation (ākāśa→pṛthivī), guṇas
• Mahavakya: Indirect: distinguishes conditioned cosmic identities (Virāṭ/Hiraṇyagarbha/Īśvara) from the unconditioned Ātman implied by ‘ayam ātmā brahma’; not a direct mahāvākya statement.
• Atharva
• Chandas: Prose