Ganapati
गणपति उपनिषद (गणपत्यथर्वशीर्ष) ही अथर्ववेदाशी संबंधित लघु पण अत्यंत प्रभावी उपनिषद आहे. यात गणेशाला केवळ शुभारंभाचा देव म्हणून नव्हे, तर परब्रह्म आणि सर्वांचा अंतरात्मा म्हणून प्रतिपादित केले आहे. उपनिषदपर शैलीत देवतारूप हे अद्वैत ब्रह्माचे प्रतीक आणि साक्षात् प्रकटीकरण—अशा दोन्ही अर्थांनी उलगडते; त्यामुळे भक्ती व ज्ञान यांचा संगम घडतो. ऐतिहासिकदृष्ट्या ही उत्तरकालीन उपनिषदपरंपरेत मोडते आणि गणपत्य संप्रदायात विशेष मान्यता पावली; तरी शैव संदर्भात गणेश ‘प्रथमपूज्य’ व शिवोपासनेचा द्वारपाल/मार्गदर्शक मानला जातो. ग्रंथात श्रुतीसदृश तादात्म्यवाक्ये, विश्वोत्पत्ती-स्थिती-लयाचे अधिष्ठानत्व, आणि मंत्रसाधनेचे निर्देश यांचा समन्वय दिसतो. मुख्य तत्त्व असे की गणपति हा व्यक्त-अव्यक्ताचा आधार असून सृष्टी-स्थिती-लयाचा कर्ता-धर्ता आहे. ‘ॐ’ आणि ‘गं’ बीजमंत्राचा जप-ध्यान आत्मबोधाचा उपाय म्हणून सांगितला आहे. ‘विघ्न’ म्हणजे केवळ बाह्य अडथळे नव्हेत; अविद्याच मुख्य विघ्न, आणि विघ्नहरण म्हणजे अज्ञाननिवृत्ती व आत्मा-ब्रह्म एकत्वाचा साक्षात्कार होय.
Start ReadingKey Teachings
- Gaṇapati as Brahman: the deity is identified with the supreme
all-pervading reality (parama-brahman).
- Gaṇapati as Ātman: the inner Self of all beings; realization is self-knowledge.
- Non-dual vision: the manifest (vyakta) and unmanifest (avyakta) are expressions of one reality.
- Cosmogonic sovereignty: Gaṇapati as source
sustainer
and dissolver of the cosmos.
- Mantra as upāya (means): praṇava (Oṁ) and bīja (gaṁ) as contemplative instruments for realization.
- Removal of obstacles as removal of avidyā: the deepest “vighna” is ignorance; liberation is its cessation.
- Unity of bhakti and jñāna: devotion to form leads to insight into formless reality.
- Sacred speech (vāk) and sound-symbolism: phonemes and mantra encode metaphysical truth.
- Iconography as philosophy: tusk
trunk
and belly interpreted as signs of non-dual fullness and discriminative power.
Verses of the Ganapati
18 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच...
ॐ गणपतये नमस्कार। तूच प्रत्यक्ष तत्त्व आहेस। तूच एकमेव कर्ता, तूच धर्ता, तूच हर्ता आहेस। तूच खरोखर हे सर्व—ब्रह्म—आहेस। तू साक्षात्, नित्य आत्मा आहेस। मी ऋत (धर्म-नियम) बोलतो; मी सत्य बोलतो।
Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulnessVerse 2
ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच...
ॐ गणपतये नमस्कार। तूच प्रत्यक्ष तत्त्व आहेस। तूच एकमेव कर्ता, तूच धर्ता, तूच हर्ता आहेस। तूच खरोखर हे सर्व—ब्रह्म—आहेस। तू साक्षात्, नित्य आत्मा आहेस। मी ऋत (धर्म-नियम) बोलतो; मी सत्य बोलतो।
Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulnessVerse 3
ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् । ऋतं वच्मि । सत्यं वच...
ॐ गणपतये नमस्कार। तूच प्रत्यक्ष तत्त्व आहेस। तूच एकमेव कर्ता, तूच धर्ता, तूच हर्ता आहेस। तूच खरोखर हे सर्व—ब्रह्म—आहेस। तू साक्षात्, नित्य आत्मा आहेस। मी ऋत (धर्म-नियम) बोलतो; मी सत्य बोलतो।
Brahman–Ātman identity; īśvara as pratyakṣa-tattva; satya/ṛta as dharmic truthfulnessVerse 4
अव त्वं माम् । अव वक्तारम् । अव श्रोतारम् । अव दातारम् । अव धातारम् । अवानूचानम् अव शिष्यम् । अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् । अवोत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् । अव चोर्ध्वात्तात् । अवाधरात्तात् । सर्...
हे गणपती! माझे रक्षण कर. वक्त्याचे रक्षण कर. श्रोत्याचे रक्षण कर. दात्याचे रक्षण कर. धारण करणाऱ्याचे रक्षण कर. पाठ करणारा (अनूचान) व शिष्य यांचे रक्षण कर. मागून, पुढून, उत्तरेकडून, दक्षिणेकडून, वरून व खालून रक्षण कर. सर्व बाजूंनी माझे रक्षण कर—समंततः रक्षण कर॥४॥
Īśvara-anugraha (divine protection/grace) and sarvato-rakṣā (all-directional guardianship)Verse 5
त्वं वाङ्मयस् त्वं चिन्मयः । त्वम् आनन्दमयस् त्वं ब्रह्ममयः । त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि । त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥५॥
तू वाङ्मय आहेस—वाणीस्वरूप. तू चिन्मय आहेस—चैतन्यस्वरूप. तू आनंदमय, तू ब्रह्ममय आहेस. तू सच्चिदानंदाचा अद्वितीय आहेस. तू प्रत्यक्ष ब्रह्म आहेस. तू ज्ञानमय आणि विज्ञानमय—विवेकयुक्त ज्ञानस्वरूप आहेस॥५॥
Brahman as Sat–Cit–Ānanda; non-duality (advaita) and pratyakṣa-brahma (immediacy of the Absolute)Verse 6
सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते । सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति । सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति । सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति । त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः । त्वं चत्वारि वाक्पदानि । त्वं गुणत्रयातीतः । त्वं...
हे गणपती! हे सर्व जग तुझ्यापासून उत्पन्न होते. हे सर्व जग तुझ्यामुळेच स्थित राहते. हे सर्व जग तुझ्यातच लय पावेल. हे सर्व जग तुझ्यातच परत येते. तू पृथ्वी, आप, अग्नी, वायु आणि आकाश आहेस. तू वाणीची चार पदे/स्तरे आहेस. तू त्रिगुणातीत आहेस. तू जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति या तीन अवस्थांपलीकडे आहेस. तू स्थूल-सूक्ष्म-कारण या तीन देहांपलीकडे आहेस. तू भूत-भविष्य-वर्तमान या तीन काळांपलीकडे आहेस. तू नित्य मूलाधारात स्थित आहेस. तू त्रिशक्तिस्वरूप आहेस. योगीजन नित्य तुझे ध्यान करतात. तू ब्रह्मा, तू विष्णू, तू रुद्र; तू इंद्र, तू अग्नी, तू वायु, तू सूर्य, तू चंद्र; तूच ब्रह्म—भूः भुवः स्वः—ॐ॥६॥
Brahman/Īśvara as jagat-kāraṇa (cause of the universe), pañcabhūta-adhisthāna, turīya (beyond three states), and sarva-devatā-ātmabhāva (all-deities-as-one)Verse 7
गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिंस्तदनन्तरम् । अनुस्वारः परतरः । अर्धेन्दुलसितम् । तारेण ऋद्धम् । एतत्तव मनुस्वरूपम् ॥७॥
प्रथम ‘गण’चा आद्याक्षर ‘ग’ उच्चारावा, नंतर ‘वर्ण’चा आद्य ‘अ’ उच्चारावा। त्यानंतर अनुस्वार येतो; तो अर्धचंद्रचिन्हाने शोभित आणि तार-प्रणव ‘ॐ’ ने समृद्ध असतो। हेच तुझे मंत्रस्वरूप आहे॥७॥
Mantra (śabda) as a revelatory form of the deity; nāda-brahmanVerse 8
गकारः पूर्वरूपम् । अकारो मध्यमरूपम् । अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् । बिन्दुरुत्तररूपम् । नादः सन्धानम् । संहिता सन्धिः । सैषा गणेशविद्या ॥८॥
‘ग’कार पूर्वरूप, ‘अ’कार मध्यमरूप, आणि अनुस्वार अन्त्यरूप आहे। बिंदू उत्तररूप आहे। नाद हे संधान, आणि संहिता ही संधी आहे। हीच खरोखर गणेशविद्या आहे॥८॥
Upāsanā-vidyā via bīja-mantra; śabda-brahman / nādaVerse 9
गणक ऋषिः । निचृद्गायत्री छन्दः । श्रीमहागणपतिर्देवता । ॐ गं गणपतये नमः ॥९॥
गणक ऋषी; निचृद्-गायत्री छंद; श्रीमहागणपति देवता। मंत्र—‘ॐ गं गणपतये नमः’॥९॥
Upāsanā (devatā-mantra) as a means to inner purification and realizationVerse 10
एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥१०॥
आम्ही एकदंताला जाणतो, वक्रतुंडाचे ध्यान करतो। तो दंती गणपती आमच्या बुद्धीस प्रेरणा देवो।
Brahman (saguṇa-upāsanā leading toward brahma-jñāna)Verse 11
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...
एकदंत, चतुर्हस्त, पाश व अंकुश धारण करणारा; हातांत दंत व वरद-मुद्रा धारण करून, मूषकध्वज असलेल्या गणपतीचे ध्यान करावे। तो रक्तवर्ण, लंबोदर, शूर्पकर्ण, रक्तवस्त्रधारी; रक्तगंधाने अनुलिप्त अंगांचा, रक्तपुष्पांनी सुपूजित; भक्तांवर करुणा करणारा देव, जगत्कारण, अच्युत; सृष्टीच्या आदौ प्रकट, प्रकृती व पुरुष यांपलीकडे आहे। जो नित्य असे ध्यान करतो, तो योगी—योग्यांमध्ये श्रेष्ठ होय।
Brahman (Īśvara as jagat-kāraṇa; transcendence of prakṛti/puruṣa; upāsanā leading toward mokṣa)Verse 12
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...
एकदंत, चतुर्हस्त, पाश-अंकुशधारी; हातांत दंत व वरद-मुद्रा धारण करून, मूषकध्वज गणपतीचे ध्यान करावे। तो रक्तवर्ण, लंबोदर, शूर्पकर्ण, रक्तवस्त्रधारी; रक्तगंधाने अनुलिप्त अंगांचा, रक्तपुष्पांनी सुपूजित; भक्तानुकंपिन देव, जगत्कारण, अच्युत; सृष्टीच्या आदौ प्रकट, प्रकृती व पुरुष यांपलीकडे आहे। जो नित्य असे ध्यान करतो, तो योगी—योग्यांमध्ये श्रेष्ठ होय।
Mokṣa (via upāsanā culminating in jñāna; Īśvara as jagat-kāraṇa and transcendent)Verse 13
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...
एकदंत, चतुर्भुज, पाश व अंकुश धारण करणारा; तुटलेला दंत व वरद-मुद्रा धारण करून, मूषकध्वज गणपतीचे ध्यान करावे। तो रक्तवर्ण, लंबोदर, शूर्पकर्ण, रक्तवस्त्रधारी आहे; ज्याचे अंग रक्तगंधाने अनुलेपित असून रक्तपुष्पांनी सुपूजित आहे। भक्तांवर करुणा करणारा देव, जगत्कारण अच्युत; सृष्टीच्या आद्यकाळी प्रकट, प्रकृती व पुरुष यांपलीकडे। जो नित्य असे ध्यान करतो, तो योगी—योग्यांमध्ये श्रेष्ठ होय।
Brahman (Īśvara) as the jagat-kāraṇa; saguna-upāsanā leading toward mokṣaVerse 14
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्...
एकदंत, चतुर्हस्त, पाश-अंकुशधारी; तुटलेला दंत व वरदहस्त धारण करून, मूषकध्वज गणपतीचे नित्य ध्यान करावे। तो रक्तवर्ण, लंबोदर, शूर्पकर्ण, रक्तवस्त्रधारी आहे; ज्याचे अंग रक्तगंधाने अनुलेपित असून रक्तपुष्पांनी सुपूजित आहे। तो भक्तानुकंपि देव, जगत्कारण अच्युत आहे; सृष्टीच्या आद्यकाळी प्रकट, प्रकृती व पुरुष यांपलीकडे। जो नित्य असे ध्यान करतो, तो योगी—योग्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे।
Upāsanā (saguṇa-brahma-dhyāna) as a means to purification and realizationVerse 15
नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये । नमस्तेऽस्तु लम्बोदराय एकदन्ताय विघ्नविनाशिने । शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥१५॥
व्रातपतिला नमस्कार, गणपतिला नमस्कार, प्रमथपतिला नमस्कार। हे लंबोदर, हे एकदंत, हे विघ्नविनाशक—तुला नमस्कार असो। हे शिवसुत, हे श्रीवरदमूर्ती—तुला प्रणाम।
Īśvara-bhakti and śaraṇāgati (devotional surrender) as preparatory discipline (sādhana)Verse 16
एतदथर्वशीर्षं योऽधीते । स ब्रह्मभूयाय कल्पते । स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते । स सर्वतः सुखमेधते । स पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते । सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायं प...
जो या अथर्वशीर्षाचे अध्ययन करतो तो ब्रह्मभावास योग्य ठरतो. त्याला कोणतेही विघ्न बाधत नाही; सर्व बाजूंनी तो सुख-समृद्धीत वाढतो. तो पाच महापापांपासून मुक्त होतो. संध्याकाळी पठण केल्याने दिवसभरातील पाप नष्ट होते, सकाळी पठण केल्याने रात्रीचे पाप नष्ट होते. सकाळ-संध्याकाळ नियमित प्रयोग केल्याने तो पापी असूनही पापरहितासारखा होतो आणि धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष प्राप्त करतो॥१६॥
Mokṣa through upāsanā leading to brahmabhāva; removal of vighna; pāpa-kṣaya (purification)Verse 17
इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् । यो यदि मोहाद् दास्यति । स पापीयान् भवति ॥१७॥
हे अथर्वशीर्ष अशिष्याला (अयोग्याला) देऊ नये. जो कोणी मोहाने ते देईल, तो अधिक पापी ठरतो॥१७॥
Adhikāra (eligibility) and guru-śiṣya paramparā; protection of sacred instructionVerse 18
सहस्रावर्तनाद्यं यं काममधीते । तं तमनेन साधयेत् । अनेन गणपतिमभिषिञ्चति । स वाग्मी भवति । चतुर्थ्यामनश्नन् जपति । स विद्यावान् भवति । इत्यथर्वणवाक्यम् । ब्रह्माद्याचरणं विद्यान्न बिभेति कदाचनेति । यो द...
सहस्र आवर्तनांनी जो-जो कामना धरून कोणी याचे अध्ययन करतो, ती-ती कामना याच्याद्वारे सिद्ध करावी. याने गणपतीचा अभिषेक केला जातो; साधक वाग्मी होतो. चतुर्थीला उपवास करून जप केल्यास तो विद्यावान् होतो—असे अथर्वणाचे वचन आहे. ब्रह्मापासून आरंभ होणारी आचारपरंपरा जाणून तो कधीही भयभीत होत नाही. जो दूर्वांकुरांनी पूजन करतो तो वैश्रवण (कुबेर) समान होतो. जो लाजांनी (भाजलेल्या धान्याने) पूजन करतो तो यशस्वी व मेधावी होतो. जो हजार मोदकांनी पूजन करतो तो इच्छित फल प्राप्त करतो. जो तूप व समिधांनी यजन करतो तो सर्व काही मिळवतो—सर्व काही मिळवतो. आठ ब्राह्मणांना विधिपूर्वक तृप्त करून तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होतो. सूर्यग्रहणकाळी महानदीत किंवा प्रतिमेजवळ जप केल्यास मंत्रसिद्धी होते. तो महाविघ्न, महादोष, महापाप व महाप्रत्यवाय यांपासून मुक्त होतो. जो असे जाणतो तो सर्वज्ञ होतो—सर्वज्ञ होतो. इति उपनिषद्॥१८॥
Upāsanā and mantra-siddhi as preparatory means; vighna-nivṛtti; citta-śuddhi; movement from kāmya results toward jñānaRead Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.