Adhyaya 18

Verse 1

राजोवाच । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे सम्प्राप्तो वामनो यदा । तदाप्रभृति किं चक्रे तन्मे विस्तरतो वद

राजा म्हणाला—“वस्त्रापथाच्या महाक्षेत्री वामन जेव्हा आले, तेव्हापासून पुढे त्यांनी काय केले? ते मला सविस्तर सांगा.”

Verse 2

सारस्वत उवाच । वामनो वसतिं चक्रे भवस्याग्रे नृपोत्तम । स्वर्णरेखाजले स्नात्वा भवं सम्पूज्य भावतः

सारस्वत म्हणाले—“हे नृपोत्तम! वामनाने भव (शिव) यांच्या सान्निध्यात निवास केला. स्वर्णरेखा नदीच्या जलात स्नान करून, त्यांनी भावपूर्वक भवाचे पूजन केले.”

Verse 3

एकांते निर्मले स्थाने कण्टकास्थिविवर्जिते । कृष्णाजिनपरिच्छन्न उपविष्टो वरा सने

एकांत, निर्मळ व काटे-हाडे रहित स्थानी तो कृष्णाजिनाने आच्छादित अशा उत्तम आसनावर उपविष्ट झाला।

Verse 4

कृत्वा पद्मासनं धीरो निश्चलोऽभूद्द्विजोत्तमः । विधाय कन्धराबंधमृजुनासावलोककः

धीर द्विजोत्तमाने पद्मासन करून तो निश्चल झाला; ग्रीवा व खांदे सम्यक् सरळ ठेवून नासाग्रावर मृदु दृष्टी स्थिर केली।

Verse 5

गृहक्षेत्रकलत्राणां चिंतां मुक्त्वा धनस्य च । मायां च वैष्णवीं त्यक्त्वा कृतमौनो जितेन्द्रियः

घर, शेत, पत्नी इत्यादींची व धनाची चिंता सोडून, वैष्णवी मायाही त्यागून, त्याने मौन धारण केले व इंद्रिये जिंकली।

Verse 6

निराहारो जितक्रोधो मुक्तसंसारबंधनः । भुजौ पद्मासने कृत्वा किञ्चिन्मीलितलो चनः । मनोतिचंचलं ज्ञात्वा स्थिरं चक्रे हृदि द्विजः

निराहार, क्रोधजयी व संसारबंधनमुक्त होऊन त्याने पद्मासनात भुजा ठेवून डोळे किंचित मिटले. मन अतिचंचल आहे हे जाणून त्या द्विजाने ते हृदयात स्थिर केले।

Verse 8

एवं तं हृदये कृत्वा गृहीत्वा सर्वसन्धिषु । आनीय ब्रह्मणः स्थाने दृढं ब्रह्मण्ययोजयत्

अशा रीतीने त्यास हृदयात स्थापून आणि देहातील सर्व संधींमध्ये दृढपणे धारण करून, त्यास ब्रह्मस्थानास नेऊन ब्रह्मात अचल स्थैर्याने योजिले।

Verse 9

गृहीत्वा पवनं बाह्यं यदा पूर यते तनुम् । तदा स पूरको ज्ञेयो रेचकं तु वदाम्यहम्

जेव्हा बाह्य प्राणवायू ग्रहण करून देह भरला जातो, तेव्हा तो ‘पूरक’ जाणावा; आता मी ‘रेचक’ सांगतो।

Verse 10

यदा चाभ्यन्तरो वायुर्बाह्ये याति क्रमान्नृप । तदा स रेचको ज्ञेयः स्तम्भनात्कुम्भको भवेत्

हे नृपा, जेव्हा अंतःप्राणवायू क्रमाने बाहेर जातो, तेव्हा तो ‘रेचक’ जाणावा; आणि तो रोखून स्थिर केल्यास ‘कुंभक’ होतो।

Verse 11

पञ्चविंशतितत्त्वानि यदा जानंति योगिनः । मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मकृतैरपि

जेव्हा योगी पंचवीस तत्त्वे जाणतात, तेव्हा ते सर्व पापांतून—सात जन्मांत केलेल्या पापांतूनही—मुक्त होतात।

Verse 12

राजोवाच । कानि तत्त्वानि को देही किं ज्ञेयं योगिनां वद । उत्पन्नज्ञानसद्भावो योगयुक्तः कथं भवेत्

राजा म्हणाला: ‘ती तत्त्वे कोणती? देही कोण? योगींनी काय जाणावे? आणि अंतःकरणात सत्य ज्ञान उत्पन्न होऊन मनुष्य योगात कसा स्थिर होतो?’

Verse 13

ईश्वर उवाच । प्रकृतिश्च ततो बुद्धिरहंकारस्ततोऽभवत् । तन्मात्रपंचकं तस्मादेषा प्रकृतिरष्टधा

ईश्वर म्हणाले: ‘आदि प्रकृती; तिच्यापासून बुद्धी उत्पन्न होते, आणि तिच्यापासून अहंकार. त्यातून पंच तन्मात्रा प्रकटतात; म्हणून प्रकृती अष्टधा सांगितली आहे।’

Verse 14

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेंद्रियाणि च । एकादशं मनो विद्धि महा भूतानि पंच च

पाच ज्ञानेंद्रिये व पाच कर्मेंद्रिये जाणावीत; मन हे अकरावे समजावे; तसेच पाच महाभूतेही आहेत.

Verse 15

गणः षोडशकः सांख्ये विस्तरेण प्रकीर्तितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि पुरुषः पंचविंशकः

सांख्यात षोडशकाचा गण विस्ताराने सांगितला आहे. तत्त्वे चोवीस; पुरुष पंचविसावा आहे.

Verse 16

देहीति प्रोच्यते देहे स चात्मानं च पश्यति । विंदन्ति परमात्मानं षष्ठं तं विंशतेः परम्

देहात वास केल्याने तो ‘देही’ म्हणविला जातो आणि तो आत्म्याचे दर्शन करतो. ते वीसांच्या पलीकडील परमात्म्याला जाणतात व त्याला त्यांच्या पलीकडील ‘षष्ठ’ मानतात.

Verse 17

आसनादिप्रकारा ये ते ज्ञेयाः प्रथमं सदा । यदा दीपशिखाप्रायं ज्योतिः पश्यंति ते हृदि

आसनादी जे प्रकार आहेत ते नेहमी प्रथम जाणावेत. जेव्हा ते हृदयात दीपशिखेसारखा प्रकाश पाहतात,

Verse 18

उत्पन्नज्ञानसद्भावा भण्यास्ते योगिनो बुधैः । पूर्वं जरां जरयति रोगा नश्यति दूरतः

ज्यांच्यात सत्य ज्ञानाचा सद्भाव उत्पन्न झाला आहे त्यांना पंडित ‘योगी’ म्हणतात. प्रथम ते जरा क्षीण करतात आणि रोग दूरूनच नष्ट होतो.

Verse 19

सर्वपापचये क्षीणे पश्चान्मृत्युं स विंदति । मृतो लोके नरो नास्ति योगी जानाति चेत्स्वयम्

सर्व पापसंचय क्षीण झाल्यावर तो मृत्यूला भेटतो. पण या लोकी ‘मृत मनुष्य’ असा कोणी नाही—योगी जर स्वतः सत्य जाणतो तर.

Verse 20

तदा द्वाराणि संरुद्ध्य दश प्राणान्स मुञ्चति । पुण्य पापक्षयं कृत्वा प्राणा गच्छंति योगिनाम् । अणिमादिगुणैश्वर्यं प्राप्नुवंति शिवालये

तेव्हा इंद्रियद्वारे आवरून तो दहा प्राणांना मुक्त करतो. पुण्य-पापांचा क्षय करून योग्याचे प्राण शिवधामास जातात; तेथे अणिमा इत्यादी योगसिद्धींचे ऐश्वर्य प्राप्त होते.

Verse 21

अनेन ध्यानयोगेन भवं पश्यति मानवः । मनसा चिंतितं सर्वं सम्प्राप्तं भवदर्शनात्

या ध्यानयोगाने मनुष्य भव (शिव) यांचे दर्शन घेतो. भवदर्शनाने मनात चिंतिलेले सर्व काही सिद्ध होऊन प्राप्त होते.

Verse 22

एवमास्ते यदा विप्रो वामनो भवसन्निधौ । गगनादवतीर्णं तं तदा पश्यति नारदम्

अशा रीतीने विप्र वामन भव (शिव) यांच्या सान्निध्यात बसला असता, तेव्हा त्याने आकाशातून अवतरलेले नारदांना पाहिले.

Verse 23

वामन उवाच । महर्षे कुशलं तेऽद्य कस्मादागम्यते त्वया । प्रणमामि महर्षे त्वां ब्रह्मैव त्वं जगत्त्रये

वामन म्हणाला—हे महर्षे, आज आप कुशल आहात ना? आपण कुठून आलात? हे ऋषिवर, मी आपल्याला प्रणाम करतो; त्रिलोकी आपणच साक्षात् ब्रह्म आहात.

Verse 24

नारद उवाच । स्वर्ग लोकादहं प्राप्तः कुशलं किं ब्रवीमि ते

नारद म्हणाले—मी स्वर्गलोकातून आलो आहे; हे महाभाग, तुझी कुशलवार्ता काय सांगू?

Verse 25

यातायातैर्दिनेशस्य पूर्य्यते ब्रह्मणो दिनम् । दिनांते जायते रात्री रात्रौ नश्यंति देवताः

सूर्याच्या ये-जा करण्याने ब्रह्माचा एक दिवस पूर्ण होतो; दिवसाच्या शेवटी रात्रि येते आणि त्या रात्रित देवता लय पावतात।

Verse 26

का कथा मृत्युलोकस्य ये म्रियंते दिनेदिने । नभो धूमाकुलं जातं देवा बलिगृहे गताः

मग मृत्युलोकाची काय कथा, जिथे लोक रोजच्या रोज मरतात? आकाश धुराने भरून गेले आहे आणि देवता बलिच्या गृही गेले आहेत।

Verse 27

सप्तर्षयो गतास्तत्र ब्रह्मणा ब्रह्मचारिणः । हाहाहूहूस्तुंबरुश्च गतौ नारदपर्वतौ

तेथे ब्रह्माचे ब्रह्मचारी सप्तर्षीही गेले आहेत; हाहा-हूहू आणि तुंबरुही गेले, तसेच नारद व पर्वतही गेले।

Verse 28

अप्सरोगणगन्धर्वाः संप्राप्ता बलिमंदिरे । उत्पातशांतिको यज्ञः क्रियते बलिना स्वयम्

अप्सरा व गंधर्वांचे समूह बलिच्या मंदिरी (प्रासादी) आले आहेत; उत्पात-शांतीसाठी यज्ञ बली स्वतः करीत आहे।

Verse 29

तत्रैव गन्तुमिच्छामि द्रष्टुं यज्ञं बलेर्गृहे । सहस्रमेकं यज्ञानामेकोनं विदधे बलिः

मीही तेथेच जाऊ इच्छितो, बळीच्या घरी होणाऱ्या यज्ञाचे दर्शन घ्यावे. बळीने हजार यज्ञांपैकी एक कमी—नऊशे नव्याण्णव—यज्ञ केले आहेत.

Verse 30

दैत्यानां भुवनं सर्वं संपूर्णेऽस्मिन्भविष्यति । असावतिशयः कोऽपि प्रारब्धो यज्ञकर्मणि । द्विजातिभ्यो मया देयं येन यद्याच्यते स्वयम्

हा यज्ञ पूर्ण झाला तर दैत्यांचे सर्व भुवन पूर्णतः प्रतिष्ठित होईल. या यज्ञकर्मात काही अद्भुत विशेष उपक्रम आरंभला आहे. म्हणून जो कोणी द्विज माझ्याकडे जे काही मागेल, ते मी स्वतःहून द्यावेच.

Verse 31

वारितेनापि मे देयं सत्यमस्तु वचो मम । आत्मानमपि दारांश्च राज्यं पुत्रान्प्रियान्मम

मला रोखले तरीही मला दान द्यावेच लागेल—माझे वचन सत्य ठरो. मी माझा देह, माझी पत्नी, माझे राज्य आणि माझे प्रिय पुत्रही देईन.

Verse 32

प्रार्थितश्चेन्न दास्यामि व्यर्थो भवतु मेऽध्वरः । अनेन वचसा जाता महती मे शिरो व्यथा । प्रतिज्ञाय कथं यज्ञः संपूर्णोऽयं भविष्यति

मागितल्यावरही मी दान दिले नाही तर माझा हा अध्वर व्यर्थ ठरो. या वचनांमुळे माझ्या मस्तकात मोठी वेदना उठली आहे. प्रतिज्ञा करून हा यज्ञ कसा पूर्ण होईल?

Verse 33

भंगोपायं न पश्यामि भ्रमामि भुवनत्रये । विध्वंसकारिणं ज्ञात्वा भवंतं पर्युपस्थितः

या अडचणीतून सुटण्याचा उपाय मला दिसत नाही; मी त्रिभुवनात भटकत आहे. आपण विध्वंस घडविण्यास समर्थ (निर्णायक) आहात असे जाणून, शरण येऊन मी आपल्या समोर उभा आहे.

Verse 34

यथा न पूर्यते यज्ञस्तथेदानीं विधीयताम्

आता असा योग्य प्रबंध करावा की यज्ञ अपूर्ण राहू नये।

Verse 35

वामन उवाच । महर्षे शृणु मे वाक्यं का शक्तिर्मम विद्यते । कोऽहं कस्मात्करिष्यामि यज्ञे देवाः समागताः

वामन म्हणाला—हे महर्षे, माझे वचन ऐका। माझ्यात कोणती शक्ती आहे? मी कोण, आणि काय करणार—जेव्हा या यज्ञात देव स्वतः एकत्र आले आहेत?

Verse 36

ऋषयो ब्राह्मणाः सर्वे कथं व्यर्थो भविष्यति । अपरं शृणु मे वाक्यं ब्रह्मर्षे ब्रह्मणस्पते

सर्व ऋषी व ब्राह्मण येथे उपस्थित आहेत—यज्ञ व्यर्थ कसा होईल? हे ब्रह्मर्षे, हे ब्रह्मणस्पते, माझे आणखी एक वचन ऐका।

Verse 37

न कलत्रं न ते पुत्राः कस्मात्प्रकृतिरीदृशी । युद्धं विना न ते सौख्यं न सौख्यं कलहं विना

तुला ना पत्नी आहे ना पुत्र—तुझा स्वभाव असा का? युद्धाविना तुला सुख नाही, आणि कलहाविनाही तुला सुख नाही।

Verse 39

नारदः कुरुते चान्यदन्यत्कुर्वंति ब्राह्मणाः । ममापि कौतुकं जातं महर्षे वद सत्वरम्

नारद काही वेगळे करतात आणि ब्राह्मण काही वेगळेच करतात। माझ्याही मनात कुतूहल निर्माण झाले आहे—हे महर्षे, लवकर सांगा।

Verse 40

नारद उवाच । पाद्मकल्पे व्यतिक्रांते रात्र्यंते शृणु वामन । ब्रह्माण्डं वारिणा व्याप्तमन्यत्किं चिन्न विद्यते

नारद म्हणाले—हे वामना, ऐक. पद्मकल्प व्यतीत झाल्यावर, रात्र्यंतास, संपूर्ण ब्रह्मांड जलाने व्यापले गेले; त्याव्यतिरिक्त काहीच अस्तित्वात नव्हते.

Verse 41

अप्सु शेते देवदेवः स च नारायणः स्मृतः । स ब्रह्मा स शिवो नास्ति भेदस्तेषां परस्परम्

देवांचा देव अप्सु (महाजलात) शयन करतो; तो नारायण म्हणून स्मरणीय आहे. तोच ब्रह्मा, तोच शिव—त्यांच्यात परस्पर भेद नाही.

Verse 42

यदा भवंति ते भिन्ना स्तदा देवत्रयं च ते । कर्त्तुं वाराहकल्पं तु भिन्ना जातास्त्रयस्तदा

जेव्हा ते भिन्न भिन्न रूपांनी प्रकट होतात, तेव्हा त्यांना देवत्रय म्हणतात. वराहकल्पाचे कार्य करण्यासाठी तेव्हा ते तिघे वेगळ्या रूपांनी झाले.

Verse 43

ब्रह्मविष्णुहरा देवा रजःसत्त्वतमोमयाः । सृष्टिं ब्रह्मा करोत्येवं तां च पालयते हरिः

ब्रह्मा, विष्णू आणि हर हे देव रज, सत्त्व व तम गुणांनी युक्त आहेत. अशा रीतीने ब्रह्मा सृष्टी करतो आणि हरि तिचे पालन करतो.

Verse 44

हरः संहरते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । एवं प्रवर्त्य देवेश उपविष्टा वरासने । कैलासशिखरे रम्ये मंत्रयंति परस्परम्

हर सर्व त्रैलोक्य—चराचरांसह—संहारतो. असे विश्वकार्य प्रवर्तवून, देवेश श्रेष्ठ आसनावर बसून रम्य कैलासशिखरावर परस्पर मंत्रणा करतात.

Verse 45

त्रयाणां को वरो देवः को ज्येष्ठः को गुणाधिकः । चतुर्थो नास्ति यो वेत्ति सहसा ते त्रयः स्थिताः

त्या तिघांमध्ये श्रेष्ठ देव कोण, ज्येष्ठ कोण, आणि गुणाधिक कोण? निर्णय करणारा चौथा कोणी नव्हता; म्हणून ते तिघेही सहसा संभ्रमात स्थिर झाले।

Verse 46

तेभ्यः समुत्थितं ज्योतिरेकीभूतं तदंबरे । कालमानेन युक्तं तद्भ्राम्ते रविमंडलम्

त्यांच्यापासून एक तेज उत्पन्न झाले, ते आकाशात एकरूप होऊन एकच ज्वाला झाले। काळमानाशी युक्त तेच रविमंडळरूपाने परिभ्रमण करते।

Verse 47

अहं ज्येष्ठो ह्यहं ज्येष्ठो वादोऽभूद्धरब्रह्मणोः । द्वयोर्विवदतोः क्रोधात्संजातोऽहं मुखात्प्रभो

“मी ज्येष्ठ आहे—मीच ज्येष्ठ!” असा हर आणि ब्रह्मा यांच्यात वाद झाला. त्या दोघांच्या वादातील क्रोधातून, हे प्रभो, मी मुखातून उत्पन्न झालो।

Verse 48

कथं देव न जानासि यदुक्तं ब्रह्मणा तदा । दशावतारास्ते रंतुं मत्स्यकूर्मादयः पुरा

हे देव, त्या वेळी ब्रह्म्याने जे सांगितले ते तुला कसे माहीत नाही—मत्स्य, कूर्म इत्यादी तुझे दहा अवतार पूर्वी दिव्य लीलेसाठी प्रकट झाले होते?

Verse 49

रुद्रेण वारिता गत्वा कलहो वो न युज्यते । तथैव कृतवान्विष्णुरवतारान्दशैव तान्

रुद्राने अडवून सांगितले—जा, हा कलह तुम्हाला शोभत नाही. तरीही विष्णूने तेच दहा अवतार निश्चयाने धारण केले।

Verse 50

कल्पादौ ब्रह्मणो वक्त्रात्संजातोऽहं द्विजोत्तम । कलहाजन्म मे यस्मात्तस्मान्मे कलहः प्रियः

कल्पाच्या आरंभी मी ब्रह्मदेवाच्या मुखातून उत्पन्न झालो, हे द्विजोत्तम। माझा जन्म कलहातून झाल्यामुळे कलह मला प्रिय आहे।

Verse 51

कल्पादौ सृजता पूर्वं चिन्वितं ब्रह्मणा स्वयम् । वेदान्तिना कथं सृष्टिः कर्त्तव्याऽहो हरे मया

कल्पाच्या आरंभी सृष्टी करण्यापूर्वी स्वयं ब्रह्मदेव विचार करू लागले— ‘हे हरी! मी वेदान्तनिष्ठ आहे; ही सृष्टी मी कशी करावी?’

Verse 52

नष्टान्वेदान्न जानामि क्व वेदास्ते गता इति । पृथ्वीमपि न जानामि किं स्थाने किमधो गता

नष्ट झालेले वेद कुठे गेले हे मला माहीत नाही. पृथ्वीही कुठे आहे— कोणत्या स्थानी आहे किंवा कोणत्या अधःस्थानी गेली— हेही मला कळत नाही.

Verse 54

जले जलेचरो मत्स्यो महानद्यां भविष्यसि । आदाय वेदान्वेगेन मम त्वं दातुमर्हसि

पाण्यात तू जलचर मत्स्य होशील आणि महानदीत संचार करशील. वेद वेगाने घेऊन तू मला अर्पण करणे योग्य आहेस.

Verse 55

तथा च कृतवान्देवो मत्स्यरूपं जले महत् । वेदान्समानयामास ददौ च ब्रह्मणे पुरा । कूर्मरूपं पुनः कृत्वा मंदरं धारयिष्यसि

मग देवाने विशाल जलात मत्स्यरूप धारण केले; वेद परत आणून पूर्वी ब्रह्मदेवांना दिले. नंतर पुन्हा कूर्मरूप घेऊन तू मंदर पर्वत धारण करशील.

Verse 56

इत्युक्तो ब्रह्मणा विष्णुर्लक्ष्मीस्त्वां वरयिष्यति । पुरा चित्रं चरित्रं ते मथने दृष्टवानहम्

ब्रह्माने असे सांगितल्यावर विष्णूस म्हटले—“लक्ष्मी तुलाच वरण करील. पूर्वी समुद्रमंथनात तुझे अद्भुत चरित्र मी पाहिले आहे.”

Verse 57

यदा रसातलं प्राप्ता पृथिवी नैव दृश्यते । ब्रह्मांडार्थे स्थानकृते तत्र सा नैव दृश्यते

जेव्हा पृथ्वी रसातळात पोहोचली, तेव्हा ती मुळीच दिसेना; ब्रह्मांडकार्याकरिता ठरविलेल्या स्थानीही ती तिथे दिसली नाही.

Verse 58

वाराहं क्रियतां रूपं ब्रह्मणा प्रेरितः स्वयम् । महावराहरूपं स कृत्वा भूमेरधो गतः

“वराहरूप धारण कर”—अशी प्रेरणा ब्रह्माने स्वतः दिली. तेव्हा त्याने महावराहाचे रूप घेऊन पृथ्वीखाली उतरला.

Verse 59

उद्धृत्य च तदा विष्णुर्दंष्ट्राग्रेण वसुंधराम् । स निनाय यथास्थानं मुस्तां व धरणीतलात्

तेव्हा विष्णूने दंष्ट्रेच्या अग्रावर वसुंधरेला उचलून तिच्या यथास्थानी नेले—जणू धरणीतलातून मुस्ता-गवताचा गुच्छ उपटून उचलावा तसे.

Verse 60

अवतारं तृतीयं वै हरस्यापि मनोहरम् । येन सा पृथिवी पृथ्वी पर्वतैः सहिता धृता

हा हरिचा तिसरा, मनोहर अवतार होता; ज्याने पर्वतांसह ही पृथ्वी धारण करून स्थिर प्रतिष्ठित केली.

Verse 61

चतुर्थं नरसिंहं वै कथयामि सुदारुणम् । आदित्या अदितेः पुत्रा दितेः पुत्रौ महावलौ

आता मी चौथा अवतार, अत्यंत उग्र नरसिंह याचे वर्णन करतो. आदित्य हे अदितीचे पुत्र, आणि दितीचे दोन पुत्र महाबली आहेत.

Verse 62

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हिरण्याक्षो महाबलः । स्वर्गे देवाः स्थिताः सर्वे पाताले दैत्यदानवाः

दैत्य हिरण्यकशिपु आणि महाबली हिरण्याक्ष—सर्व देव स्वर्गात स्थित होते, आणि दैत्य-दानव पाताळात आपल्या स्थानावर होते.

Verse 63

हिरण्यकशिपुश्चक्रे दैत्यो राज्यं रसातले । मनुपुत्रा धरापृष्ठे स्थापिता देवदानवैः

दैत्य हिरण्यकशिपुने रसातळात आपले राज्य स्थापिले; आणि मनुचे पुत्र देव-दानवांनी पृथ्वीपृष्ठावर वसविले.

Verse 64

क्रमेणाभ्यासयोगेन भिन्नांश्चक्रे स चैकतः । प्राणापानव्यानोदानसमानाख्यांश्च मारुतान्

क्रमाने अभ्यासयोगाच्या साधनेने त्याने विभक्त शक्तींना एकत्र केले; आणि प्राण, अपान, व्यान, उदान व समान या वायूंना वश केले.

Verse 65

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं गृहीत्वा साऽमरावतीम् । ग्रहीतुकामो बुभुजे पुत्रपौत्रैः कृतादरः

सप्तद्वीपयुक्त पृथ्वी जिंकून त्याने अमरावतीही घेण्याची इच्छा धरली; आणि पुत्र-पौत्रांसह आदराने तो भोग-विलास करू लागला.

Verse 66

प्रह्लादप्रमुखान्पुत्रान्स पीडयति मंदधीः । पुत्रेषु पाठ्यमानेषु प्रह्लादोऽपि पपाठ तत्

तो मंदबुद्धी प्रह्लादप्रमुख पुत्रांना छळीत असे। पुत्रांना पाठ रटवित असता प्रह्लादही तोच उपदेश जपून म्हणत असे।

Verse 67

येन वै पठ्यमानेन जायते तस्य वेदना । भुवनद्वयराज्येन दैत्यो देवान्न मन्यते

ज्या पाठाचे पठन होताच त्याला वेदना होत असे। दोन लोकांचे राज्य मिळाल्याने तो दैत्य देवांना मुळीच मानत नव्हता।

Verse 68

तपसा तोषितो ब्रह्मा ददौ तस्मै वरं प्रभुः । अमरत्वं स देवेभ्यो मनुष्येभ्यः सुरोत्तम

तपश्चर्येने संतुष्ट होऊन प्रभु ब्रह्म्याने त्याला वर दिला—हे सुरोत्तम! देवांपासून व मनुष्यांपासून अमरत्व (अभय) प्रदान केले।

Verse 69

कस्मादपि न मे भूयान्मरणं यदि चेद्भवेत् । किंचित्सिंहो नरः किंचिद्यो भवेद्धरणीधरः

कशामुळेही माझा मृत्यू होऊ नये; आणि जर मृत्यू व्हावाच लागला, तर जो काही सिंह, काही नर—जो धरणीधर आहे—त्याच्यामुळेच होवो।

Verse 70

तस्मात्कररुहैभिन्नो मरिष्ये न धरातले । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा गतो ब्रह्मा च विस्मयम्

म्हणून मी धरातलावर मरणार नाही; नखांनी विदीर्ण झाल्यावरच माझा मृत्यू होईल. “असेच होईल” असे म्हणून ब्रह्मा विस्मित होऊन निघून गेले।

Verse 71

कालेन गच्छता तस्य संजातो विग्रहो महान् । देवाः किं मे करिष्यंति विष्णुना किं प्रयोजनम्

काळ जाताच त्याचा दर्प व पराक्रम फार वाढला. तो म्हणाला—“देव माझे काय करणार? मला विष्णूची काय गरज?”

Verse 72

यष्टव्योऽहं सदा यज्ञै रुद्रः किं मे करिष्यति । एवं हि वर्त्तमानस्य प्रह्लादः स्तौति तं हरिम्

तो म्हणाला—“मी सदैव यज्ञांनी पूज्य आहे; रुद्र माझे काय करील?” असे असतानाही प्रह्लाद त्या हरिची स्तुती करीत राहिला.

Verse 73

येनास्य जायते मृत्युस्तमेव स्मरते हरिम् । यदासौ वार्यमाणोऽपि विरौति च हरिं हरिम्

ज्याच्या अधीन जीवांचा मृत्यू होतो त्या हरिचेच तो स्मरण करतो. आणि रोखले तरी तो आर्तपणे हाक मारतो—“हरी! हरी!”

Verse 74

चतुर्भुजं शंखगदासिधारिणं पीतांबरं कौस्तुभ लाञ्छितं सदा । स्मरामि विष्णुं जगदेकनायकं ददाति मुक्तिं स्मृतमात्र एव यः

मी विष्णूचे स्मरण करतो—चतुर्भुज, शंख-गदा-खड्ग धारण करणारा, पीतांबरधारी, सदैव कौस्तुभचिन्हित, जगाचा एकमेव नायक; जो केवळ स्मरणानेच मुक्ती देतो.

Verse 75

अनेन वचसा क्षुब्धो दैत्यो देत्यान्दि देश ह । मारयध्वं तु तं दुष्टं गज सर्पजलाग्नितः

या वचनांनी क्षुब्ध होऊन दैत्याने दानवांना आज्ञा दिली—“त्या दुष्टाला ठार करा—हत्तीने, सर्पाने, पाण्याने किंवा अग्नीने!”

Verse 76

प्रह्लाद उवाच । गजेपि विष्णुर्भुजगेऽपि विष्णुर्जलेऽपि विष्णुर्ज्वलनेऽपि विष्णुः । त्वयि स्थितो दैत्य मयि स्थितश्च विष्णुं विना दैत्यगणाऽपि नास्ति

प्रल्हाद म्हणाला: हत्तीमध्येही विष्णू आहे, सर्पामध्येही विष्णू आहे, जलातही विष्णू आहे आणि अग्नीतही विष्णू आहे. हे दैत्या, तो तुझ्यामध्ये स्थित आहे आणि माझ्यामध्येही; विष्णूशिवाय दैत्यगणांचेही अस्तित्व नाही.

Verse 77

यदा स मार्यमाणोऽपि मृत्युं प्राप्नोति न क्वचित् । हिरण्यकशिपोर्वक्षो दह्यते क्रोधवह्निना । तदा शिक्षयितुं पुत्रं मुखाग्रे संनिवेश्य च

जेव्हा मारले जात असूनही त्याला मृत्यू आला नाही, तेव्हा हिरण्यकशिपूची छाती क्रोधाग्नीने जळू लागली. तेव्हा पुत्राला 'धडा शिकवण्यासाठी' त्याने त्याला आपल्या समोर बसवले.

Verse 78

वचोभिः कठिनैः पुत्रं स्वयं हन्तुं समुद्यतः । धिक्त्वा नारायणं स्तौषि ममारिं स्तौषि चेत्पुनः

कठोर शब्दांसह तो स्वतः पुत्राला मारण्यासाठी सज्ज झाला: "धिक्कार असो! तू नारायणाची स्तुती करतोस! जर तू पुन्हा माझ्या शत्रूची स्तुती केलीस तर...!"

Verse 79

पुष्पलावं लविष्यामि शिरस्तेऽहं वरासिना । अहं विष्णुरहं ब्रह्मा रुद्र इन्द्रो वरं वद

"मी या श्रेष्ठ तलवारीने तुझे मस्तक फुलांच्या गुच्छाप्रमाणे कापून टाकीन. मीच विष्णू, मीच ब्रह्मा, रुद्र आणि इंद्र आहे—वर माग!"

Verse 80

आत्मीयं पितरं मुक्त्वा कमन्यं स्तौषि बालक

"आपल्या पित्याला सोडून, हे बालका, तू दुसऱ्या कोणाची स्तुती करत आहेस?"

Verse 81

यदा न पठते बालः स्तौति नो पितरं स्वकम् । दण्डेनाहत्य गुरुणा प्रह्लादः प्रेरितः पुनः । वदैकं वचनं शिष्य देहि मे गुरुदक्षिणाम्

जेव्हा तो बालक पाठ म्हणत नव्हता आणि आपल्या पित्याची स्तुतीही करीत नव्हता, तेव्हा गुरूंनी दंडाने ताडून पुन्हा प्रह्लादाला प्रवृत्त केले— “शिष्य, एक वचन बोल; मला गुरुदक्षिणा दे।”

Verse 82

यथा मे तुष्यते स्वामी ददाति विपुलं धनम्

ज्यायोगे माझा स्वामी प्रसन्न होईल आणि विपुल धन देईल।

Verse 83

प्रह्लाद उवाच । प्रहरस्व प्रथमं मां करिष्ये वचनं गुरो । स्तौमि विष्णुमहं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्

प्रह्लाद म्हणाला— “प्रथम मला प्रहार करा; हे गुरो, मी तुमचे वचन पाळीन। मी विष्णूची स्तुती करतो— ज्याने चराचरांसह त्रैलोक्य धारण केले आहे।”

Verse 84

कृतं संवर्द्धितं शांतं स मे विष्णुः प्रसीदतु । ब्रह्मा विष्णुर्हरो विष्णु रिन्द्रो वायुर्यमोऽनलः

जो सृष्टी करतो, पोसतो आणि शांती देतो, तोच विष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवो. ब्रह्मा विष्णु आहे, हरही विष्णु आहे; इंद्र, वायु, यम आणि अग्नि हेही विष्णुच आहेत।

Verse 85

प्रकृत्यादीनि तत्त्वानि पुरुषं पंचविंशकम् । पितृदेहे गुरोर्देहे मम देहेऽपि संस्थितः

प्रकृतीपासून आरंभ होणारी तत्त्वे आणि पंचविसावा पुरुष— तोच पित्याच्या देहात, गुरूच्या देहात आणि माझ्या देहातही स्थित आहे।

Verse 86

एवं जानन्कथं स्तौमि म्रियमाणं नराधमम्

हे असे जाणून मी मरणासन्न त्या नराधमाची स्तुती कशी करू?

Verse 87

गुरुरुवाच । नरेषु कोऽधमः शिष्य जन्मादिमरणेऽधम । कथं न पितरं स्तौषि म्रियमाणो हरिं हरिम्

गुरु म्हणाले—हे शिष्य, जन्म-मरणच अधम असताना मनुष्यात कोण अधम? मरणसमयी तू पित्याला—हरी, हरी—का स्तवत नाहीस?

Verse 89

भये राजकुले युद्धे व्याधौ स्त्रीसंगमे वने । अशक्तौ वाऽथ संन्यासे मरणे भूमिसंस्थिताः । स्मरंति मातरं मूर्खाः पितरं च नराधमाः

भयात, राजदरबारात, युद्धात, व्याधीत, स्त्रीसंगात, वनात; अशक्ततेत वा संन्यासात; आणि मरणकाळी भूमीवर पडून—मूर्ख आईला आठवतात, नराधम वडिलांना स्मरतात.

Verse 90

माता नास्ति पिता नास्ति नास्ति मे स्वजनो जनः । हरिं विना न कोऽप्यस्ति यद्युक्तं तद्विधीयताम्

माता नाही, पिता नाही; माझा कोणी स्वजनही नाही. हरीविना माझा कोणीच नाही; जे योग्य तेच केले जावो.

Verse 91

इत्यादिवचनैः क्रुद्धो हन्तुं दैत्यः समुत्थितः । तदा माता समागत्य पुत्रस्य पुरतः स्थिता

अशा वचनांनी क्रुद्ध होऊन दैत्य मारण्यासाठी उठून उभा राहिला. तेव्हा माता येऊन पुत्राच्या पुढे उभी राहिली.

Verse 92

भ्रातरः स्वजनो भगिनी भाषते मा हरिं वद । अहं माता स्वसा चेयं भ्रातरः स्वजनो जनः । यथा संमिलितैर्वत्स स्थीयते वहुवासरम्

ती म्हणाली—“भाऊहो, स्वजनहो, बहिणी! ‘हरी’ असे उच्चारू नका. मी तुमची माता आहे, ही तुमची बहीण, हे तुमचे भाऊ—आपलेच लोक. वत्सा, आपण सर्वजण एकत्र राहून अनेक दिवस येथेच थांबा.”

Verse 93

गंतुं न विद्यते शक्तिर्जलमध्ये ममाधुना । अवतारैस्त्वया कार्यं दशभिः सृष्टिरक्षण म्

“आता या जलमध्यात मला पुढे जाण्याची शक्ती नाही. म्हणून तुला दशावतारांनी सृष्टीचे रक्षण करणे आवश्यक आहे.”

Verse 94

यस्याः पीतं मया मूत्रं पुरीषमुदरे बहु । सा माता नरकोऽस्माकमग्रे वक्तुं न शक्यते

“जिचे मूत्र मी प्यायलो आणि जिच्या उदरात मी पुष्कळ मल धारण केला—तीच माझी माता. पण तिची निंदा केल्याने जो नरक येतो, तो सांगता येत नाही.”

Verse 95

निर्मितो न द्वितीयस्तु निर्मितो विश्वकर्मणा । त्वादृशस्तु पुमान्कश्चिद्यस्य नो हदये हरिः

“विश्वकर्म्याने घडविले तरी तुझ्यासारखा दुसरा नाही. तरीही तुझ्यासारखा तो पुरुष कसा, ज्याच्या हृदयात हरी वसत नाही?”

Verse 96

दशमासं ध्रुवं मन्ये मूत्रं पास्यति तर्पितः । भ्रातरो भ्रातरः सत्यं गर्भेऽपि स्युः कथं यदि

“दहा महिने, मला खात्री आहे, गर्भस्थ शिशु तृप्त होऊन मूत्र पितो. जर ‘भाऊ म्हणजे खरे भाऊ’ असेच असेल, तर गर्भातही ते तसे कसे असतील?”

Verse 97

युध्यतस्तान्कथं माता वराकी वारयिष्यति । स्वजनो दृश्यते वृद्धः परेषु पण्डितायते

ते लढत असताना ती बिचारी माता त्यांना कशी आवरेल? आपल्या लोकांतच तो ‘वृद्ध/थोर’ दिसतो; परक्यांत मात्र पंडितासारखा मिरवतो।

Verse 98

कुटुंबं भण्यते कस्माद्यश्च नायाति याति च । बंधनं च कुटुम्बस्य जायते नरकाय नः

जे खरेतर येतही नाही आणि जातही नाही, त्याला ‘कुटुंब’ असे का म्हणतात? कुटुंबासक्तीच बंधन बनते आणि आपल्याला नरकसदृश दुःखाकडे नेते.

Verse 99

माता मे विद्यते चान्या पितान्यो भ्रातरश्च ये । स्वसा स्वजनसम्वन्धं ज्ञात्वा मुक्तिमवाप्नुयात्

माझी दुसरीच माता आहे, दुसराच पिता आहे आणि दुसरे भाऊही आहेत. ‘बहीण’ व ‘स्वजन’ यांचा खरा संबंध जाणून मनुष्य मुक्ती प्राप्त करतो.

Verse 100

माता प्रकृतिरस्माकं स्वसा बुद्धिर्निगद्यते । अहंकारस्ततो जातो योऽहमित्यनुमीयते

प्रकृती ही आपली माता असे सांगितले आहे आणि बुद्धी ही आपली बहीण म्हणतात. त्यातूनच अहंकार उत्पन्न होतो, ज्यामुळे ‘मी आहे’ असा प्रत्यय येतो.

Verse 101

तन्मात्राः सोदराः पञ्च ये गच्छन्ति सहैव मे । एषा प्रकृतिरस्माकं विकारः स्वजनो मम

पाच तन्मात्रा माझे सख्खे भाऊ आहेत, जे माझ्याबरोबरच चालतात. हीच आपली प्रकृती; तिचाच विकार म्हणजेच मी ज्याला ‘स्वजन’ म्हणतो तो.

Verse 102

एतेषां वाहको यस्तु पुरुषः पञ्च विंशकः । स मे पिता शरीरेऽस्मिन्परमात्मा हरिः स्थितः

या सर्वांचा वाहक व नियंता जो पंचविसावा पुरुष आहे, तोच माझा पिता आहे. याच देहात परमात्मा हरि स्थित आहेत.

Verse 103

यद्यसौ चित्यन्ते चित्ते दृश्यते हृदये हरिः । अणिमादिगुणैश्वर्यं पदं तस्यैव जायते

जर हरि चित्ताच्या अंतःकरणात व हृदयात ध्यानाने दिसू लागला, तर त्या साधकास अणिमा इत्यादी गुणांनी युक्त ऐश्वर्यपद प्राप्त होते.

Verse 104

भवता सम्मतं राज्यं तन्मे नित्यं तृणैः समम् । यत्र नो पूज्यते विष्णुर्ब्रह्मा रुद्रोऽनिलोऽनलः

तुम्हाला मान्य असलेले राज्य मला नेहमी तृणासमान आहे—जिथे विष्णूची, ब्रह्म्याची, रुद्राची, वायूची व अग्नीची पूजा होत नाही.

Verse 105

प्रत्यक्षो दृश्यते यस्तु निरालम्बो भ्रमत्यसौ । स एव भगवान्विष्णुर्य एते गगने स्थिताः

जो प्रत्यक्ष दिसतो आणि निराधार फिरत असतो, तोच भगवान विष्णू आहे; आणि आकाशात जे स्थित आहेत त्यांना प्रतिष्ठा देणारा देखील तोच आहे.

Verse 106

ध्रुवे बद्धा ग्रहाः सर्वे य एतेऽप्युडवः स्थिताः । ते सर्वे विष्णुवचसा न पतंति धरातले

ध्रुवाशी बांधलेले सर्व ग्रह आणि हे स्थिर तारेही—ते सर्व विष्णूच्या आज्ञेने पृथ्वीवर पडत नाहीत.

Verse 107

काले विनाशः सर्वेषां तेनैव विहितः स्वयम् । इति संचिंत्य मे नास्ति भवद्भ्यो मरणाद्भयम्

काळ आला की सर्वांचा नाश त्यानेच स्वतः ठरविला आहे। असे चिंतून, तुमच्यामुळे मला मृत्यूचे भय नाही.

Verse 108

इति तद्वचनस्यांते पदा हत्वा पिताऽब्रवीत् । कुत्राऽसौ हन्मि तत्पूर्वं पश्चात्त्वां हरिभाषिणम्

ते शब्द संपताच पित्याने पायाने मारून म्हटले—“तो कुठे आहे? आधी त्यालाच मारीन, मग तुला, हे हरिनाम बोलणाऱ्या!”

Verse 109

प्रह्लाद उवाच । पृथिव्यादीनि भूतानि तान्येव भगवान्हरिः । स्थले जले किं बहुना सर्वं विष्णुमयं जगत्

प्रह्लाद म्हणाला—पृथ्वी इत्यादी भूतें तीच स्वयं भगवान् हरि आहेत। स्थळ-जळ काय अधिक सांगू? सारे जग विष्णुमय आहे.

Verse 110

तृणे काष्ठे गृहे क्षेत्रे द्रव्ये देहे स्थितो हरिः । ज्ञायते ज्ञानयोगेन दृश्यते किं नु चक्षुषा

तृण, काष्ठ, घर, शेत, द्रव्य आणि देह—सर्वत्र हरि स्थित आहे। तो ज्ञानयोगाने कळतो; केवळ डोळ्यांनी कसा दिसेल?

Verse 111

ब्रह्मालये याति रसातले वा धरातलेऽसौ भ्रमति क्षणेन । आघ्राति गन्धं विदधाति सर्वं शृणोति जानाति स चात्र विष्णुः

तो ब्रह्मालयात जातो, किंवा रसातळात, किंवा क्षणात धरातलावर भ्रमण करतो. तो गंध घेतो, सर्व व्यवस्था करतो, ऐकतो व जाणतो—तोच येथे विष्णु आहे.

Verse 112

इत्युक्तः सहजां मायां त्यक्त्वा सिंहासनोत्थितः । दृढं परिकरं बद्ध्वा खङ्गं चाकृष्य चोज्ज्वलम्

हे ऐकून त्याने आपली सहज माया टाकून दिली व सिंहासनावरून उठला। कंबरपट्टा घट्ट बांधून उज्ज्वल खड्ग उपसला।

Verse 113

हत्वा तं फलकाग्रेण बभाषे दुस्सहं वचः । इदानीं स्मर रे विष्णुं नो चेज्जवलितकु ण्डलम् । पतिष्यति शिरो भूमौ फलं पक्वं यथा नगात्

खड्गाच्या टोकाने त्याला घाव घालून तो असह्य वचन बोलला—“आता रे दुष्टा, विष्णूचे स्मरण कर! नाहीतर ज्वलंत कुंडलांनी शोभलेले तुझे शिर पिकलेल्या फळासारखे झाडावरून जमिनीवर पडेल.”

Verse 114

नो चेद्दर्शय तं विष्णुमस्मात्स्तंभाद्विनिर्गतम् । प्रह्लादस्तु भयं त्यक्त्वा चक्रे पद्मासनं भुवि

“नाहीतर ह्याच स्तंभातून बाहेर येणारा तो विष्णू दाखव!” असे म्हणताच प्रह्लादाने भय टाकून देऊन भूमीवर पद्मासन केले.

Verse 115

विधाय कंधरां नेतुमुच्चैः श्वासं निरुध्य च । हृदि ध्यात्वा हरिं देवं मरणायोन्मुखः स्थितः

जणू वधासाठी नेले जाणार आहे असे मानून मान स्थिर करून, श्वास आवरून, त्याने हृदयात हरिदेवाचे ध्यान केले आणि मृत्यूसही सामोरे जाण्यास सिद्ध उभा राहिला.

Verse 116

प्रभो मया तदा दृष्टमाश्चर्यं गगनाद्भुवि । पुष्पमाला स्थिता कण्ठे प्रह्लादस्य स्वयं गता

“प्रभो, तेव्हा मी एक अद्भुत दृश्य पाहिले—आकाशातून आपोआप पुष्पमाला पृथ्वीवर उतरली आणि प्रह्लादाच्या गळ्यात येऊन स्थिर झाली.”

Verse 117

गगनं व्याप्यमानं च किंकिमेवं कृतं जनैः । झटिति त्रुट्यति स्तम्भाच्छब्देन क्षुभितो जनः

आकाश जणू किणकिणाटाने व्यापून गेले; लोक ओरडू लागले—“हे काय?” तेवढ्यात क्षणार्धात स्तंभ तडकला; त्या घनघोर नादाने जनसमुदाय व्याकुळ झाला।

Verse 118

धरणी याति पातालं द्यौर्वा भूमिं समेष्यति । पतिष्यति शिरो भूमौ खड्गघाताहतं नु किम्

“धरणी पाताळात जात आहे काय, की आकाशच भूमीवर कोसळत आहे? खड्गघाताने जखमी झालेल्याचे शिर भूमीवर पडणार काय—हे काय घडते आहे?”

Verse 119

तावत्स्तंभाद्विनिष्क्रान्तः सिंहनादो भयंकरः । भूमौ निपतिताः सर्वे दैत्याः शब्देन मूर्च्छिताः

तेवढ्यात स्तंभातून भयंकर सिंहनाद उसळला; त्या नादाने मूर्च्छित होऊन सर्व दैत्य भूमीवर कोसळले।

Verse 120

हिरण्यकशिपोर्हस्तात्खड्गचर्म पपात च । न स जानाति किं किमेतदिति पुनःपुनः

हिरण्यकशिपूच्या हातातून खड्ग व ढाल खाली पडले; तो पुन्हा पुन्हा “हे काय, हे काय?” असे म्हणत काहीच समजू शकला नाही।

Verse 121

उत्थितो वीक्षते यावत्तावत्पश्यति तं हरिम् । अधो नरं स्थितं सिंहमुपरिष्टाद्विभी षणम्

तो उठून पाहू लागला, तेव्हा त्याला हरि दिसला—खाली मनुष्य, वर सिंह; अत्यंत भीषण रूप।

Verse 122

दंष्ट्रा करालवदनं लेलिहानमिवांबरम् । जाज्वल्यमानवपुषं पुच्छाच्छोटितमस्तकम्

भयानक दंष्ट्रा व कराल, विदीर्ण मुखाने तो जणू आकाशच चाटीत होता। त्याचे शरीर ज्वाळांनी दिपत होते आणि शेपटीच्या फटक्याने त्याचे मस्तक उडत होते।

Verse 123

महाकण्ठकृतारावं सशब्द मिव तोयदम् । समुच्छ्वसितकेशांतं दुर्निरीक्ष्यं सुरासुरैः

त्याच्या महाकंठातून प्रचंड गर्जना निघाली—जणू गडगडणारा मेघ. श्वासोच्छ्वासाने त्याची केशराशी उभी राहिली; देव-असुरांनाही तो पाहवेना असा झाला।

Verse 124

नरसिंहमथो दृष्ट्वा निपपात पुनः क्षितौ । विगृह्य केशपाशे तं भ्रामयामास चांबरम्

नरसिंहाला पाहताच तो पुन्हा भूमीवर कोसळला. मग नरसिंहाने त्याच्या केशपाशाला धरून त्याला आकाशात फिरविले.

Verse 125

भ्रामयित्वा शतगुणं पृथिव्यां समपोथयत् । न ममार स दैत्येन्द्रो ब्रह्मणो वरकारणात्

शतपटी फिरवून प्रभूने त्याला पृथ्वीवर आपटले. तरी ब्रह्मदेवाच्या वरामुळे तो दैत्येंद्र मेला नाही.

Verse 126

गगनस्थैस्तदा देवै रुच्चैः संस्मारितो हरिः । दैत्यं जानुनि चानीय वक्षो हृष्टो निरीक्ष्य च

तेव्हा आकाशस्थ देवांनी उच्च स्वराने स्मरण करून दिल्यावर हरिने त्या दैत्याला आपल्या जानूवर आणले. त्याच्या वक्षस्थळाकडे उग्र हर्षाने पाहून, त्याचा संहार करण्यास सिद्ध झाला.

Verse 127

जयजयेति यक्षानां सुराणां सोऽवधारयत् । शब्दं कर्णे भुजौ सज्जौ कृत्वा तौ पद्मलांछितौ

यक्ष व देवांच्या “जय जय” अशा घोषाकडे त्यांनी लक्ष दिले. मग पद्मचिन्हित भुजा सज्ज करून त्या नादावर मन स्थिर केले.

Verse 128

बिभेद वक्षो दैत्यस्य वज्रघातकिणांकितम् । नखैः कुन्दसुमप्रख्यैरस्थिसंघातकर्शितम्

कुंदफुलासारख्या उजळ नखांनी त्यांनी दैत्याचे वक्ष फाडले—वज्राघाताच्या व्रणांनी चिन्हांकित आणि हाडांपर्यंत झिजलेले.

Verse 129

भिन्ने वक्षसि दैत्येन्द्रो ममारच पपात च । तदा सहर्षमभवत्त्रैलोक्यं सचराचरम्

वक्ष फाटताच दैत्येंद्र मरण पावून कोसळला. तेव्हा चराचरांसह त्रैलोक्य आनंदाने भरून गेले.

Verse 130

ममापि तृप्तिः सञ्जाता प्रसादात्तव केशव । यदा पुरत्रये दग्धे प्रसादाच्छंकरस्य च

हे केशवा! तुझ्या प्रसादाने मलाही तृप्ती झाली—जशी शंकराच्या कृपेने त्रिपुर दग्ध झाल्यावर झाली होती.

Verse 131

हिण्याक्षे पुनर्जाता सा काले विनिपातिते । इदानीं नास्ति मे तृप्तिः कुत्र यामि करोमि किम्

हिण्याक्षाचा नाश झाला तेव्हा तीच तृप्ती पुन्हा झाली होती. पण आता मला तृप्ती नाही—मी कुठे जाऊ, काय करू?

Verse 132

पृथिव्यां क्षत्रियाः सन्ति न युध्यंते परस्परम् । देवानां दानवैः सार्द्धं नास्ति युद्धं कथं प्रभो

पृथ्वीवर क्षत्रिय आहेत, तरी ते परस्परांशी युद्ध करीत नाहीत। आणि देवांचे दानवांशीही युद्ध नाही—हे कसे, हे प्रभो?

Verse 133

इदानीं बलिना व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । पञ्चमो योऽवतारस्ते न जाने किं करिष्यति । वलिनिग्रहकालोऽयं तद्दर्शय जनार्दन

आता बलिने चराचरांसह त्रैलोक्य व्यापून टाकले आहे। तुझा पाचवा अवतार निकट आहे; तो काय करील हे मला कळत नाही। हा बलिनिग्रहाचा काळ आहे—ते मला दाखव, हे जनार्दन।

Verse 134

सारस्वत उवाच । तदेतत्सकलं श्रुत्वा बभाषे वामनो मुनिम्

सारस्वत म्हणाले: हे सर्व ऐकून वामनाने त्या मुनींना सांगितले।

Verse 135

वामन उवाच । शृणु नारद यद्वृत्तं हिण्यकशिपौ हते । दैत्यराजः कृतो राजा प्रह्लादोऽतीव वैष्णवः

वामन म्हणाले: हे नारद, हिरण्यकशिपूचा वध झाल्यानंतर जे घडले ते ऐक. अत्यंत वैष्णव प्रह्लादाला दैत्यांचा राजा करण्यात आले.

Verse 136

तेन राज्यं धरापृष्ठे कृतं संवत्सरान्बहून् । तस्यापि कुर्वतो राज्यं विग्रहो हि सुरैः समम्

त्याने पृथ्वीच्या पाठीवर अनेक वर्षे राज्य केले. तरीही राज्य करत असतानाच देवांशीही संघर्ष उद्भवला.

Verse 137

नो पश्याम्यपि दैत्यानां पूर्ववैरमनुस्मरन् । उत्पाद्य पुत्रान्सबहून्राज्यं चक्रे स पुष्कलम्

पूर्ववैऱाचे स्मरण असूनही तो दैत्यांकडे पाहतही नसे। अनेक पुत्र उत्पन्न करून त्याने समृद्ध व पुष्कळ असे राज्य स्थापन केले।

Verse 138

विरोचनाद्बलिर्जातो बाल एव यदाऽभवत् । एकान्ते स हरिं ज्ञात्वा तदा योगेन केनचित्

विरोचनापासून बली जन्मला; आणि तो अजून बालक असतानाच एकांतात कोणत्यातरी योगसाधनेने त्याने हरिला ओळखले।

Verse 139

मुक्त्वा राज्यं प्रियान्पुत्रान्गतोऽसौ गिरिसानुषु । कल्पान्तस्थायिनं देहं तस्य चक्रे जनार्द्दनः

राज्य व प्रिय पुत्रांचा त्याग करून तो पर्वताच्या उतारांवर गेला. जनार्दनाने त्याला कल्पांतापर्यंत टिकणारे शरीर प्रदान केले।

Verse 140

दैत्यानां दानवानां च बहूनां राज्यकारणे । विवादोतीव संजातः को नो राजा भवेदिति

अनेक दैत्य व दानवांमध्ये राज्यकारणावरून फार मोठा वाद निर्माण झाला—“आपल्यात राजा कोण होईल?”

Verse 141

नारद उवाच । हिण्याक्षस्य ये पुत्राः पौत्राश्च बलवत्तराः । विरोचनप्रभृतयः सन्ति ये बलवत्तराः

नारद म्हणाले—हिरण्याक्षाचे पुत्र व पौत्र अत्यंत बलवान आहेत; विरोचन इत्यादी जे आहेत ते तर विशेष महाबली आहेत।

Verse 142

वृषपर्वापि बलवान्राज्यार्थे समुपस्थितः । इन्द्रवित्तेशवरुणा वायुः सूर्योनलो यमः

वृषपर्वनही पराक्रमी असून राज्यासाठी पुढे आला. दुसऱ्या बाजूस इंद्र, धनाधिप कुबेर, वरुण, वायु, सूर्य, अग्नी आणि यम उभे होते.

Verse 143

दैत्येन सदृशा न स्युर्बलरूपक्षमादिभिः । औदार्यादिगुणैः कृत्वा सन्तत्या चासुराधिकः

बल, रूप, क्षमा इत्यादींमध्ये त्या दैत्यासारखा कोणी नाही. औदार्यादि गुणांनी आणि वंशपरंपरेनेही तो असुरांमध्ये अधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 144

शुक्रेणा चार्यमाणास्ते युद्ध्यंते च परस्परम् । अमृताहरणे दौष्ट्यं यदा दैत्याः स्मरन्ति तत्

शुक्राच्या प्रेरणेने ते परस्परांशी युद्ध करतात. अमृतहरणातील कपट आठवले की दैत्यांचे वैर अधिकच भडकते.

Verse 145

पीतावशेषममृतं कस्माद्यच्छंति देवताः । नास्माकमिति संनह्य युध्यन्ते च परस्परम्

“देवता पिऊन उरलेले अमृतच का देतात?”—‘हे आपल्यासाठी नाही’ असा विचार करून ते सज्ज होऊन परस्पर युद्ध करतात.

Verse 146

कदाचिदपि नो युद्धं विश्रांतिमुपगच्छति । एककार्योद्यता यस्माद्बहवो दैत्यदानवाः

आमचे युद्ध कधीही थांबत नाही; कारण अनेक दैत्य-दानव एकाच कार्यासाठी सदैव उद्यत असतात.

Verse 147

पीत्वाऽमृतं सुरा जाता अमरास्ते जयन्ति च । देवदानवदैत्यानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । विष्णुर्बलाधिको युद्धे तदेतत्कारणं वद

अमृत पिऊन देव अमर झाले, म्हणून ते विजय पावतात. पण युद्धात विष्णु देव, दानव, दैत्य, गंधर्व, नाग व राक्षस—सर्वांपेक्षा अधिक बलवान आहेत; याचे कारण मला सांगा.

Verse 148

वामन उवाच । अनादिनिधनः कर्त्ता पाता हर्त्ता जनार्दनः । एकोऽयं स शिवो देवः स चायं ब्रह्मसंज्ञितः । एकस्य तु यदा कार्यं जायते भुवने नृप

वामन म्हणाले—जनार्दन अनादि-अनंत आहेत; तेच सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता व संहारकर्ता आहेत. तोच एक देव शिव म्हणून ओळखला जातो आणि तोच ब्रह्मा या नावानेही प्रसिद्ध आहे. पण हे नृपा! जेव्हा जगात एखादे विशेष कार्य उत्पन्न होते…

Verse 149

तस्य देहं समाश्रित्य मृत्युकार्यं कुर्वंति ते । ब्रह्मांडं सकलं विष्णोः करदं वरदो यतः । तस्माद्बलाधिको विष्णुर्न तथान्योऽस्ति कश्चन

त्याच्याच देहाचा आश्रय घेऊन ते मृत्यूचे कार्य करतात. कारण संपूर्ण ब्रह्मांड विष्णूला कररूपाने अर्पित आहे आणि तोच वरदाता आहे; म्हणून विष्णु बलाने श्रेष्ठ आहे—त्याच्यासारखा दुसरा कोणी नाही.

Verse 150

पालनायोद्यतो विष्णुः किमन्यैश्चर्मचक्षुभिः । इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे विष्णोर्व्यापारकारिणः

विष्णु पालनासाठी सदैव उद्यत आहेत; मग केवळ चर्मचक्षूंनी पाहणाऱ्या इतरांची काय गरज? इंद्रादी सर्व देव विष्णूच्या कार्याचे केवळ कर्ते-वाहक आहेत.

Verse 151

सृष्टिं कृत्वा ततो ब्रह्मा कैलासे संस्थितो हरः । न शक्यते सुरैर्विष्णुर्भ्राम्यन्ते भुवनत्रये

सृष्टी करून ब्रह्मा (आपल्या स्थानी) निवृत्त होतात आणि हर कैलासावर स्थित असतात. पण विष्णूला देवही आवरू शकत नाहीत; तो त्रिभुवनात सर्वत्र भ्रमण करून व्यापून राहतो.

Verse 152

जगत्यस्मिन्यदा कश्चिद्वैपरीत्येन वर्तते । तस्योच्छेदं समागत्य करोत्येव जनार्दनः

या जगात जेव्हा कोणी अधर्मविपरीत रीतीने वागतो, तेव्हा जनार्दन स्वतः येऊन निश्चयाने त्याचा उच्छेद करतो।

Verse 153

त्वमेजय महाबाहो न मनो नारदाऽदयम् । सर्वपापहरां दिव्यां तां कथां कथयाम्यहम्

हे महाबाहो जनमेजया! नारदादिंसह मन यावर स्थिर कर; सर्व पापांचा नाश करणारी ती दिव्य कथा मी तुला सांगतो।

Verse 154

पुरा विवदतां तेषां दैत्यानां राज्यहेतवे । प्रह्लादेन समागत्य व्यवस्था विहिता स्वयम्

पूर्वी राज्यासाठी ते दैत्य परस्पर वाद घालत असता, प्रह्लाद स्वतः पुढे येऊन आपल्या अधिकाराने व्यवस्था ठरवून दिली।

Verse 155

सर्वलक्षणसं पन्नो दीर्घायुर्बलवत्तरः । यज्ञशीलः सदानंदो बहुपुत्रोतिदुर्जयः

तो सर्व शुभलक्षणांनी संपन्न, दीर्घायुषी व अत्यंत बलवान होता; यज्ञशील, सदैव आनंदी, अनेक पुत्रांनी युक्त आणि अतिदुर्जेय होता।

Verse 156

न युध्यते सुरैः साकं विष्णुं यो वेत्ति दुर्जयम् । संग्रामे मरणं नास्ति यस्य यः सर्वदक्षिणः

जो विष्णूला अजेय जाणतो तो देवांसह युद्ध करत नाही; अशा पुरुषाला संग्रामात मरण नसते आणि तो सदैव दान-दक्षिणेत उदार असतो।

Verse 157

आत्मनो वचनं व्यर्थं न करोति कथंचन । सर्वेषां पुत्रपौत्राणां मध्ये यो राजते श्रिया

तो आपल्या वचनाला कधीही व्यर्थ करीत नाही; सर्व पुत्र-पौत्रांमध्ये तोच श्री-समृद्धी व तेजाने उजळून दिसतो।

Verse 158

अभिषिक्तस्तु शुक्रेण स वो राजा भवेदिति । गुरुप्रमाणमित्युक्त्वा ययौ यत्रागतः पुनः

‘शुक्राचार्यांनी ज्याचा अभिषेक केला तोच राजा होईल.’ असे म्हणत—‘गुरुवचन हेच प्रमाण’—ते पुन्हा ज्या ठिकाणाहून आले होते तिकडे निघून गेले।

Verse 159

तथा च कृतवंतस्ते सहिता दैत्यदानवाः । विरोचनप्रभृतयः पुत्राः पौत्राः स्वयंगताः

आणि त्यांनी तसेच केले; एकत्र जमलेले दैत्य-दानव—विरोचनादि—पुत्र व पौत्र स्वयंस्फूर्तपणे तेथे आले।

Verse 160

प्रत्येकं वीक्षिताः सर्वे गुरुणा ज्ञानपूर्वकम् । प्रह्लादेन गुणाः प्रोक्ता न ते संति विरोचने

गुरूंनी ज्ञानपूर्वक सर्वांची एकेक करून परीक्षा केली. प्रह्लादाने सांगितलेले गुण विरोचनामध्ये आढळले नाहीत।

Verse 161

अन्येषामपि दैत्यानां वृषपर्वापि नेदृशः । यथा निरीक्षिताः पुत्रा बलिप्रभृतयो मुने । सर्वान्संवीक्ष्य शुक्रेण बलौ दृष्टा गुणास्तथा

इतर दैत्यांमध्येही वृषपर्वा तसा नव्हता. तसेच, हे मुने, बलि इत्यादी पुत्रांची परीक्षा झाली; आणि शुक्राचार्यांनी सर्वांना नीट पाहून तेच गुण बलिमध्येच पाहिले।

Verse 162

बलिदेहेऽधिकान्दृष्ट्वा दैत्येभ्यो विनिवेदिताः । बलिर्गुणाधिको दैत्याः कथं कार्यं भवेन्मया

बलीच्या देहात अधिक श्रेष्ठ गुण पाहून त्याने दैत्यांना निवेदन केले— “हे दैत्यांनो, बली गुणाधिक आहे; आता मी काय करावे?”

Verse 163

केनापि दैवयोगेन बलिरिंद्रो भविष्यति । यादृशस्तु पिता लोके तादृशस्तु सुतो भवेत्

काही दैवयोगाने बली इंद्र होईल. या लोकी जसा पिता तसाच पुत्रही बहुधा होतो.

Verse 164

पौत्रश्च निश्चितं तादृग्भवतीति न चेत्सुतः । प्रह्लादस्तु महायोगी वैष्णवो विष्णुवल्लभः

पुत्र तसा नसेल तर निश्चयच पौत्र तसाच होतो; परंतु प्रह्लाद हा महायोगी—वैष्णव, विष्णूचा प्रिय आहे.

Verse 165

तस्माद्विरोचने केचिद्धिरण्यकशिपोर्गुणाः । ज्येष्ठो विरोचनो राज्ये यदि चेत्क्रियतेऽसुराः । नरसिंहः समागत्य निश्चितं मारयिष्यति

म्हणून विरोचनामध्ये हिरण्यकशिपूचे काही गुण नक्की आहेत. हे असुरांनो, जर ज्येष्ठ विरोचनाला राज्यावर बसविले, तर नरसिंह निश्चित येऊन त्याचा वध करील.

Verse 166

मुक्तं विरोचनेनापि राज्यं मरणभीरुणा । प्रह्लादस्य गुणाः सर्वे बलिदेहे व्यवस्थिताः

मरणभयाने विरोचनानेही राज्य सोडले. प्रह्लादाचे सर्व गुण बलीच्या देहात स्थिर झाले.

Verse 167

एवं ते समयं कृत्वा बलिं राज्येऽभ्यषिंचय न् । यः प्रह्लादः स वै विष्णुर्यो विष्णुः स बलिः स्वयम्

अशा रीतीने करार करून त्यांनी बलिला राज्याभिषेक केला. जो प्रह्लाद तोच विष्णु; आणि जो विष्णु तोच बलि स्वतः आहे.

Verse 168

अतो मित्रीकृतो देवैर्विग्रहैस्तु विवर्जितः । एकीभावं कृतं सर्वं बलिराज्ये सुरासुरैः

म्हणून देवांनी त्याला मित्र केले आणि तो वैरभावापासून मुक्त झाला. बलिराज्यांत देव व असुरांनी एकत्र येऊन सर्वत्र एकीभाव प्रस्थापित केला.

Verse 169

तस्यापि भाषितं श्रुत्वा देवेंद्रो मम मंदिरे । समागता वालखिल्याः शप्तोहं वामनः कृतः

त्याचेही वचन ऐकून देवेन्द्र माझ्या मंदिरात आले. तेथे वालखिल्य ऋषीही जमले; मला शाप मिळाला आणि मी वामनरूप झालो.

Verse 170

प्रसाद्य ते मया प्रोक्ताः शापमुक्तिप्रदा मम । भविष्यतीति तैरुक्तं बलिनिग्रहणादनु

त्यांना प्रसन्न करून मी माझ्या शापमुक्तीचा उपाय सांगितला. त्यांनी म्हटले—बलिच्या निग्रहानंतर ते नक्कीच घडेल.

Verse 171

तवापि कौतुकं युद्धे बलिर्यज्ञं करोति च । देवानां निग्रहो नास्ति सर्वे यज्ञे समागताः

युद्धाची तुझी उत्सुकताही येथे अयोग्य आहे, कारण बलि यज्ञ करीत आहे. देवांचा कोणताही निग्रह नाही; सर्वजण यज्ञात एकत्र जमले आहेत.

Verse 172

स मां यजति यज्ञेन वधं तस्य करोतु कः । अहं च वामनो जातो नारदः कौतुकान्वितः

तो मला यज्ञाने पूजितो—मग त्याचा वध करण्यास कोण धजावेल? मी वामनरूपाने जन्मलो, आणि नारदही या लीलेच्या कौतुकाने भरून गेला।

Verse 173

विपरीतमिदं सर्वं वर्त्तते मम चेतसि । तथाऽपि क्रमयोगेन सर्वं भव्यं करोम्यहम्

माझ्या चित्तात सर्व काही उलटच चालले आहे; तरीही योग्य क्रम व विधियोगाने मी सर्व गोष्टींना शुभ परिणतीस नेईन।

Verse 174

नारद उवाच । प्रसादं कुरु देवेश युद्धार्थं कौतुकं मम । एकेन ब्राह्मणेनाजौ हन्यंते क्षत्रिया यदा । पित्रा प्रोक्तं च मे पूर्वं तदा युद्धं भविष्यति

नारद म्हणाला—हे देवेश, कृपा करावी; युद्धाविषयी माझे मोठे कौतुक आहे. जेव्हा रणांगणात एका ब्राह्मणाकडून क्षत्रिय मारले जातील—जसे माझ्या पित्याने पूर्वी सांगितले—तेव्हाच ते युद्ध घडेल।

Verse 175

ब्राह्मणोसि भवाञ्जातः कदा युद्धं करिष्यसि । विहस्य वामनो ब्रूते सत्यं तव भविष्यति

“तू ब्राह्मण म्हणून जन्मलास—युद्ध कधी करशील?” असे म्हणताच वामन हसून म्हणाला—“तुझे वचन सत्य ठरेल।”

Verse 176

जमदग्निसुतो भूत्वा गुरुं कृत्वा महेश्वरम् । कार्त्तवीर्यं वधिष्यामि बहुभिः क्षत्रियैः सह

“जमदग्नीचा पुत्र होऊन, महेश्वराला गुरु मानून, मी कार्त्तवीर्याचा—आणि त्याच्यासह अनेक क्षत्रियांचा—वध करीन।”

Verse 177

समंतपंचके पंच करिष्ये रुधिरह्रदान् । तत्राहं तर्पयिष्यामि पितॄनथ पितामहान्

समंतपंचकात मी रक्ताचे पाच ह्रद करीन; तेथे पितर व पितामहांना तर्पण देऊन तृप्त करीन।

Verse 178

पुण्यक्षेत्रं करिष्यामि भवांस्तत्रागमिष्य ति । परं च कौतुकं युद्धे भविष्यति तव प्रियम्

मी ते पुण्यक्षेत्र करीन; आपण तेथे येणार आहात। त्या युद्धात तुमच्या प्रिय असे परम अद्भुत कौतुक घडेल।

Verse 179

ब्राह्मणेभ्यो ग्रहीष्यंति यदा कुं क्षत्रियाः पुनः । तदैव तान्हनिष्यामि पुनर्दा स्यामि मेदिनीम्

जेव्हा क्षत्रिय पुन्हा ब्राह्मणांकडून (धन/अधिकार) हिरावून घेतील, तेव्हाच मी त्यांचा वध करीन; आणि पुन्हा पृथ्वी दान करीन।

Verse 180

त्रिसप्तवारं दास्यामि जित्वा जित्वा वसुंधराम् । शस्त्रन्यासं करिष्यामि निर्विण्णो युद्धकर्मणि । विहरिष्यामि रम्येषु वनेषु गिरिसानुषु

एकवीस वेळा पृथ्वी जिंकून जिंकून मी तिचे दान करीन। युद्धकर्माने कंटाळून शस्त्रन्यास करीन आणि रम्य वने व गिरिसानूंवर विहार करीन।

Verse 181

लंकायां रावणो राज्यं करिष्यति महाबलः । त्रैलोक्यकंटकं नाम यदासौ धारयिष्यति

लंकेत महाबली रावण राज्य करील; आणि जेव्हा तो ‘त्रैलोक्यकंटक’ हे नाव धारण करील, तेव्हा (नियत घडामोडी सुरू होतील)।

Verse 182

तदा दाशरथी रामः कौसल्यानंदवर्द्धनः । भविष्ये भ्रातृभिः सार्द्धं गमिष्ये यज्ञमंडपे

तेव्हा दाशरथी राम, कौसल्येचा आनंद वाढविणारा, पुढे प्रकट होईल; आणि बंधूं सहित यज्ञमंडपात जाईल.

Verse 183

ताडकां ताडयित्वाहं सुबाहुं यज्ञमंदिरे । नीत्वा यज्ञाद्गमिष्यामि सीतायास्तु स्वयंवरे

ताडकाचा वध करून, आणि यज्ञमंदिरात सुबाहूला दंड देऊन, त्या यज्ञातून निघून मी सीतेच्या स्वयंवरास जाईन.

Verse 184

परिणेष्याभि तां सीतां भंक्त्वा माहेश्वरं धनुः । त्यक्त्वा राज्यं गमिष्यामि वने वर्षांश्चतुर्दश

माहेश्वर धनुष्य भंग करून मी त्या सीतेचे पाणिग्रहण करीन; मग राज्य त्यागून चौदा वर्षे वनात जाईन.

Verse 185

सीताहरणजं दुःखं प्रथमं मे भविष्यति । नासाकर्णविहीनां तां करिष्ये राक्षसीं वने

सीतेच्या हरणामुळे उत्पन्न झालेले दुःख हेच माझे पहिले महाशोक ठरेल; आणि वनात मी त्या राक्षसीला नाक-कानविहीन करीन.

Verse 186

चतुर्द्दशसहस्राणि त्रिशिरःखरदूषणान् । धत्वा हनिष्ये मारीचं राक्षसं मृगरूपिणम्

चौदा हजारांना—त्रिशिरा, खर व दूषणासह—संहारून, मग मी मृगरूप धारण करणाऱ्या राक्षस मारीचाचा वध करीन.

Verse 187

हृतदारो गमिष्यामि दग्ध्वा गृध्रं जटायुषम् । सुग्रीवेण समं मैत्रीं कृत्वा हत्वाऽथ वालिनम्

पत्नीहरणाने दुःखी होऊन मी पुढे जाईन; गिधाड जटायूचा दाहसंस्कार करून, सुग्रीवाशी मैत्री करून, मग वालिनाचा वध करीन।

Verse 188

समुद्रं बंधयिष्यामि नलप्रमुखवानरैः । लंकां संवेष्टयिष्यामि मारयिष्यामि राक्षसान्

नलप्रमुख वानरांसह मी समुद्रावर सेतुबांधणी करीन; लंकेला वेढा देईन आणि राक्षसांचा संहार करीन।

Verse 189

कुम्भकर्णं निहत्याजौ मेघनादं ततो रणे । निहत्य रावणं रक्षः पश्यतां सर्वरक्षसाम्

रणात कुंभकर्णाचा वध करून, मग युद्धात मेघनादाचा नाश करून, सर्व राक्षसांच्या डोळ्यांसमोर मी रावण राक्षसाचा संहार करीन।

Verse 190

विभीषणाय दास्यामि लंकां देवविनिर्मिताम् । अयोध्यां पुनरागत्य कृत्वा राज्यमकंटकम्

देवांनी निर्मिलेली लंका मी विभीषणाला देईन; मग अयोध्येला परत येऊन काटेकंटकविरहित, निर्विघ्न राज्य स्थापीन।

Verse 191

कालदुर्वाससोश्चित्रचरित्रेणामरावतीम् । यास्येहं भ्रातृभिः सार्द्धं राज्यं पुत्रे निवेद्य च

काळ व दुर्वासांच्या अद्भुत चरित्रप्रसंगाने, राज्य पुत्राकडे सोपवून, मी भावांसह अमरावतीला जाईन।

Verse 192

द्वापरे समनुप्राप्ते क्षत्रियैर्बहुभिर्मही । भाराक्रांता न शक्नोति पातालं गंतुमुद्यता

द्वापरयुग येताच अनेक क्षत्रियांच्या भाराने पृथ्वी दडपली जाईल; पाताळात उतरावयास उद्यत झाली तरी तिला जाता येणार नाही।

Verse 193

मथुरायां तदा कर्त्ता कंसो राज्यं महासुरः । शिशुपालजरासंधौ कालनेमिर्महासुरः

त्या काळी मथुरेत महासुर कंस राज्याचा कर्ता-शासक असेल; आणि शिशुपाल व जरासंध यांच्यामध्ये महासुर कालनेमि देखील प्रमुख ठरेल।

Verse 194

पौंड्रको वासुदेवश्च बाणो राजा महासुरः । गजवाजितुरंगाढ्या वध्यंते मे तदा मुने

पौंड्रक वासुदेव आणि राजा बाण—हे महासुर—हत्ती, घोडे व रथांनी समृद्ध सैन्यासह, हे मुने, त्या वेळी माझ्याकडून वध पावतील।

Verse 195

कलौ स्वल्पोदका मेघा अल्पदुग्धाश्च धेनवः । दुग्धे घृतं न चैवास्ति नास्ति सत्यं जनेषु च

कलियुगात मेघ थोडेसे पाणी पाडतील आणि धेनू थोडे दूध देतील; दुधातही तूप उरणार नाही आणि लोकांत सत्य राहणार नाही।

Verse 196

चोरैरुपहता लोका व्याधिभिः परिपीडिताः । त्रातारं नाभि गच्छंति युद्धावस्थां गता अपि

लोक चोरांनी उपद्रवले जातील आणि व्याधींनी पीडित होतील; युद्ध व संकटात सापडूनही ते कोणत्याही त्रात्याच्या शरणास जाणार नाहीत।

Verse 197

क्षुद्राः पश्चिमवाहिन्यो नद्यः शुष्यंति कार्त्तिके । एकादशीव्रतं नास्ति कृष्णा या च चतुर्द्दशी

कार्तिकात नद्या क्षीण होऊन पश्चिमवाहिनी होतील व आटतील; एकादशी-व्रत नाहीसे होईल, तसेच कृष्णपक्षातील चतुर्दशीही उपेक्षित राहील।

Verse 198

न जानाति जनः कश्चिद्विक्रांतमपि स्वे गृहे । दरिद्रोपहतं सर्वं संध्यास्नानविवर्जितम् । भविष्यति कलौ सर्वं न तत्पूर्वयुगत्रये

कोणीही आपल्या घरातसुद्धा पराक्रम/उत्कृष्टता ओळखणार नाही. सर्व काही दारिद्र्याने पीडित व संध्या-स्नानवर्जित होईल. हे सर्व कलियुगात घडेल; पूर्वीच्या तीन युगांत असे नव्हते।

Verse 199

पितरं मातरं पुत्रस्त्यक्त्वा भार्यां निषेवते । न गुरुः स्वजनः कश्चित्कोऽपि कं नानुसेवते

पुत्र पिता-मातेला सोडून पत्नीचीच सेवा/आसक्ती करील. पूज्य गुरु राहणार नाही, खरा स्वजनही नाही—कोणीही कोणाची निष्ठेने सेवा वा अनुकरण करणार नाही।

Verse 200

यथायथा कलिर्व्याप्तिं करोति धरणीतले । तथातथा जनः सर्व एकाकारो भविष्यति

जसा जसा कलि पृथ्वीवर अधिक पसरत जाईल, तसा तसा सर्व लोक एकाच साच्यात (एकरूप) होत जातील।

Verse 201

म्लेच्छैरुपहतं सर्वं संध्यास्नानविवर्जितम् । कल्किरित्यभिविख्यातो भविष्ये ब्राह्मणो ह्यहम्

जेव्हा सर्वत्र म्लेच्छांचा उपद्रव होईल आणि संध्या-स्नानाचा आचार लोपेल, तेव्हा ‘कल्कि’ या नावाने विख्यात असा मी ब्राह्मणरूपाने जन्म घेईन।

Verse 202

म्लेच्छानां छेदनं कृत्वा याज्ञवल्यपुरोहितः । बहुस्वर्णेन यज्ञेन यक्ष्ये निष्कृतिकारणात्

म्लेच्छांचा छेद करून, याज्ञवल्क्यांना पुरोहित करून, प्रायश्चित्त व पुनर्स्थापनासाठी मी बहुसुवर्णसमृद्ध यज्ञ करीन।

Verse 203

भविष्यंत्यवतारा मे युद्धं तेषु भविष्यति । इदानीं बलिना युद्धं करिष्यंति न देवताः

माझे अवतार भविष्यकाळी निश्चय होतील आणि त्यांत युद्धही होईल; परंतु आत्ता देवता बलिसोबत युद्ध करणार नाहीत।

Verse 204

स मां यजति दैत्येन्द्रो न मे वध्यो बलिर्भवेत् । सर्वस्वदाननियमं करोति स महाध्वरे

तो दैत्येंद्र माझी उपासना करतो; म्हणून बली माझ्याकडून वध्य नाही. त्या महायज्ञात तो सर्वस्वदानाचा नियम स्वीकारतो।