Verse 46
Akshi
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका ।
अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥
लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् ।
शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥
ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्राज्ञादिलक्षणम् ।
वाच्यवाच्यकताभेदाभेदेनानुपलब्धितः ॥
अकारमात्रं विश्वः स्यादुकारतैजसः स्मृतः ।
प्राज्ञो मकार इत्येवं परिपश्येत्क्रमेण तु ॥
समाधिकालात्प्रागेव विचिन्त्यातिप्रयत्नतः ।
स्थूलसूक्ष्मक्रमात्सर्वं चिदात्मनि विलापयेत् ॥
चिदात्मानं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयम् ।
परमानन्दसन्देहो वासुदेवोऽहम् ओमिति ॥
आदिमध्यावसानेषु दुःखं सर्वमिदं यतः ।
तस्मात्सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवानघ ॥
अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितम् ।
आनन्दममलं शुद्धं मनोवाचामगोचरम् ॥
प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मीति विभावयेत् ॥
विदेह-मुक्तता-त्र-उक्ता । सप्तमी । योग-भूमिका ।
अगम्या । वचसाम् । शान्ता । सा । सीमा । सर्व-भूमिषु ॥
लोक-अनुवर्तनम् । त्यक्त्वा । त्यक्त्वा । देह-अनुवर्तनम् ।
शास्त्र-अनुवर्तनम् । त्यक्त्वा । स्व-अध्यास-अपनयम् । कुरु ॥
ओङ्कार-मात्रम् । अखिलम् । विश्व-प्राज्ञ-आदि-लक्षणम् ।
वाच्य-वाच्यकता-भेद-अभेदेन । अनुपलब्धितः ॥
अकार-मात्रम् । विश्वः । स्यात् । उकार-तैजसः । स्मृतः ।
प्राज्ञः । मकारः । इति । एवम् । परिपश्येत् । क्रमेण । तु ॥
समाधि-कालात् । प्राक् । एव । विचिन्त्यात् । अति-प्रयत्नतः ।
स्थूल-सूक्ष्म-क्रमात् । सर्वम् । चित्-आत्मनि । विलापयेत् ॥
चित्-आत्मानम् । नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त-सत्-अद्वयम् ।
परम-आनन्द-सन्देहः । वासुदेवः । अहम् । ओम् । इति ॥
आदि-मध्य-अवसानेषु । दुःखम् । सर्वम् । इदम् । यतः ।
तस्मात् । सर्वम् । परित्यज्य । तत्त्व-निष्ठः । भव । अनघ ॥
अविद्या-तिमिर-अतीतम् । सर्व-आभास-विवर्जितम् ।
आनन्दम् । अमलम् । शुद्धम् । मनः-वाचाम् । अगोचरम् ॥
प्रज्ञान-घनम् । आनन्दम् । ब्रह्म । अस्मि । इति । विभावयेत् ॥
videhamuktatātrōktā saptamī yogabhūmikā |
agamyā vacasāṃ śāntā sā sīmā sarvabhūmiṣu ||
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru ||
oṅkāramātram akhilaṃ viśvaprajñādilakṣaṇam |
vācyavācyakatābhedābhedenānupalabdhitaḥ ||
akāramātraṃ viśvaḥ syād ukārattaijasaḥ smṛtaḥ |
prajño makāra ity evaṃ paripaśyet krameṇa tu ||
samādhikālāt prāg eva vicintyātiprayatnataḥ |
sthūlasūkṣmakramāt sarvaṃ cidātmani vilāpayet ||
cidātmānaṃ nityaśuddhabuddhamuktasadadvayam |
paramānandasandeho vāsudevo'ham om iti ||
ādimadhyāvasāneṣu duḥkhaṃ sarvam idaṃ yataḥ |
tasmāt sarvaṃ parityajya tattvaniṣṭho bhavānagha ||
avidyātimirātītaṃ sarvābhāsavivarjitam |
ānandam amalaṃ śuddhaṃ manovācām agocaram ||
prajñānaghanaṃ ānandaṃ brahmāsmīti vibhāvayet ||
योगाची सातवी भूमिका ‘विदेहमुक्ती’ अशी सांगितली आहे—ती शांत, वाणीला अगम्य आणि सर्व भूमिकांची परम सीमा आहे. लोकानुवर्तन, देहानुवर्तन आणि शास्त्रानुवर्तन सोडून अध्यास (आरोप) दूर कर. सर्व काही केवळ ओंकारमात्र आहे—विश्व, तैजस, प्राज्ञ इत्यादी लक्षणांनी युक्त; कारण वाच्य-वाचक यांचा भेद-अभेद ग्रहण होत नाही. ‘अ’ हा विश्व, ‘उ’ हा तैजस, ‘म’ हा प्राज्ञ—असा क्रमाने परिपश्य. समाधीच्या आधीच मोठ्या प्रयत्नाने विचार करून स्थूलापासून सूक्ष्मापर्यंत सर्व चिदात्म्यात विलीन कर. चिदात्मा नित्य शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, सत् आणि अद्वय आहे; तोच परमानंदाचा निश्चय—‘मी वासुदेव आहे, ओम्’. आरंभ, मध्य आणि अंत—सर्वत्र हे दुःखरूप आहे; म्हणून सर्व त्यागून तत्त्वनिष्ठ हो, हे निष्पाप. अविद्येच्या अंधारापलीकडे, सर्व आभासांपासून रहित, निर्मळ शुद्ध आनंद, मन-वाणीच्या पलीकडे—‘मी प्रज्ञानघन आनंदस्वरूप ब्रह्म आहे’ असे चिंतन कर.
The seventh stage of yoga is declared to be disembodied liberation; it is peaceful, beyond the reach of words, and the final limit among all stages. Having abandoned conformity to the world, having abandoned conformity to the body, and having abandoned conformity to scripture, remove superimposition. The whole is only Oṃ, characterized as Viśva, Prājña, and so on, since the distinction and non-distinction between signified and signifier are not apprehended. The letter A is Viśva; U is remembered as Taijasa; Prājña is M—thus one should discern in sequence. Even before samādhi, one should reflect with great effort; dissolving everything from gross to subtle into the conscious Self. (Know) the conscious Self as eternally pure, intelligent, free, real, non-dual; (realize) ‘I am Vāsudeva, the certain supreme bliss—Oṃ.’ Since in beginning, middle, and end all this is suffering, therefore abandon everything and be established in truth, O sinless one. Beyond the darkness of ignorance, devoid of all appearances, blissful, stainless, pure, beyond mind and speech—one should contemplate: ‘I am Brahman, a mass of consciousness and bliss.’