Ekakshara
एकाक्षर उपनिषद् (अथर्ववेद) ही शैव परंपरेतील लघु उपनिषद् असून ‘एकाक्षर’—ॐ—यास परम तत्त्वाचे ध्वनीस्वरूप आणि शिवस्वरूप म्हणून मांडते. येथे मंत्र हा केवळ संकेत नसून आत्मसाक्षात्कारासाठी ध्यानाचे थेट आधार (आलंबन) आहे. उपनिषद् ॐचा जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती या अवस्थांतील व्याप आणि तुरीयाची सूचकता सांगते; त्यामुळे चेतनेचे विश्लेषण आणि मंत्रविद्या यांचा संगम होतो. जप, एकाग्रता आणि ज्ञान यांद्वारे बाह्य कर्मकांडाचे अंतर्मुखीकरण होते; अहंभाव विरघळतो आणि आत्मा-शिव अभेदाची ओळख म्हणजेच मोक्ष असे प्रतिपादन येथे दिसते.
Start ReadingKey Teachings
- Ekākṣara (the single imperishable syllable
Oṁ) as the sonic form of the Supreme (Śiva/Brahman)
- Mantra as both symbol and direct contemplative support (ālambana) for realizing ātman
- Identity of ātman with the supreme reality; liberation as recognition (jñāna)
not production
- Mapping of Oṁ to states of consciousness (jāgrat
svapna
suṣupti) and transcendence (turīya)
- Interiorization of ritual: sacrifice becomes meditation; offering becomes attention and breath
- One-pointedness (ekāgratā)
japa
and dhyāna as practical means to dissolve egoic limitation
- Śiva as inner witness (sākṣin) and immanent-transcendent ground of the cosmos
Verses of the Ekakshara
13 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
एकाक्षरं त्वक्षरेऽत्रास्ति सोमे सुषुम्नायां चेह दृढी स एकः । त्वं विश्वभूर्भूतपतिः पुराणः पर्जन्य एको भुवनस्य गोप्ता ॥१॥
येथे अक्षर (अविनाशी) तत्त्वात एकाक्षर निहित आहे; सोमात आणि या सुषुम्ना-नाडीतही तो एकच दृढपणे प्रतिष्ठित आहे. तू विश्वकर्ता, भूतपती, पुरातन; पर्जन्यरूप एक होऊन भुवनाचा रक्षक आहेस॥१॥
Brahman as Ekākṣara (Oṃ) and as the imperishable Ātman; inner channel (suṣumnā) as locus of realizationVerse 2
विश्वे निमग्नपदवीः कवीनां त्वं जातवेदो भुवनस्य नाथः । अजातमग्रे स हिरण्यरेता यज्ञैस्त्वमेवैकविभुः पुराणः ॥२॥
ज्या पदवींमध्ये सर्व कवी-ऋषी निमग्न होतात, त्या तूच आहेस; हे जातवेद, तू भुवनाचा नाथ आहेस. आदौ तो अजन्मा, हिरण्यरेता (सुवर्णबीजस्वरूप) आहे; यज्ञांनी तूच एकमेव सर्वव्यापी पुरातन प्रभू म्हणून पूजिला जातोस॥२॥
Ajāta (unborn) Brahman/Īśvara; Brahman as the goal of yajña and the inner ‘path’ of the ṛṣisVerse 3
प्राणः प्रसूतिर्भुवनस्य योनिर्व्याप्तं त्वया एकपदेन विश्वम् । त्वं विश्वभूर्योनिपारः स्वगर्भे कुमार एको विशिखः सुधन्वा ॥३॥
तूच प्राण, प्रसूती आणि भुवनाची योनी आहेस; तुझ्या एकाच पदाने हे सर्व विश्व व्यापले आहे. तू विश्वकर्ता, योनी-कारणाच्या पलीकडे आहेस; स्वतःच्या गर्भात तू एक कुमार—बाणरहित, सु-धनुष्यधारी आहेस॥३॥
Brahman as prāṇa (life-principle) and as transcendent cause; immanence and transcendence; self-contained (svagarbha) realityVerse 4
वितत्य बाणं तरुणार्कवर्णं व्योमान्तरे भासि हिरण्यगर्भः । भासा त्वया व्योम्नि कृतः सुतार्क्ष्य-स्तवं वै कुमारस्त्वमरिष्टनेमिः ॥४॥
तरुण सूर्यवर्ण बाण ताणून तू आकाशमध्यी हिरण्यगर्भरूपाने प्रकाशतोस. तुझ्या तेजाने व्योम उजळते; तूच कुमार आहेस, तूच अरिष्टनेमि आहेस॥४॥
Brahman (as Hiraṇyagarbha/Īśvara) and inner luminosity (cit-prakāśa)Verse 5
त्वं वज्रभृद्भूतपतिस्त्वमेव । कामः प्रजानां निहितोऽसि सोमे । स्वाहा स्वधा यच्च वषट् करोति रुद्रः पशूनां गुहया निमग्नः ॥५॥
तू वज्रधारी आहेस; तूच भूतांचा अधिपती आहेस. हे सोम, प्रजांमध्ये निहित काम तूच आहेस. स्वाहा, स्वधा आणि जे ‘वषट्’ करिते तेही तूच; पशूंचा रुद्र तू, हृदयगुहेत निमग्न॥५॥
Īśvara as antaryāmin (inner controller) and the unity behind many deities/ritual functionsVerse 6
धाता विधाता पवनः सुपर्णो विष्णुर्वराहो रजनी रहश्च । भूतं भविष्यत्प्रभवः क्रियाश्च । कालः क्रमस्त्वं परमाक्षरं च ॥६॥
तू धाता-विधाता, पवन, सुपर्ण आहेस; तू विष्णू, वराह; रजनी व रहस्यही तूच. भूत, भविष्याचा प्रभव आणि क्रियाही तूच; काळ व क्रम तू—आणि परम अक्षरही तूच॥६॥
Akṣara Brahman (the imperishable) as the ground of time, causality, and divine functionsVerse 7
ऋचो यजूंषि प्रसवन्ति वक्त्रात् सामानि सम्राड् वसुवन्तरिक्षम् । त्वं यज्ञनेता हुतभुग् विभुश्च रुद्रास्तथा दैत्यगणा वसुश्च ॥७॥
तुमच्या मुखातून ऋचा व यजुः-मंत्र प्रवाहित होतात, तसेच सामगानही। हे सम्राट्, तूच वसु आहेस, तूच अंतरिक्ष आहेस। तू यज्ञनेता, हविभुक् आणि सर्वव्यापी आहेस; तूच रुद्रगण, तसेच दैत्यगण आणि वसुगणही आहेस॥७॥
Brahman as the source and immanent support of Vedic speech (śabda) and cosmic functions; non-dual all-inclusivenessVerse 8
स एष देवोऽम्बरगश्च चक्रे अन्येऽभ्यधिष्ठेत तमो निरुन्ध्यः । हिरण्मयं यस्य विभाति सर्वं व्योमान्तरे रश्मिमिवांशुनाभिः ॥८॥
हा तोच देव आकाशात संचार करणारा, हे सर्व घडवितो; तो इतरांवर अधिष्ठान करून तमाचा निरोध करतो। ज्याचे हिरण्मय तेज सर्वत्र प्रकाशते—व्योमाच्या अंतरात—किरणांच्या नाभिसह रश्मीसारखे॥८॥
Brahman/Īśvara as luminous consciousness (jyotis) that dispels avidyā (tamas)Verse 9
स सर्ववेत्ता भुवनस्य गोप्ता ताभिः प्रजानां निहिता जनानाम् । प्रोता त्वमोता विचितिः क्रमाणां प्रजापतिश्छन्दमयो विगर्भः ॥९॥
तो सर्वज्ञ आहे, भुवनाचा रक्षक आहे; त्या शक्तींनी प्रजांची स्थापना झाली आहे। तो सर्वत्र प्रोथित आणि अंतःस्थ ओतप्रोत आहे; क्रमांची विवेकी रचना आहे। तो प्रजापती, छंदमय, अद्भुत गर्भधारी (विगर्भ) आहे॥९॥
Brahman as omniscient inner controller (antaryāmin), cosmic order (ṛta/krama), and the substratum ‘woven’ through allVerse 10
सामैश्चिदन्तो विरजश्च बाहूं हिरण्मयं वेदविदां वरिष्ठम् । यमध्वरे ब्रह्मविदः स्तुवन्ति सामैर्यजुर्भिः क्रतुभिस्त्वमेव ॥१०॥
सामगानांनी अंतःस्थित निरंजन् परतत्त्वाची स्तुती होते; ज्याच्या भुजा जणू सुवर्णमय, जो वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ आहे। यज्ञात ब्रह्मविद् साम, यजुर्मंत्र व क्रतुकर्मांनी ज्याची स्तुती करतात—ते तत्त्व तूच आहेस॥१०॥
Brahman as the inner, stainless reality (antarātman) and the unity of all Vedic worship in the OneVerse 11
त्वं स्त्री पुमांस्त्वं च कुमार एकस्त्वं वै कुमारी ह्यथ भूस्त्वमेव । त्वमेव धाता वरुणश्च राजा त्वं वत्सरोऽग्न्यर्यम एव सर्वम् ॥११॥
तू स्त्री आहेस, तू पुरुष आहेस, आणि तूच एक कुमार आहेस। तूच कुमारी आहेस, आणि पुढे पृथ्वीही तूच आहेस। तूच धाता (धारणकर्ता) आहेस, वरुणराजाही तूच आहेस। तूच संवत्सर, तूच अग्नी व अर्यमा—खरोखर सर्व काही तूच आहेस॥११॥
Sarvātmatva (Brahman/Ātman as all), nondual immanence beyond gender, role, and cosmic functionVerse 12
मित्रः सुपर्णश्चन्द्र इन्द्रो रुद्रस्त्वष्टा विष्णुः सविता गोपतिस्त्वम् । त्वं विष्णुर्भूतानि तु त्रासि दैत्यांस्त्वयावृतं जगदुद्भवगर्भः ॥१२॥
तू मित्र आहेस, तू सुपर्ण आहेस; तू चंद्र, इंद्र, रुद्र, त्वष्टा; विष्णु, सविता आणि गोपति (पशूंचा अधिपती) तूच आहेस। तू विष्णुरूपाने भूतांची रक्षा करतोस, दैत्यांचे निवारण करतोस; तुझ्याने जग व्यापलेले—उद्भवाचा गर्भही तूच आहेस॥१२॥
Īśvara/Brahman as the source, pervader, and protector of the cosmos; vibhūti doctrine; jagat-kāraṇatva (causality) and vyāpti (pervasion)Verse 13
त्वं भूर्भुवः स्वस्त्वं हि स्वयंभूरथ विश्वतोमुखः । य एवं नित्यं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं सर्वभूतं हिरण्मयम् । हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठतीत्युपनिषत् ॥१३॥
तूच भूः, भुवः आणि स्वः आहेस; तूच स्वयंभू आणि विश्वतोमुख—सर्वदिशांनी सर्वत्र व्यापलेला आहेस. जो असा नित्य हृदय-गुहेत वसणारा प्रभु—पुरातन, सर्वभूतांचा अधिष्ठान, हिरण्मय तेजस्वी—यास जाणतो, तो बुद्धिमानांची परम गती प्राप्त करून बुद्धिमान होऊन त्यातच स्थिर राहतो—असे उपनिषद् सांगते॥१३॥
Brahman/Ātman as the inner ruler (antaryāmin) and mokṣa as abiding in the supreme goalRead Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.