Adhyaya 16

Verse 1

राजोवाच । अथासौ वामनो विप्रः प्रविष्टो गहने वने । एकाकी किं चकाराथ कौतुकं तद्वदस्व मे

राजा म्हणाला—मग तो वामन ब्राह्मण दाट अरण्यात शिरला. एकटा असता तेथे त्याने काय केले? ते अद्भुत वृत्तांत मला सांगावे.

Verse 2

सारस्वत उवाच । अथासौ वामनो विप्रो गत्वा रैवतके गिरौ । स्वर्णरेखानदीतोये स्नात्वाथ विधिपूर्वकम्

सारस्वत म्हणाले—तेव्हा तो वामन ब्राह्मण रैवतक पर्वतावर गेला. स्वर्णरेखा नदीच्या जलात स्नान करून त्याने विधिपूर्वक नियत कर्मे केली.

Verse 3

सुगंधपुष्पधूपाद्यैर्देवं संपूज्य भक्तितः । तस्थौ तदग्रतो राजन्नेकाकी निर्जने वने

सुगंधी पुष्प, धूप इत्यादींनी देवाचे भक्तिभावाने पूजन करून, हे राजन्, तो निर्जन अरण्यात त्यांच्या समोर एकटा उभा राहिला.

Verse 4

सर्वसत्त्वसमायुक्ते सरीसृपसमाकुले । अनेकस्वरसंघुष्टे मयूरध्वनिनादिते

ते अरण्य सर्व प्रकारच्या प्राण्यांनी युक्त, सरीसृपांनी गजबजलेले, अनेक स्वरांनी घुमणारे आणि मयूरनादाने निनादित होते.

Verse 5

कोकिलारावरम्ये च वनकुक्कुटघोषिते । खद्योतद्योतिते तस्मिन्वलीमुखविधूनिते

तो प्रदेश कोकिळांच्या मधुर कूजनाने रम्य, वनकुक्कुटांच्या घोषाने गजरत, काजव्यांच्या प्रकाशाने उजळलेला, आणि वानरांच्या उड्यांनी फांद्या हलणारा होता.

Verse 6

क्वचिद्वंशाग्निना शांते क्वचित्पुष्पितपादपे । गगनासक्तविटपे सूर्यतापविवर्जिते

कुठे बांबूची आग शांत झाली होती, कुठे फुलांनी बहरलेली झाडे होती; फांद्या जणू आकाशाला भिडलेल्या, आणि सूर्याच्या दाहक तापापासून मुक्त असे ते स्थान होते।

Verse 7

लुब्धकाघात संत्रस्तभ्रांतसूकरशंबरे । संहृष्टक्षत्रियवातस्थानदानविचक्षणे

तेथे शिकाऱ्यांच्या घावांनी भयभीत होऊन डुकरे व हरिणे गोंधळून फिरत होती; आणि आनंदित क्षत्रिय वाऱ्याने भरलेल्या त्या भूमीला छावणीयोग्य समजून बारकाईने पाहत होते।

Verse 8

अनेकाश्चर्यसंपन्नं सस्मार मनसा हरिम् । तं भीतमिव विज्ञाय नरसिंहः समाययौ

अनेक अद्भुतांनी भरलेले ते स्थान पाहून त्याने मनात हरिचे स्मरण केले; तो जणू भयभीत आहे असे जाणून नरसिंह तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 9

रक्षार्थं तस्य विप्रस्य बभाषे पुरतः स्थितः । न भेतव्यं त्वया विप्र वद ते किं करोम्यहम्

त्या ब्राह्मणाच्या रक्षणासाठी समोर उभा राहून तो म्हणाला—“हे विप्र, भिऊ नकोस. सांग, तुझ्यासाठी मी काय करू?”

Verse 10

विप्र उवाच । यदि तुष्टो वरो देयो नरसिंह त्वया मम । सदात्र रक्षा कर्त्तव्या सर्वेषां तीर्थवासिनाम्

विप्र म्हणाला—“जर तुम्ही प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, हे नरसिंह, तर या तीर्थात वास करणाऱ्या सर्वांची सदैव रक्षा करा।”

Verse 11

देवस्याग्रे सदा स्थेयं यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । एवमस्त्विति तं प्रोच्य तथा चक्रे हरिस्तदा

“देवाच्या अग्रे सदैव उभे रहा—जोवर चौदा इंद्र टिकतील.” असे सांगून त्यास “एवमस्तु” म्हणत हरिने तदनुसार तसेच केले.

Verse 12

अतो दामोदरस्याग्रे नरसिंहः स पूज्यते । वनं सौम्यं कृतं तेन तीर्थरक्षां करोति सः

म्हणून दामोदराच्या अग्रे नरसिंहाची पूजा होते. त्यांच्या प्रभावाने ते वन सौम्य व शुभ झाले; ते तीर्थाची रक्षा करणारे रक्षक म्हणून उभे आहेत.

Verse 13

भूतप्रेतादिसंवासो वने तस्मिन्न जायते । नरसिंहप्रभावेन नष्टं सिंहादिजं भयम्

त्या वनात भूत-प्रेत आदींचा वास होत नाही. नरसिंहाच्या प्रभावाने सिंह इत्यादींपासून होणारे भयही नष्ट झाले आहे.

Verse 14

कार्त्तिके वासरे विष्णोर्द्वादश्यां पारणे कृते । दामोदरं नमस्कृत्य भवं द्रष्टुं ततो ययौ

कार्तिकात विष्णूच्या वारी, द्वादशीला पारणे करून, दामोदरास नमस्कार करून तो पुढे भव (शिव) यांचे दर्शन घेण्यास गेला.

Verse 15

चतुर्दश्यां कृतस्नानो भवं संपूज्य भावतः । भवभावभवं पापं भस्मीभूतं भवार्चनात्

चतुर्दशीला स्नान करून त्याने भावपूर्वक भव (शिव) यांची सम्यक पूजा केली. भवाच्या अर्चनेने भवभावातून उत्पन्न पाप भस्म झाले.

Verse 16

स क्षीणपापनिचयो जातो देवस्य दर्शनात् । भवस्याग्रे स्थितं शांतं तथा वस्त्रापथस्य च

देवदर्शनाच्या प्रभावाने त्याचा पापसंचय क्षीण झाला. मग तो शांतचित्ताने भवाच्या समोर, तसेच वस्त्रापथ-देवतेच्या समक्षही उभा राहिला.

Verse 17

तं कालमेघं समभ्यर्च्य ततो वस्त्रापथं ययौ । देवं संपूज्य मंत्रैः स वेदोक्तैर्विधिपूर्वकम्

त्या कालमेघाची विधिपूर्वक अर्चना करून तो नंतर वस्त्रापथास गेला. तेथे वेदोक्त मंत्रांनी, योग्य विधीनुसार, देवाची संपूर्ण पूजा केली.

Verse 18

धूपदीपादिनैवेद्यैः सर्वं चक्रे स वामनः । प्रदक्षिणाशतं कृत्वा भवस्याग्रे व्यवस्थितः

त्या वामनाने धूप, दीप व नैवेद्य इत्यादींनी सर्व पूजा-कर्म केले. शंभर प्रदक्षिणा करून तो भवाच्या समोर उभा राहिला.

Verse 19

यावन्निरीक्षते सर्वं तावत्पश्यति पर्वतम् । उज्जयंतं गिरिवरं मैनाकस्य सहोदरम्

तो सर्वत्र पाहू लागला तितक्यात त्याला एक पर्वत दिसला—उज्जयंत हा श्रेष्ठ गिरिवर, मैनाकाचा सहोदर म्हणून प्रसिद्ध.

Verse 20

सुराष्ट्रदेशे विख्यातं युगादौ प्रथमं स्थितम् । भूधरं भूधरैर्युक्तं शिलापादपमंडितम्

तो सुराष्ट्रदेशात विख्यात असून युगाच्या आरंभीपासूनच प्रथम प्रतिष्ठित आहे. तो भूधर इतर भूधरांसह, शिळा व वृक्षांनी अलंकृत आहे.

Verse 21

तं दृष्ट्वा चिंतयामास सूक्ष्मान्धर्मान्स वामनः । अल्पायासान्सुबहुलान्पुत्रलक्ष्मीप्रदायकान्

ते पाहून वामनाने सूक्ष्म धर्मांचा विचार केला—अल्प प्रयत्नाने अतिशय फल देणारे, पुत्र व लक्ष्मीचे वरदान देणारे।

Verse 22

अवश्यं क्रिय माणेषु स्वधर्म उपजायते । दृष्ट्वा नदीं सागरगां स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते

निश्चितपणे पुण्यकर्म केले असता स्वधर्म आपोआप प्रकट होतो. सागराकडे जाणारी नदी पाहून व तिच्यात स्नान केल्याने मनुष्य पापांतून मुक्त होतो.

Verse 23

गां स्पृष्ट्वा ब्राह्मणं नत्वा संपूज्य गुरुदेवताः । तपस्विनं यतिं शांतं श्रोत्रियं ब्रह्मचारिणम्

गायीचा स्पर्श करून, ब्राह्मणाला नमस्कार करून आणि गुरु व देवतांची यथाविधी पूजा करून—तपस्वी, यती, शांत पुरुष, वेदाध्यायी श्रोत्रिय व ब्रह्मचारी यांचा सन्मान करावा.

Verse 24

पितरं मातरं भगिनीं तत्पतिं दुहितां पतिम् । भागिनेयमथ दौहित्रं मित्रसंबधिबांधवान् । संभोज्य पातकैः सर्वैर्मुच्यंते गृहमेधिनः

वडील, आई, बहीण व तिचा पती, मुलगी व जावई, भाचा व दौहित्र, तसेच मित्र-नातेवाईक-बांधव यांना भोजन घालून गृहस्थ सर्व पातकांतून मुक्त होतात.

Verse 25

राजा गजाश्वनकुलं सतीवृषमहीधराः । आदर्शक्षीरवृक्षाश्च सततान्नप्रदास्तु ते

त्यांना राज्यलाभ होवो; गज-अश्वांनी व श्रेष्ठ कुलांनी समृद्धी लाभो; सती पत्नी, उत्तम वृषभ आणि पर्वतासारखी संपन्नता लाभो. कामधेनुसम ‘क्षीरवृक्ष’ आणि सतत अन्नदान करणारेही असोत.

Verse 26

दृष्टमात्राः पुनन्त्येते ये नित्यं सत्यवादिनः । वेदधर्मकथां श्रुत्वा भुक्तिमुक्तिप्रदा नरान्

जे नित्य सत्य बोलतात, ते केवळ दर्शनानेच इतरांना पावन करतात. त्यांच्या वेद-धर्मकथा ऐकून मनुष्याला भोग आणि मोक्ष—दोन्ही प्राप्त होतात.

Verse 27

स्मृत्वा हरिहरौ गंगां कृत्वा तीरेण मार्जनम् । गत्वा जागरणे विष्णोर्दत्त्वा दानं च शक्तितः

हरि-हर व गंगा यांचे स्मरण करून तीरावर शुद्धीकरण करणे; विष्णूच्या जागरणाला जाणे आणि शक्तीनुसार दान देणे—ही सर्व पुण्यकर्मे आहेत.

Verse 28

तांबूलं कुसुमं दीपं नैवेद्यं तुलसीदलम् । गीतं नृत्यं च वाद्यं च विधाय सुरमंदिरे

देवमंदिरात तांबूल, पुष्प, दीप, नैवेद्य व तुळशीदल अर्पण करणे; तसेच गीत, नृत्य व वाद्य यांचे आयोजन करणे—हे अत्यंत पुण्यदायी पूजन आहे.

Verse 29

एते सूक्ष्माः स्मृता धर्माः क्रियमाणा महोदयाः । अतो गिरीन्द्रं पश्यामि सर्वदेवालयं शुभम्

हे धर्माचे सूक्ष्म प्रकार म्हणून स्मरणात आहेत; आचरणात आणल्यास महान उन्नती देतात. म्हणून मी शुभ, सर्वदेवालय-स्वरूप ‘गिरीन्द्रा’चे दर्शन घेतो.

Verse 30

तेषां करतले स्वर्गः शिखरं यांति ये नराः

जे नर त्या पवित्र शिखरावर पोहोचतात, त्यांच्या करतळावरच जणू स्वर्ग असतो; त्यांना स्वर्गसुख सहज प्राप्त होते.

Verse 31

इति ज्ञात्वा समा रूढो वामनो गिरिमूर्द्धनि । ऐरावतपदाक्रांत्या यत्र तोयं विनिःसृतम्

हे जाणून वामन पर्वतशिखरावर आरूढ झाला; जिथे ऐरावताच्या पावलाच्या ठशामुळे जल प्रकट झाले.

Verse 32

ततः शिखरमारूढां भवानीं स्कन्दमातरम् । द्रष्टुं स वामनो याति शिखरे गगनाश्रिते

त्यानंतर गगनासारख्या उंच शिखरावर आरूढ झालेल्या भवानी—स्कंदमाता—हिचे दर्शन घेण्यासाठी वामन त्या शिखरावर गेला.

Verse 33

यथायथा गिरिवरे समारोहंति मानवाः । तथातथा विमुच्यंते पातकैः सर्वदेहिनः

जसे जसे मनुष्य त्या श्रेष्ठ पर्वतावर चढतात, तसे तसे सर्व देहधारी पातकांपासून मुक्त होतात.

Verse 34

इति कृत्वा मतिं विप्रो जगाम गिरिमूर्द्धनि । भवभक्तो भवानीं स ददर्श स्कन्दमातरम्

असा निश्चय करून तो विप्र गिरिशिखरावर गेला; भव (शिव) याचा भक्त होऊन त्याने भवानी—स्कंदमाता—हिचे दर्शन घेतले.

Verse 35

अंबेति भाषते स्कंदस्ततोऽन्ये सर्वदेवताः । पृथिव्यां मानवाः सर्वे पाताले सर्वपन्नगाः

स्कंदाने ‘अंबा’ असे उच्चारले; मग इतर सर्व देवतांनीही तेच म्हटले. पृथ्वीवर सर्व मानवांनी आणि पाताळात सर्व नागांनीही तसेच घोष केले.

Verse 36

अतो ह्यंबेति विख्याता पूज्यते गिरिमूर्द्धनि । संपूज्य विविधैर्मुख्यैः फलैर्नानाविधैर्द्विजः

म्हणून ती ‘अंबा’ म्हणून विख्यात असून पर्वतशिखरावर पूजिली जाते। द्विज ब्राह्मणाने नानाविध उत्तम फळांनी विधिपूर्वक तिची पूजा करून आपला विधी पुढे चालू ठेवला।

Verse 37

गगनासक्तशिखरे संस्थितः कौतुकान्वितः । एकाकी शिखरे तस्मिन्नूर्द्ध्वबाहुर्व्यवस्थितः

आकाशाला भिडणाऱ्या त्या शिखरावर तो कुतूहलाने भरून उभा राहिला। त्या शिखरावर एकटाच तो उर्ध्वबाहू करून स्थिर राहिला।

Verse 38

निरीक्ष्य मेदिनीं सर्वां सपर्वतससागराम् । आद्यं सनातनं देवं भास्करं त्रिगुणात्मकम्

पर्वत व सागरांसह सारी पृथ्वी पाहून त्याने आद्य, सनातन देव—त्रिगुणात्मक भास्कर—याचे ध्यान केले।

Verse 39

सर्वतेजोमयं सर्वदेवं देवैर्नमस्कृतम् । भ्रममाणं निराधारं कालमानप्रयोजकम्

त्याने त्या सर्वतेजोमय देवाला पाहिले—जो जणू ‘सर्वदेव’च आहे—देवतांनी नमस्कारलेला; जो निराधार भ्रमण करतो आणि काळाची मापे प्रवर्तित करतो।

Verse 40

यावत्पश्यति तं विप्रस्तावत्पश्यति शंकरम् । दिगंबरं भवं देवं समंतादश्मगुंठितम्

जितका वेळ ब्राह्मण भास्कराकडे पाहत राहिला, तितक्याच वेळ तो शंकरालाही पाहू लागला—दिगंबर भवरूप देवाला—जो सर्व बाजूंनी शिळाखंडांनी वेढलेला होता।

Verse 41

बुद्धरूपाकृतिं देवं सर्वज्ञं गुणभूषितम् । कृशांगं जटिलं सौम्यं व्योममार्गे स्वयं स्थितम्

त्याने बुद्ध-स्वरूप आकृतीचा देव पाहिला—सर्वज्ञ, गुणांनी भूषित; कृशांग, जटाधारी, सौम्य, आणि व्योममार्गी स्वयं स्थित।

Verse 42

श्रीशिव उवाच । शृणु वामन तुष्टोऽहं दास्ये ते विविधान्वरान् । त्रैलोक्यव्यापिनी वृद्धिर्भविष्यति न संशयः

श्रीशिव म्हणाले—“ऐक, वामना! मी तुष्ट आहे; तुला विविध वर देईन. तुझी वृद्धी त्रैलोक्यात व्यापेल—यात संशय नाही.”

Verse 43

प्रतिभास्यंति ते वेदा गीतनृत्यादिकं च यत् । असाध्यसाधनी शक्ति भविष्यति तव स्थिरा । परं वस्त्रापथे गत्वा कुरु तीर्थावलोकनम्

“तुला वेद स्पष्ट प्रकाशासारखे प्रतिभासतील, तसेच गीत-नृत्यादी कला. असाध्य साधणारी स्थिर शक्ती तुझ्यात उत्पन्न होईल. म्हणून वस्त्रापथे जाऊन तीर्थांचे दर्शन कर.”

Verse 44

वामन उवाच । वस्त्रापथे महादेव यानि तीर्थानि तानि मे । वद देव विशेषेण यद्यस्ति करुणा मयि

वामन म्हणाला—“हे महादेवा! वस्त्रापथातील जी जी तीर्थे आहेत, ती मला विशेष करून सांगा, जर माझ्यावर तुमची करुणा असेल.”

Verse 45

रुद्र उवाच । वस्त्रापथस्य वायव्ये कोणे दिव्यं सरोवरम् । तस्य पश्चिमदिग्भागे जालिर्गहनपल्लवा

रुद्र म्हणाले—“वस्त्रापथाच्या वायव्य कोपऱ्यात एक दिव्य सरोवर आहे. त्याच्या पश्चिम दिशाभागी ‘जाली’ नावाची घन पल्लवांनी भरलेली दाट झाडी आहे.”

Verse 46

बिल्ववृक्षमयी मध्ये लिंगं तत्रास्ति मृन्मयम् । यत्रासौ लुब्धकः सिद्धो गतो मम पुरे पुरा

बिल्ववृक्षांच्या उपवनाच्या मध्यभागी तेथे मृन्मय लिंग विराजमान आहे। त्याच स्थानी तो लुब्धक (शिकारी) पूर्वी सिद्ध झाला आणि माझ्या (शिवाच्या) पुरात गेला।

Verse 47

तस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति । इंद्रो वै वृत्रहा यस्मिन्विमुक्तो ब्रह्महत्यया

त्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने ब्रह्महत्येचा दोष नष्ट होतो. त्याच स्थानी वृत्रहंता इंद्र ब्रह्महत्येच्या कलंकातून मुक्त झाला.

Verse 48

तस्माद्रुत्तरदिग्भागे धनदेन प्रतिष्ठितम् । लिंगं त्रैलोक्यविख्यातं तत्र देवी त्रिशूलिनी

त्या स्थानाच्या उत्तरेकडे धनद (कुबेर) यांनी प्रतिष्ठित केलेले त्रैलोक्यविख्यात लिंग आहे. तेथेच देवी त्रिशूलिनीही विराजमान आहे.

Verse 49

यस्या दर्शनमात्रेण पुत्रोऽस्य नलकूबर । पाशानुषक्तहस्तोऽभूद्देवं चक्रे त्रिशूलिनम्

तिच्या (त्रिशूलिनीच्या) केवळ दर्शनाने त्याचा पुत्र नलकूबर—ज्याचा हात पाशाने बांधला होता—मुक्त/स्वस्थ झाला; आणि त्याने त्रिशूलधारी देव (शिव) यांची सेवा-पूजा केली.

Verse 50

भवस्य नैरृते कोणे गणो हेरंबसंज्ञितः । यमेन कुर्वता लिंगं प्रथमं च प्रतिष्ठितः

भव (शिव) यांच्या नैऋत्य कोपऱ्यात हेरंब नावाचा गण आहे. तेथे यमाने आपले कर्तव्य करीत असताना प्रथमच लिंगाची प्रतिष्ठा केली.

Verse 51

विचित्रं तस्य माहात्म्यं चित्रगुप्तोऽति विस्मितः । दृष्ट्वा समागतो द्रष्टुं देवं तं मृन्मयं पुरा

त्याचे माहात्म्य अत्यंत विचित्र आहे. ते पाहून चित्रगुप्त फारच विस्मित झाला आणि पूर्वी त्या मृन्मय देव-लिंगाच्या दर्शनासाठी तेथे आला.

Verse 52

तेनापि निर्मितं लिंगं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तम । चित्रगुप्तेश्वरंनाम विख्यातं भुवन त्रये

हे द्विजोत्तम! त्यानेही त्या क्षेत्रात एक लिंग निर्माण करून प्रतिष्ठापित केले. ते ‘चित्रगुप्तेश्वर’ या नावाने त्रिभुवनात विख्यात झाले.

Verse 53

पश्चिमेन चकारोच्चैः प्रजापतिरुदारधीः । केदाराख्यं तदा लिंगं गिरौ रैवतके स्थितम् । प्रजापतिः स्वयं तस्थौ तत्र पर्वतसानुनि

पश्चिमेस उदारबुद्धी प्रजापतीने तेव्हा ‘केदार’ नावाचे लिंग उच्चस्थानी स्थापिले; ते रैवतक पर्वतावर स्थित होते. प्रजापती स्वतःही त्या पर्वताच्या उतारावर तेथेच राहिला.

Verse 54

रुद्र उवाच । इंद्रेश्वरस्य माहात्म्यं कथयिष्ये शृणुष्व तत् । ईशानकोणे विख्यातं भवस्य विदितं मम

रुद्र म्हणाले—इंद्रेश्वराचे माहात्म्य मी सांगतो; ते ऐक. ते ईशान कोनात विख्यात आहे आणि मला—भवाला—पूर्णतः विदित आहे.

Verse 55

वामन उवाच । कस्मादिंद्रः समायातः कथं चक्रे हरं हरिः । कथां सविस्तरामेतां कथयस्व मम प्रभो

वामन म्हणाले—इंद्र कोणत्या कारणाने येथे आला? आणि हरिने हर (शिव) कसा प्रकट केला? हे प्रभो, ही कथा मला सविस्तर सांगावी.

Verse 56

रुद्र उवाच । लुब्धकस्तु पुरा सिद्धः शिवरात्रिप्रजागरात् । शिवलोके तदा प्राप्तं विमानं गणसंयुतम्

रुद्र म्हणाले—पूर्वी एका लुब्धकाने (शिकाऱ्याने) शिवरात्रीच्या जागरण-व्रताने सिद्धी प्राप्त केली. तेव्हा शिवलोकी गणांसह दिव्य विमान त्याच्याजवळ आले.

Verse 57

सर्वत्रगं सुरुचिरं दिव्यस्त्रीगीतनादितम् तदारुह्य समायातो द्रष्टुं तां नगरीं हरेः

ते विमान सर्वत्र जाणारे, अतिशय रमणीय आणि दिव्य स्त्रियांच्या गीतनादाने निनादित होते. त्यावर आरूढ होऊन तो हरिची नगरी पाहावयास आला.

Verse 58

यस्यां युद्धं समभवद्गणानां यमकिंकरैः । आगच्छमानं तं ज्ञात्वा देवराजेन चिंतितम्

ज्या ठिकाणी गणांचे यमकिंकरांशी युद्ध झाले होते, तेथे तो येत आहे हे कळताच देवराज इंद्र चिंताग्रस्त झाला.

Verse 59

पूज्योऽयं हरवत्सर्वैश्चित्रगुप्तयमादिभिः । इंद्रो गजं समारुह्य महिषेण यमो यतः

‘हा हरिप्रमाणे सर्वांनी—चित्रगुप्त, यम इत्यादींनी—पूज्य आहे।’ म्हणून इंद्र गजावर आरूढ झाला आणि यम महिषावर बसून निघाला.

Verse 60

विधाय लेखनीं कर्णे चित्रगुप्तो यमाज्ञया । ततो हूता गणाः सर्वे ये नीता धरणीतलात्

यमाच्या आज्ञेने चित्रगुप्ताने कर्णाशी लेखणी ठेवली (नोंद करण्यास सिद्ध होऊन). मग धरणीतलावरून आणलेले सर्व गण बोलावले गेले.

Verse 61

निजापराधसंतप्ता गतास्ते दक्षिणामुखम् आथित्यपू । जा कर्तव्या लुब्धके गृहमागते

स्वतःच्या अपराधांच्या खेदाने संतप्त होऊन ते दक्षिणेकडे गेले. शिकारी अतिथी म्हणून घरी आला तर त्याचे सत्कारपूर्वक आतिथ्य व पूजन करावे.

Verse 62

अपूजिते गते ह्यस्मिन्हरो मां शपयिष्यति । तस्मात्पूजां करिष्यामि यथा तुष्यति शंकरः

“मी येथे पूजन न करता निघून गेलो तर हर मला नक्कीच शाप देतील. म्हणून मी अशी पूजा करीन की शंकर पूर्ण प्रसन्न होतील.”

Verse 63

देवं द्रष्टुं समायातं ददर्शादूरतः स्थितम् । विमानस्थं हराकारं सूर्यकोटिसमप्रभम्

दर्शन देण्यासाठी आलेल्या देवाला त्याने दूर उभा असलेला पाहिला—विमानस्थ, हरस्वरूप, कोट्यवधी सूर्यांसारखा तेजस्वी.

Verse 64

संस्तूयमानं चरितैः शिवरात्रेः शिवस्य च । माघे मासे चतुर्द्दश्यां कृष्णायां जागरे कृते

माघ महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला जागरण झाल्यावर, शिवरात्री व स्वयं शिवाच्या पवित्र चरित्रकथांनी त्याची स्तुती होत होती.

Verse 65

तदेवं जायते सर्वं सुरेश्वर धरातले । एवं देवांगना काचिदाचक्षंती पुरंदरम् । निवार्य हस्तमुद्यम्य गजेंद्रं चारुलोचना

“हे सुरेश्वर, पृथ्वीवर सर्व काही असेच घडते.” असे सांगत एका देवांगनेने पुरंदराला निवेदन केले; चारुलोचना तिने हात उंचावून गजेंद्राला आवरले.

Verse 66

किं दानैर्बहुभिर्दत्तैर्व्रतैः किं किं सुरार्चनैः । किं योगैः किं तपोभिश्च ब्रह्मचर्य्यैः सुरेश्वर

हे सुरेश्वरा! अनेक दाने दिल्याने काय लाभ? व्रतांनी काय, देवपूजांनी काय, योगसाधनेने काय, तपाने काय, आणि ब्रह्मचर्याने तरी काय प्राप्त होते?

Verse 67

गयायां पिंडदानेन प्रयागमरणेन किम् । सोमेश्वरे सरस्वत्यां सोमपर्वणि किं गतैः

गयेत पिंडदान केल्याने काय, आणि प्रयागी मरण आल्याने काय? सोमपर्वाच्या पवित्र दिवशी सोमेश्वर किंवा सरस्वतीतीरी गेल्याने तरी काय सिद्धी मिळते?

Verse 68

कुरुक्षेत्रगतैः किं स्याद्राहुग्रस्ते दिवाकरे । तुलासुवर्णदानेन वेदपाठेन किं भवेत्

राहुग्रस्त सूर्यग्रहणकाळी कुरुक्षेत्री गेल्याने काय फल? तुलादानात सुवर्णदान केल्याने काय, आणि वेदपाठाने तरी काय होते?

Verse 69

सर्वपापक्षयो येन वृषोत्सर्गेण तेन किम् । गोदानं किं करोत्येवं जलदानं तथैव च

ज्या वृषोत्सर्गाने सर्व पापांचा क्षय होतो, त्याचाही काय उपयोग? मग गोदान काय करील—आणि तसेच जलदानही काय करील?

Verse 70

अयने विषुवे चैव संक्रांतौ कीदृशं फलम् । माघमासे चतुर्दश्यां यादृशं जागरे कृते

अयन, विषुव आणि संक्रांतीला कोणते फल मिळते? आणि माघमासातील चतुर्दशीस जागरण केल्यास जे अनुपम फल मिळते, त्यासारखे दुसरे कोणते?

Verse 71

यमः संभाषते वाण्या महिषोपरि संस्थितः । पश्य रुद्रस्य माहात्म्यं चित्रगुप्त विचारय

महिषावर आरूढ यम वाणीने म्हणाला— “रुद्राचे माहात्म्य पाहा; हे चित्रगुप्ता, याचा सम्यक् विचार कर।”

Verse 72

अयं स लुब्धको येन हरः संपूजितः पुरा । सुराष्ट्रदेशे विख्यातं तीर्थं वस्त्रापथं शृणु

हा तो तोच लुब्धक (शिकारी) आहे, ज्याने पूर्वी भगवान हर (शिव) यांची विधिवत पूजा केली होती। आता सुराष्ट्रदेशात विख्यात ‘वस्त्रापथ’ नावाचे तीर्थ ऐक।

Verse 73

उज्जयंतो गिरिस्तत्र तथा रैवतको गिरिः । महती वर्त्तते जालिस्तयोर्मध्ये मया श्रुतम्

तेथे उज्जयंत पर्वत आहे आणि रैवतक पर्वतही आहे. त्या दोघांच्या मध्ये महान ‘जाली’ आहे— असे मी ऐकले आहे।

Verse 74

मृन्मयं वर्तते लिगं रात्रौ चानेन पूजितः । रात्रौ जागरणं कर्त्तुं येन कार्येण चागतः

तेथे मातीचे लिंग आहे, आणि त्याने रात्री त्याची पूजा केली. तो रात्रौ जागरण करण्याच्या हेतूनेच आला होता।

Verse 75

तदस्माभिः कथं वाच्यं स्वयं जानंति ते सुराः । वरांगना वरं द्रष्टुं वरयंति परस्परम् । इंद्रावासात्समायाता नंदने वेगवत्तराः

हे आम्ही कसे सांगावे? ते देव स्वतःच जाणतात. श्रेष्ठ दर्शनासाठी उत्सुक अप्सरा परस्परांना वरतात; इंद्राच्या निवासातून त्या अतिवेगाने नंदनवनात आल्या।

Verse 76

विरंचिना रायणशंकरत्विषा देहेन चागच्छति कोऽपि पूरुषः । पुरीं सुरेशाधिपतेर्निरीक्षितुं भर्त्ता ममायं तव चास्ति किं पतिः

विरंचि (ब्रह्मा), नारायण आणि शंकर यांच्या तेजाने उजळलेला देह असलेला एक पुरुष येत आहे. तो देवाधिपती इंद्राची पुरी पाहण्यासाठी आला आहे. ‘हा माझा पती!’—पण तुला तरी पती आहे का, जो त्याला आपला म्हणेल?

Verse 77

मृदंगवीणा पटहस्वरस्तुतैः प्रवोधिताभिः सुरराजमन्दिरे । देवो हरोऽयं न नरो हराकृतिर्दृष्टोंगनाभिस्तव किं किमावयोः

मृदंग, वीणा आणि पटह यांच्या स्वरांनी केलेल्या स्तुतीने देवांच्या राजाच्या मंदिरात त्या जाग्या झाल्या. त्या म्हणाल्या—‘हा देव हर आहे; हराचे रूप असूनही हा मनुष्य नाही!’ युवतींनी त्याला पाहिले; मग यात तुझे काय, माझे काय—अधिकार कोणाचा?

Verse 78

गायंति काश्चिद्विहसंति काश्चिन्नृत्यंति काश्चित्प्रपठंति काश्चित् । वदन्ति काश्चिज्जयशब्दसंयुतैर्वाक्यैरनेकैर्गुरुसन्निधाने

काही जणी गात होत्या, काही हसत होत्या, काही नाचत होत्या आणि काही पठण करत होत्या. काही जणी गुरुंच्या सान्निध्यात ‘जय-जय’ शब्दांनी युक्त अनेक वचने बोलत होत्या.

Verse 79

काचिच्छिवं स्तौति शिवां तथान्या पृच्छत्यथान्या किमु बिल्वपत्रात् । किं वोपवासेन फलं तवेदं निद्राक्षयेणाथ फलं तवैतत्

एक जण शिवाची स्तुती करत होती, तर दुसरी शिवा (देवी)ची. मग एक विचारत होती—‘बिल्वपत्र अर्पण केल्याने कोणते फळ मिळते? उपवासाने तुला काय फळ? आणि जागरणाने, म्हणजे निद्रात्यागाने, काय फळ?’

Verse 80

तासां नानाविधा वाचः श्रूयन्ते नन्दने वने । ब्रह्मलोकादिका वार्त्ताः कृत्वा च तदनन्तरम्

नंदन वनात त्यांच्या नानाविध वाणी ऐकू येत होत्या. ब्रह्मलोक इत्यादी लोकांच्या वार्ता करून, त्यानंतर त्या पुढे निघाल्या.

Verse 81

देवेन्द्रो लुब्धकं भूयो बभाषे कौतुकान्वितः । कस्मिन्देशे गिरौ जालिर्लिंगं यत्रास्ति दर्शय

देवेंद्र इंद्राने कुतूहलाने भरून पुन्हा लुब्धकास म्हटले— “कुठल्या देशात, कुठल्या पर्वतावर ती जाली आहे जिथे लिंग आहे? मला दाखव, सांग.”

Verse 82

लुब्धक उवाच । सुराष्ट्रदेशे विख्यातो यस्मिन्देशे सरस्वती । वाडवं शिरसा धृत्वा प्रविष्टा लवणोदधौ

लुब्धक म्हणाला— “विख्यात सुराष्ट्रदेशात असा एक प्रसिद्ध प्रदेश आहे, जिथे सरस्वती नदी वाडवाग्नी शिरावर धारण करून लवणसमुद्रात प्रवेश करते.”

Verse 83

यत्र सा गोमती याति यत्रास्ते गन्धमादनः । उज्जयंतो गिरिवरो यत्र रैवतको गिरिः

“जिथे गोमती नदी वाहते, जिथे गंधमादन आहे; जिथे श्रेष्ठ उज्जयंत पर्वत आहे, आणि जिथे रैवतक गिरि आहे।”

Verse 84

तत्र वस्त्रापथं क्षेत्रं भवस्तत्र व्यवस्थितः । तत्रास्ते मृन्मयं लिंगं जालिमध्ये सुरोत्तम

“तेथेच ‘वस्त्रापथ’ नावाचे पवित्र क्षेत्र आहे; तेथेच भव (शिव) विराजमान आहेत. आणि तेथेच, हे सुरोत्तम, जालीच्या मध्ये मृन्मय लिंग आहे.”

Verse 85

इन्द्र उवाच । सहितैस्तत्र गंतव्यं पूजयिष्ये भवं स्वयम् । जालिमध्ये तथा लिंगं दर्शयस्व च लुब्धक

इंद्र म्हणाला— “आपण सर्वांनी एकत्र तिथे जावे; मी स्वतः भव (शिव) यांची पूजा करीन. आणि हे लुब्धक, जालीच्या मध्ये असलेले ते लिंगही दाखव.”

Verse 86

परदारादिकं पापं दैत्यानां तु विकृंतने । वधे वृत्रस्य संजातं तत्सर्वं क्षालयाम्यहम्

परस्त्रीगमनादि जे पाप दैत्यांचा संहार करताना लागले, आणि वृत्रवधातून जो दोष उत्पन्न झाला—ते सर्व पाप मी धुऊन टाकीन।

Verse 87

इत्युक्त्वा सहिताः सर्वे संप्राप्ता गिरिमूर्द्धनि । वाहनानि च ते त्यक्त्वा प्रस्थिताः पादचारिणः

असे बोलून ते सर्वजण एकत्र पर्वतशिखरावर पोहोचले; आपापली वाहने सोडून ते पायी चालत पुढे निघाले।

Verse 88

उज्जयन्तगिरेर्मूर्ध्नि गजराजः समागतः । तदाग्रचरणं तस्य ददौ मूर्धनि कारणात्

उज्जयंत पर्वताच्या शिखरावर गजराज आला; तेव्हा काही कारणाने त्याने आपला पुढचा पाय शिखरावर ठेवला।

Verse 89

तेनाक्रान्तो गिरिवरस्तोयं सुस्राव निर्मलम् । गजपादोद्भवं वारि भविष्यति सदा स्थिरम्

त्याने दाबल्यामुळे त्या श्रेष्ठ पर्वतातून निर्मळ पाणी वाहू लागले; गजाच्या पायातून उत्पन्न झालेले ते जल सदैव स्थिर राहील।

Verse 90

इति प्रोक्तं सुरेन्द्रेण लोकानां हितकाम्यया । सर्वे समागतास्तत्र यत्र जालिर्व्यवस्थिता

लोकांच्या हिताची इच्छा धरून सुरेंद्राने असे सांगितले; मग सर्वजण तेथे एकत्र झाले, जिथे जाली स्थित आहे।

Verse 91

संपूज्य विविधैः पुष्पैर्माघमासे चतुर्दशी । तस्यां जागरणं कृत्वा सञ्जातो निर्मलो हरिः

माघमासाच्या चतुर्दशीस नानाविध पुष्पांनी विधिपूर्वक पूजन करून, त्या रात्री जागरण केल्याने हरि निर्मळ व निष्कलंक झाले।

Verse 92

वस्त्रापथे भवं पूज्य हरिं रैवतके गिरौ । इन्द्रेश्वरं प्रतिष्ठाप्य संप्राप्तः स्वनिकतनम्

वस्त्रापथ येथे भव (शिव) यांचे पूजन करून आणि रैवतक गिरिवर हरिची आराधना करून, इन्द्रेश्वराची प्रतिष्ठा करून तो आपल्या निवासस्थानी परतला।

Verse 93

लुब्धकोऽपि विमानेन संप्राप्तो हरिमन्दिरे । इत्युक्त्वा स भवो देवस्तत्रैवांतरधीयत

“लुब्धकही विमानाने हरिमंदिरास पोहोचला आहे”—असे म्हणत देव भव (शिव) तेथेच अंतर्धान पावले।

Verse 94

वामनोपि ततश्चक्रे तत्र तीर्थावगाहनम् । यादृग्रूपः शिवो दृष्टः सूर्यबिंबे दिगंबरः

त्यानंतर वामनानेही तेथील तीर्थात स्नान केले. सूर्यबिंबात दिगंबर रूपातील शिवाचे त्याने तसेच दर्शन घेतले।

Verse 95

पद्मासनस्थितः सौम्यस्तथा तं तत्र संस्मरन् । प्रतिष्ठाप्य महामूर्त्तिं पूजयामास वासरम्

तो सौम्य वामन पद्मासनात बसून तेथेच त्यांचे स्मरण करीत, महामूर्तीची प्रतिष्ठा करून दिवसभर पूजन करीत राहिला।

Verse 96

मनोऽभीष्टार्थसिद्ध्यर्थं ततः सिद्धिमवाप्तवान् । नेमिनाथशिवेत्येवं नाम चक्रे स वामनः

मनातील अभिष्ट कार्य सिद्ध व्हावे म्हणून त्याने पुढे सिद्धी प्राप्त केली. तेव्हा वामनाने त्यास ‘नेमिनाथ-शिव’ असे नाव दिले.

Verse 97

भवस्य पश्चिमे भागे प्रत्यासन्ने धरातले । वामनो वसतिं चक्रे तीर्थे वस्त्रापथे तदा

मग भव (शिव) मंदिराच्या पश्चिम बाजूस लागून असलेल्या भूमीवर, वस्त्रापथ तीर्थात वामनाने आपली वस्ती स्थापन केली.

Verse 98

अतो यवाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवैः सवासवैः । इंद्रेण कुर्वता देवं समागत्य भवाग्रतः

म्हणून वासव (इंद्र) सहित देवांनी या तीर्थास ‘यवाधिक’ असे नाव सांगितले. इंद्र देवप्रतिष्ठा करीत असता ते सर्व भव (शिव) यांच्या समोर एकत्र आले.

Verse 99

यवाधिकं प्रभासात्तु तीर्थमेतद्भवाज्ञया । अन्येषां षड्गुणं तीर्थं भविष्यति शिवाज्ञया

भव (शिव) यांच्या आज्ञेने हे तीर्थ प्रभासाहूनही श्रेष्ठ ‘यवाधिक’ आहे. आणि शिवाज्ञेने हे इतर तीर्थांपेक्षा सहापट पुण्यफल देणारे होईल.

Verse 100

इत्येतत्कथितं सर्वं किमन्यत्परिपृच्छसि

अशा रीतीने सर्व कथन झाले; आता तू आणखी काय विचारतोस?

Verse 101

राजोवाच । शिवरात्रिप्रभावोयमतुलः परिकीर्त्तितः । अजानता कृता तेन लुब्धकेन पुरा श्रुतम्

राजा म्हणाला—शिवरात्रीचा हा अतुल प्रभाव प्रसिद्ध आहे. पूर्वी त्या लुब्धकानेही न कळत हे व्रत केले, असे मी ऐकले आहे.

Verse 102

इदानीं वद कर्त्तव्या कथमन्यैर्जनैर्विभो । किं ग्राह्यं किं नु मोक्तव्यं शिवरात्र्यां वदस्व मे

आता सांगा, हे प्रभो—इतर लोकांनी हे कसे करावे? शिवरात्रीला काय पाळावे आणि काय टाळावे—मला सांगा.

Verse 103

सारस्वत उवाच । संप्राप्य मानुषं जन्म ज्ञात्वा देवं महेश्वरम् । शिवरात्रिः सदा कार्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

सारस्वत म्हणाले—मानवी जन्म मिळवून आणि देव महेश्वराला ओळखून, शिवरात्रीचे व्रत नेहमी करावे; ते भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे.

Verse 104

ईदृशं जायते पुण्यमेकया कृतया नृप । ये कुर्वंति सदा मर्त्त्यास्तेषां पुण्यमनंतकम्

हे नृप! हे व्रत एकदा केले तरी असे पुण्य उत्पन्न होते. जे मर्त्य ते सदैव करतात, त्यांचे पुण्य अनंत होते.

Verse 105

द्वादशाब्दं व्रतमिदं कर्त्तव्यं प्रतिवत्सरम् । जीवितं चंचलं नृणां यदि कर्तुं न शक्यते

हे व्रत बारा वर्षे, दरवर्षी करावे. परंतु मनुष्यांचे जीवन चंचल आहे; जर इतके करणे शक्य नसेल…

Verse 106

तदा द्वादशभिर्मासैर्व्रत मेतत्समाप्यते । माघमासे चतुर्दश्यां प्रारम्भः क्रियते नृप

तेव्हा हे व्रत बारा महिन्यांत पूर्ण होते. हे नृप, माघ महिन्याच्या चतुर्दशीस याचा आरंभ केला जातो.

Verse 107

प्रतिमासं ततः कार्यं पौषांते तु समाप्यते । विघ्नश्चेज्जायते मध्ये कथं चिद्दैवयोगतः

यानंतर ते प्रतिमास करावे, आणि पौषाच्या शेवटी ते पूर्ण होते. मध्ये दैवयोगाने काही विघ्न उत्पन्न झाले तर…

Verse 108

न भवेद्व्रतभंगस्तु पुनः कार्यमनन्तरम् । द्वादशैव प्रकर्तव्याः कृत्वा संख्या विशेषतः

त्यामुळे व्रतभंग होत नाही; लगेचच ते पुन्हा करावे. संख्या पूर्ण करून नेमके बारा अनुष्ठान करावीत.

Verse 109

कृतं न नश्यते लोके शुभं वा यदि वाऽशुभम् । कृष्णायां तु चतुर्दश्यां कृतपूर्वाह्निकक्रियः

या लोकी केलेले कर्म नष्ट होत नाही—शुभ असो वा अशुभ. म्हणून कृष्णपक्षाच्या चतुर्दशीस, पूर्वाह्नकर्मे पूर्ण करून…

Verse 110

उपवासनियमो ग्राह्यो नद्यां स्नानं विधीयते । तदभावे तडागादौ कार्यं स्नानं स्वशक्तितः

उपवासाचा नियम घ्यावा आणि नदीत स्नान करण्याचे विधान आहे. ते शक्य नसल्यास तळे इत्यादी ठिकाणी आपल्या शक्तीनुसार स्नान करावे.

Verse 111

तैलाभ्यंगो न कर्त्तव्यो न कार्यं गमनं क्वचित् । तीर्थसेवा प्रकर्त्तव्या तस्मिंश्चागमनं शुभम्

तेलाचा अभ्यंग करू नये आणि कुठेही भटकंती करू नये। त्या तीर्थाची सेवा करावी; आणि तेथे जाणे शुभ मानले आहे।

Verse 112

शिवरात्रिः सदा कार्या लिंगे स्वायंभुवे नरैः । तदभावे महापुण्ये लिंगे वर्षशताधिके

लोकांनी नेहमी स्वयंभू लिंगावर शिवरात्रि-व्रत करावे. ते नसेल तर शंभर वर्षांहून अधिक काळ प्रतिष्ठित महापुण्यदायी लिंगावर (व्रत) करावे.

Verse 113

गिरौ वने समुद्रांते नद्यां यच्च शिवालये । तद्वै स्वायंभुवं लिंगं स्वयं तत्रैव संस्थितम्

डोंगरावर, वनात, समुद्रकिनारी, नदीकाठी किंवा शिवालयात—जिथे जिथे ते दिसेल, ते स्वयंभू लिंग समजावे; ते स्वतःच तेथे स्थित झालेले आहे.

Verse 114

वालुलिंगादिकं लिंगं पूजितं फलदं स्मृतम् । दिवा संपूज्य यत्नेन पुष्पधूपादिना नरः

वालुलिंग इत्यादी लिंगाची पूजा फलदायी मानली आहे. दिवसा मनुष्याने यत्नपूर्वक पुष्प, धूप इत्यादींनी त्याचे सम्यक पूजन करावे.

Verse 115

वर्जयेन्मदिरां द्यूतं नारीं नखनिकृन्तनम् । ब्रह्मचर्यपरैः शांतैः कर्त्तव्यं समुपोषणम्

मदिरा, जुगार, स्त्रीसंग (कामभोग) आणि नखे कापणे—हे टाळावे. ब्रह्मचर्यनिष्ठ व शांत राहून उपवास-व्रत सम्यक् रीतीने करावे.

Verse 116

रात्रौ देवाग्रतो गत्वा कर्त्तव्याः सप्त पर्वताः । पक्वान्नफलतांबूलपुष्पधूपादिचर्चिताः

रात्री देवासमोर जाऊन सात ‘पर्वत’ (पूजास्थूप) करावेत; ते शिजविलेले अन्न, फळे, तांबूल, फुले, धूप इत्यादींनी अलंकृत करावेत।

Verse 117

घृतेन दीपः कर्त्तव्यः पापनाशनहेतवे । यतो दीपस्य माहात्म्यं विज्ञेयं मुक्तिदायकम्

पापनाशासाठी तुपाचा दीप करावा; कारण दीपाचे माहात्म्य मुक्तिदायक आहे, असे जाणावे।

Verse 118

दीपः सदैव कर्त्तव्यो गृहे देवालये नरैः । दिवा निशि च संध्यायां दीपः कार्यः स्वशक्तितः

लोकांनी घरात व देवळात सदैव दीप ठेवावा; दिवसा, रात्री आणि संध्याकाळी आपल्या शक्तीनुसार दीप लावावा।

Verse 119

किञ्चिदुद्द्योतमात्रेण देवास्तुष्यंति भूतले । पितॄणां प्रथमं दीपः कर्त्तव्यः श्राद्धकर्मणि

थोड्याशा प्रकाशानेही पृथ्वीवर देव प्रसन्न होतात; आणि पितरांसाठी श्राद्धकर्मात सर्वप्रथम दीप अर्पण करावा।

Verse 120

रात्रौ जागरणं कार्यं यथा निद्रा न जा यते । शिवरात्रिप्रभावोऽयं श्रोतव्यः शिवसंनिधौ

रात्री जागरण करावे, जेणेकरून झोप येऊ नये; शिवरात्रीचा हा प्रभाव शिवसन्निधीत ऐकावा।

Verse 121

शिवस्य चरितं रात्रौ श्रोतव्यं बहुविस्तरम् । गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कर्तव्यं शिवसंनिधौ

रात्री शिवचरित्राचे सविस्तर श्रवण करावे. शिवसन्निधीत गीत, नृत्य तसेच वाद्यवादनही करावे.

Verse 122

एवं सा नीयते रात्रिर्मुख्यं जागरणं यतः । रात्रौ देयानि दानानि शक्त्या वै तत्र जागरे

अशा प्रकारे रात्रि घालवावी, कारण जागरण हेच मुख्य व्रत आहे. त्या रात्रीच्या जागरणात शक्तीनुसार दान द्यावे.

Verse 123

पुनः स्नात्वा प्रभाते तु कर्त्तव्यं शिवपूजनम् । पूजनीयाश्च यतयो भोजनाच्छादनादिभिः

नंतर पहाटे पुन्हा स्नान करून शिवपूजन करावे. यतींचाही भोजन, वस्त्र इत्यादींनी सत्कार करावा.

Verse 124

तपस्विनां प्रदातव्यं भोजनं गृहमेधिभिः । द्वादशाष्टौ च चत्वारो भोक्तव्या एक एव वा

गृहस्थांनी तपस्वींना भोजन द्यावे. बारा, किंवा आठ, किंवा चार—किंवा एकालाही भोजन घालावे.

Verse 125

एकोऽपि ब्रह्मचारी यो ब्रह्मविच्छिवपूजकः । सहस्राणां समो भक्त्या गृहे संभोजितो भवेत्

एक जरी ब्रह्मचारी ब्रह्मज्ञ व शिवपूजक असेल, तर त्याला भक्तीने घरी भोजन घातल्यास ते सहस्रांना भोजन घातल्यासारखे फल देईल.

Verse 126

अक्षारालवणं पत्रे भोक्तव्यं वाग्यतैः स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्राणां दातव्यं भोजनं पुरः

वाणी संयमून स्वतः पानावर वाढलेले निरक्षार, अलवण भोजन करावे. प्रथम पुत्र, मित्र व पत्नी यांना भोजन द्यावे.

Verse 127

अनेन विधिना कार्या शिवरात्रिः शिवव्रतैः । द्वादशैता यदा पूर्णास्तिलपात्राणि वै तदा

या विधीने शिवव्रतांद्वारे शिवरात्रि करावी. ही बारा (व्रते) पूर्ण झाल्यावर तिळाची बारा पात्रे तयार करावीत.

Verse 128

द्वादशैव प्रदेयानिगुरुब्राह्मणज्ञातिषु । व्रतांते गौः प्रदातव्या कृष्णा वत्सयुता दृढा

ती बारा तिळपात्रे गुरू, ब्राह्मण व नातेवाईकांना नक्की द्यावीत. व्रताच्या शेवटी वासरासह एक सुदृढ काळी गाय दान करावी.

Verse 129

सवस्त्राभरणा देया घंटाभरणभूषिता । अंगुलीयकवासांसि च्छत्रोपानत्कमण्डलु

ती गाय वस्त्र व अलंकारांसह, घंटांच्या भूषणांनी सजवून द्यावी. तसेच अंगठ्या, वस्त्रे, छत्र, पादत्राणे व कमंडलूही द्यावे.

Verse 130

गुरवे दक्षिणा देयाब्राह्मणेभ्यः स्वशक्तितः । एवं कृत्वा ततो देयं तपस्विभ्योऽथ भोजनम् । मिष्टान्नं विविधं दत्त्वा क्षमाप्य च विसर्जयेत्

गुरूस दक्षिणा द्यावी आणि ब्राह्मणांना आपल्या शक्तीनुसार द्यावी. असे करून मग तपस्वींना भोजन द्यावे. विविध मिष्टान्न देऊन, क्षमा मागून त्यांना सादर निरोप द्यावा.

Verse 131

एवं यः कुरुते सत्यं तस्य पापं न विद्यते । संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्

जो असा सत्यपूर्वक आचरण करतो, त्याचे पाप उरत नाही। उत्तम संतती मिळवून तो अनुपम भोग व कल्याण भोगतो।

Verse 132

दिव्यविमानमारूढो दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । गतिवादित्रनिर्घोषैर्नीयते शिवमन्दिरे

दिव्य विमानावर आरूढ, दिव्य स्त्रियांनी वेढलेला, चालत्या दिव्य वाद्यांच्या निनादात त्याला शिवमंदिरात नेले जाते.

Verse 133

तदेतत्कथितं पुण्यं शिवरात्रिव्रतं मया । कृतेन येन लोकानां सर्वपापक्षयो भवेत्

हे पुण्यदायक शिवरात्रि-व्रत मी सांगितले; ते केल्याने लोकांचे सर्व पाप क्षय पावते.