Adhyaya 14

Verse 1

सारस्वत उवाच । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा । पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः

सारस्वत म्हणाले—पूर्वी वस्त्रापथाच्या महाक्षेत्रातील ‘वामन’ नावाच्या नगरीत, पुत्रशोकाने संतप्त भगवान् ऋषि वसिष्ठ (तेथे आले)।

Verse 2

आजगाम तपस्तप्तुं स्वर्णरेखानदीतटे । ईशानकोणे नगरात्स्वर्णरेखानदीजले

तो स्वर्णरेखा नदीच्या तीरावर तप करण्यास आला—नगराच्या ईशान कोपऱ्यात, स्वर्णरेखेच्या पवित्र जलाजवळ।

Verse 3

स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसाऽचिन्तयद्यदा । तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः । महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत्

स्नान करून, ध्यान करून, जेव्हा ते मनाने शिवदेवाचे चिंतन करीत होते, तेव्हा त्रिनेत्र, वृषभध्वज रुद्र प्रकट झाले व म्हणाले—“हे महर्षे! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; सांग, मी काय करू?”

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना । तदाऽत्र भवता स्थेयं यावदाचंद्रतारकम्

वसिष्ठ म्हणाले—हे महादेव! आपण प्रसन्न असाल तर मला आत्ताच हा वर द्या—चंद्र-ताऱ्यांपर्यंत, म्हणजे ते जिवंत असेपर्यंत, आपण येथेच निवास करावा।

Verse 5

अत्र स्नानं करिष्यंति ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पापक्षयो देव कर्तव्यो भवता सदा

येथें जे पापकर्मी नर स्नान करतील, हे देव! तू सदैव त्यांच्या पापांचा क्षय करावा।

Verse 6

नरा ये पापकर्माणः पूजयंति त्रिलोचनम् । तान्नरान्नय देवेश विमानैः शिवमंदिरम्

जे नर पापकर्मात असूनही त्रिलोचन शंकराची पूजा करतात, हे देवेश! त्यांना विमानांनी शिवमंदिरधामास ने।

Verse 7

सारस्वत उवाच । तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवांतर धीयत । हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः । त्रैलोक्यमिंद्राय ददौ कालरुद्रं स्वयं ययौ

सारस्वत म्हणाला—“तथास्तु।” असे ऐकताच देव हर तेथेच अंतर्धान पावला। हिरण्यकशिपूचा वध करून महाबली नरसिंहाने त्रैलोक्य इंद्रास अर्पण केले आणि स्वतः कालरुद्राकडे गेला।

Verse 8

तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बला धिकः । एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः । अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी

त्या वंशात बलि जन्मला, तो अत्यंत बलाढ्य होता. त्या महाबलीने पृथ्वी एकछत्र केली. भूमी नांगर न चालविताही पीक देई, सुजल व सस्यशालिनी होती.

Verse 9

गन्धवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च । आस्कन्धफलिनो वृक्षाः पुटके पुटके मधु

फुले सुगंधित होती आणि फळे रसाळ होती. वृक्ष खोडापर्यंत फळांनी भरलेले, आणि प्रत्येक पोकळीत मधु असे.

Verse 10

चतुर्वेदा द्विजाः सर्वे क्षत्रिया युद्धकोविदाः । गोषु सेवापरा वैश्याः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

सर्व द्विज चतुर्वेदांत पारंगत होते; क्षत्रिय युद्धकौशल्यात निपुण होते; वैश्य गोसेवेत तत्पर होते; आणि शूद्र श्रद्धेने शुश्रूषेत रत असत।

Verse 11

सदाचारा जनपदा ईतिव्याधिविवर्जिताः । हृष्टपुष्टजनाः सर्वे सदानंदाः सदोद्यताः

नगर-जनपद सदाचारयुक्त होते, उपद्रव व व्याधींपासून मुक्त होते. सर्व लोक हृष्टपुष्ट—सदा आनंदी आणि सदा उद्योगी होते.

Verse 12

कुंकुमागुरुलिप्तांगाः सुवेषाः साधुमंडिताः । दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताश्चिरजीविनः

त्यांचे अंग कुंकुम व अगरूने लिप्त होते; ते सुवेषधारी व सद्गुणांनी भूषित होते. दारिद्र्य, दुःख व अकाली मृत्यूपासून मुक्त होऊन ते दीर्घायुषी होते.

Verse 13

दीपोद्द्योतितभूभागा रात्रावपि यथा दिने । विचरंति तथा मर्त्या देवा देवालये यथा

दीपांच्या प्रकाशाने भूमी अशी उजळली होती की रात्रही दिनासारखी भासे. तेव्हा मनुष्य देवालयातील देवांसारखे निर्भयपणे विचरत असत.

Verse 14

पृथिव्यां स्वर्गरूपायां राज्यं चक्रेऽसुरो बलिः । नित्यं विवाहवादित्रैर्नादितं भूपमंदिरम्

स्वर्गरूप झालेल्या पृथ्वीवर असुर बलीने राज्य केले. राजमंदिर दररोज विवाहवाद्यांच्या मंगलनादाने निनादत असे.

Verse 15

धरित्रीं बुभुजे दैत्यो देवराजो यथा दिवि । देवेन्द्रो बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितस्तदा

दैत्यराज बलीने जसा देवराज स्वर्गात राज्य करतो तसा पृथ्वीचा उपभोग व शासन केले. त्या काळी बलीच्या यज्ञांनी देवेन्द्र इंद्र नेहमीच संतुष्ट होत असे.

Verse 16

देवानां दानवानां च नास्ति युद्धं परस्परम् । एक एव महीपालो युद्धं नास्ति धरातले

देव आणि दानव यांच्यात परस्पर युद्ध नव्हते. पृथ्वीवर एकच महीपाल होता; म्हणून धरातलावर कुठेही युद्ध नव्हते.

Verse 17

सपत्नककलिर्नाम नास्ति युद्धं हरेर्गजैः । न सर्प्पनकुलैर्नित्यं न बिडालैश्च मूषकैः

‘सपत्नीक कलह’ नावाची वैरभावना नव्हती; सिंह व हत्ती यांच्यातही युद्ध नसे. साप व मुंगूस, तसेच मांजर व उंदीर यांच्यातही नित्य भांडण नसे.

Verse 18

मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत्स्थावर जंगमम् । त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नंदने वने

स्थावर-जंगम असे सर्व जग मैत्रीभावास प्राप्त झाले होते. त्रैलोक्यात भ्रमण करून नारद नंदनवनात येऊन पोहोचले.

Verse 19

गतो न पश्यते युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे । तावत्तस्योदरे पीडा महती समजायत

तो त्रैलोक्यात चराचरांत फिरला, तरी कुठेही युद्ध दिसले नाही. पण त्याच वेळी त्याच्या उदरात मोठी वेदना उत्पन्न झाली.

Verse 20

न मे स्नानादिना कार्यं तर्प्पणैः किं प्रयोजनम् । जपहोमादिना सर्वमन्यथा मम चेष्टितम्

मला स्नानादि कर्माची गरज नाही; तर्पणांचा काय उपयोग? जप, होम इत्यादी सर्व कर्मे माझ्यासाठी व्यर्थ झाली आहेत, जणू उद्दिष्टाच्या विरुद्धच केली गेली आहेत.

Verse 21

तत्स्नानं यत्र युध्यन्ते गजा दंतविघट्टनैः । सा संध्या यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता

जिथे हत्ती दातांची घासाघीस करून युद्ध करतात, तेच ‘स्नान’ आहे. आणि जिथे मारल्या गेलेल्या मस्तकरहित धडांनी भूमी शोभते, तीच ‘संध्या’ आहे.

Verse 22

कुंतघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा । तृप्यंति यत्र क्रव्यादास्तर्पणं तन्मम प्रियम्

भाल्याच्या घावाने फाटलेल्या हत्तींच्या कुम्भस्थळातून उसळणाऱ्या रक्ताने जिथे मांसाहारी तृप्त होतात—तेच तर्पण मला प्रिय आहे.

Verse 23

गजशीर्षैरगम्यास्ते निहताः क्षत्रिया रणे । स होमो यत्र हूयंते गजाश्च नरपुंगवाः

रणात मारले गेले ते क्षत्रिय हत्तींच्या मस्तकांनी अडलेल्या, अगम्य ठिकाणी पडले आहेत. जिथे हत्ती आणि नरपुंगव वीर आहुती होतात—तोच ‘होम’ आहे.

Verse 24

शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रै लोक्यविश्रुतः । छिन्नपादशिरोहस्तैरंतरांत्रविलबितैः

शब्दरूपी अग्नीत नारदाचा हा ‘होम’ त्रैलोक्यात प्रसिद्ध झाला—छिन्न पाय, शिर व हात, आणि आत लोंबकळणाऱ्या आतड्यांच्या दृश्याने युक्त.

Verse 25

यदर्च्यते भूमितलं तन्मे नित्यं सुरार्चनम् । किं देवैर्दिवि मे कार्यं किं मनुष्यैर्धरातले

भूमितलावर जे पूजिले जाते, तेच माझे नित्य सुरपूजन आहे। मग स्वर्गातील देवांची मला काय गरज, आणि धरातलावरील मनुष्यांचीही मला काय आवश्यकता?

Verse 26

पन्नगैः किं तु पाताले न युध्यन्ते परस्परम् । तथा करिष्ये देवेन्द्रादुपेन्द्राच्च धरातले

पाताळात पन्नग परस्परांशी युद्ध करत नाहीत काय? तसेच मीही धरातलावर देवेन्द्र (इंद्र) आणि उपेन्द्र (विष्णू) या दोघांशी झुंज देईन।

Verse 27

रसातलं बलिर्यातु सत्यमस्तु वचो मम । जीवितेनापि राज्येन यदा दामोदरं हरिम्

बळी रसातळात जावो; माझे वचन सत्य ठरो. जीवित आणि राज्य यांचाही त्याग करून—जेव्हा दामोदर हरि (विष्णू) याचा प्रसंग येईल…

Verse 28

तोषयिष्यति यत्नेन तदेन्द्रोऽसौ भविष्यति । देवेन्द्रो वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति

तो प्रयत्नपूर्वक प्रभूला संतुष्ट करील; तेव्हा तोच इंद्र होईल. पण देवेन्द्र वृत्रहंता होऊन आपल्या राज्यापासून भ्रष्ट होईल.

Verse 29

यदा वस्त्रापथे गत्वा भवं भावेन पूजयेत् । सुराधिपस्तदा भूयो ब्रह्महत्याविवर्जितः

जेव्हा सुराधिपती वस्त्रापथास जाऊन भावपूर्वक भव (शिव) यांची पूजा करतो, तेव्हा तो पुन्हा ब्रह्महत्येच्या पापापासून मुक्त होतो.

Verse 30

अनेन मन्त्रजाप्येन स शांतोदरवे दनः । नारदो देवराजस्य समीपं सहसा ययौ

या मंत्रजपाने तो अंतःकरणी शांत झाला. मग नारदमुनी सहसा देवांचा राजा इंद्र यांच्या सन्निधी गेले.

Verse 31

सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः । आस्ते परिवृतो देवेर्देवराजो महाबलः

सिंहासनावर आरूढ होऊन नंदनवनात स्थित हरि—महाबली देवराज—देवतांनी वेढलेला बसला होता.

Verse 32

निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रंभां तां सुरसुन्दरीम् । आयांतं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः

नृत्य करणारी ती अप्सरा रंभा पाहात असताना देव (इंद्र) यांनी नारदांना येताना पाहिले आणि ते विस्मयचकित झाले.

Verse 33

अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते । नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते

अहो! भगवान नारद माझ्यावर रुष्ट दिसतात. मग नृत्य करू नये काय? की गाणे म्हणू नये काय?

Verse 34

वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिंतापरो हरिः । ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणत त्परः

हरि (इंद्र) जोवर चिंतेत मग्न आहे, तोवर ताल-मानांसह वाद्यांचा काय उपयोग? तेवढ्यात ऋषी जलाभ्युक्षण करण्यास तत्पर होऊन आले.

Verse 36

महर्षे स्वागतं तेऽद्य कुतो वाऽग म्यते त्वया । स्नाने संध्यार्चने होमे कुशलं तव विद्यते

हे महर्षी! आज तुमचे स्वागत आहे. तुम्ही कुठून आला आहात? स्नान, संध्यावंदन व होम यांविषयी तुमचे कुशल आहे ना?

Verse 37

इति प्रोक्तो विहस्याथ बभाषे नारदो हरिम् । यद्येतज्जायते मह्यं किमन्येन प्रयोजनम्

असे ऐकून नारद हसले आणि मग हरिला म्हणाले— “हे जर माझ्यासाठी खरेच घडले, तर मग दुसऱ्या कशाची गरज?”

Verse 38

प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि स्वर्पते । यावद्राज्यं बलेस्तावत्त्वया मे न प्रयोजनम्

हे स्वर्गपते! केवळ प्रेक्षक म्हणून उभे राहण्यास तुमच्यासाठी जागा मला दिसत नाही. जोपर्यंत बळीचे राज्य आहे, तोपर्यंत त्या भूमिकेत मला तुमची गरज नाही.

Verse 39

आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे काल मानेन योजिताः । आहुत्या प्लाविता मेघा वर्षंति हृषिता भुवि

सूर्यापासून आरंभ करून सर्व ग्रह काळमानाप्रमाणे चालतात. आणि आहुत्यांनी परिपूर्ण झालेले मेघ आनंदाने पृथ्वीवर वर्षा करतात.

Verse 40

रोगादिमरणं नास्ति यमो धर्मेण पीडितः

रोग इत्यादींमुळे मरण नाही; धर्माच्या प्रभावाने यमही दडपला जाऊन निरुद्ध राहतो.

Verse 41

एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे स नराधिपः । त्रैलोक्यनाथेति महानृपेति संग्रामविद्याकुशलेति नित्यम् । त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकेति संस्तूयते चारणबंदिवृन्दैः

त्या नराधिपाने एकछत्री पृथ्वीचा उपभोग केला. चारण व बंदीजनांचे समूह त्याची नित्य स्तुती करीत— “त्रैलोक्यनाथ”, “महानृप”, “संग्रामविद्येत कुशल” आणि “त्रैलोक्यलक्ष्मीच्या कुचांचा प्रिय” असे म्हणत.

Verse 42

ब्रह्मेति कृष्णेति हरेति भूमाविंद्रेति सूर्येति धनाधिपेति । देवारिनाथेति सुराधिपेति जेगीयते चारणबंदिवृन्दैः

पृथ्वीवर चारण व बंदीजनांचे समूह त्याला “ब्रह्मा”, “कृष्ण”, “हरि”, “इंद्र”, “सूर्य”, “धनाधिप”, “देवशत्रुनाथ” आणि “सुराधिप” असे म्हणत गात असत.

Verse 43

युद्धं विना दैत्यगणा हसंति मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदंति । रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमंति सेनाधिपा स्त्रीषु गृहे रमंति

“युद्ध नसल्यास दैत्यगण हसतात; मत्त व प्रमत्त हत्ती गर्जना करतात; रथारूढ पुरुष इकडे-तिकडे भटकतात; आणि सेनापती घरी स्त्रियांमध्ये रमतात.”

Verse 44

यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते । शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते धिष्ण्यं बलेर्दैर्त्यैगणैश्च शोभते

“यज्ञाग्नीच्या धुराने आकाश शोभते; पृथ्वी जणू सुवर्णरूप होऊन उजळते. पण वेदशून्य असल्याने जग जणू रिकामे भासते; आणि बलिचे राजधिष्ण्य दैत्यगणांनी शोभते.”

Verse 45

बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः । त्वमेव तेऽरिं हृदि चिंतय स्वयं युक्तं तवेदं कथितं मयेति

“बली तुला सुराधिप म्हणून ओळखत नाही, आणि सर्व देव बलीच्या यज्ञाचे भागीदार होतात. म्हणून तू स्वतःच हृदयात आपल्या शत्रूचा विचार कर; मी जे सांगितले ते तुझ्यास योग्य आहे.”

Verse 46

रंभा न राजते रंगे मेनका त्वां न मन्यते । तिलोत्तमापि मनुते बलिराजं सुरेश्वरम्

रंभा रंगभूमीवर शोभत नाही; मेनकाही तुला श्रेष्ठ मानत नाही। तिलोत्तमासुद्धा बलिराजालाच देवांचा अधिपती मानते।

Verse 47

उर्वशी चैव तं याति सुकेशा सह भाषते । मञ्जुघोषा मुखं वक्त्रं कृत्वा त्वां न निरीक्षते

उर्वशी त्याच्याकडेच जाते; सुकेशा त्याच्याशीच बोलते. मञ्जुघोषा मुख वळवून तुझ्याकडे पाहतही नाही.

Verse 48

पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना । पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा

पुलोमा बलीशिवाय अंगावर रोमांचही आणत नाही. पौलोमी पुढे जाऊन बलीची स्तुती करते; मंथराही तसेच करते.

Verse 49

नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः । बलिराज्यं प्रशंसंति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम्

नारद, पर्वत, हाहा, हूहू आणि तुंबुरु—हे सर्व रुद्राच्या समोर बलिराज्याची प्रशंसा करतात; असे मी ऐकले आहे.

Verse 50

आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि । ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसंति तदेवं कथितं मया

आज्याहुतींनी संतुष्ट झालेले ऋषी ब्रह्मसदनी ब्रह्माच्या समोर (त्याची) प्रशंसा करतात; असे मी सांगितले आहे.

Verse 51

बृहस्पतिर्यदाचष्टे न तद्वाच्यं मया तव । इंद्राणी बलिनं मत्वा बलिं चित्रेषु पश्यति

बृहस्पतीने जे सांगितले ते मी तुला सांगू शकत नाही। इंद्राणी बलीला पराक्रमी मानून त्याचे चित्रांत दर्शन घेते।

Verse 52

अनेन वाक्येन सुराधिपस्तु चचाल कोपावरितस्तदानीम् । गजेति वज्रेति जगाद सूतं समानयासिं कवचं रथं च

या वचनांनी देवाधिपती इंद्र डळमळला आणि त्या क्षणी क्रोधाने आच्छादित झाला। त्याने सारथ्यास सांगितले—“हत्ती आणि वज्र आण; माझी तलवार, कवच आणि रथही घेऊन ये।”

Verse 53

रथेन सूर्यो मरुतो गजेन वृषेण रुद्रो महिषेण सौरिः । वाद्यंतु वाद्यानि रणाय मेऽद्य चण्डी गणेशास्त्वरिताः प्रयातु

सूर्य रथाने येवो, मरुत हत्तीवर, रुद्र वृषभावर आणि सौरि महिषावर। आज माझ्या रणासाठी वाद्ये वाजोत; चंडी व गणेशगण त्वरेने निघोत।

Verse 54

दृष्ट्वा सुरेन्द्रं संक्रुद्धं बृहस्पतिरुदारधीः । ऋषिमध्ये गतो विद्वान्बभाषे समयोचितम्

सुरेंद्र इंद्र क्रुद्ध झालेला पाहून उदारबुद्धी विद्वान बृहस्पती ऋषींमध्ये गेला आणि समयोचित वचन बोलला।

Verse 55

सामाद्या नीतयः प्रोक्ताश्चतस्रो मनुना पुरा । सामसाध्येषु कार्येषु दण्डस्तेन न पात्यताम्

पूर्वी मनूंनी सामापासून सुरू होणाऱ्या चार निती सांगितल्या. जे कार्य सामाने साध्य होईल, त्यात दंडाचा उपयोग करू नये.

Verse 56

अतो ह्युपेन्द्र्माहूय मंत्रयन्तु सुरोत्तमाः । तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

म्हणून उपेंद्राला बोलावून देवश्रेष्ठांनी विचारमंथन करावे. कारण चराचरांसह त्रैलोक्याचे सर्व जगत् त्याच्यावर अवलंबून आहे.

Verse 57

विनष्टेषु च कार्येषु तस्य वाच्यं शुभाशुभम् । स एव प्रथमं गच्छेत्पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये

कार्ये नष्ट झाल्यावर त्याला शुभ-अशुभ सांगावे; आणि आपल्या प्रयोजनसिद्धीसाठी तोच प्रथम पृथ्वीवर जावा.

Verse 58

तथेति देवैर्विज्ञप्तस्तथा चक्रे सुरेश्वरः । मन्दरेऽथ गिरौ विष्णुः सत्यलोकात्समागतः

देवांनी विनविल्यावर सुरेश्वराने ‘तथास्तु’ म्हणत तसेच केले. मग सत्यलोकातून येऊन विष्णू मंदर पर्वतावर आले.

Verse 59

ऋषयस्तत्र ते यांतु समानेतुं जनार्द्दनम् । इत्युक्तो नारदः स्वर्गात्स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे

‘ऋषींनी तेथे जाऊन जनार्दनाला आणावे’ असे सांगितल्यावर नारद स्वर्गातून उतरून स्नानासाठी मंदरावर आले.

Verse 60

गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे

गौतम, अत्रि, भरद्वाज, विश्वामित्र व कश्यप, तसेच जमदग्नी आणि वसिष्ठ—हे सर्व हरिमंदिरात येऊन पोहोचले.

Verse 61

गिरौ गंगा जले स्नानं संध्यां चक्रे स नारदः । यावदास्ते तदा हृष्टा वालखिल्या महर्षयः

पर्वतावर नारदांनी गंगाजलात स्नान करून संध्योपासना केली. तोपर्यंत तेथे ते राहिले असता वालखिल्य महर्षी अत्यंत हर्षित झाले.

Verse 62

विनयेनाभिवाद्याथ कथयामास नारदः । ऋषयो मन्दरे प्राप्ता विष्णुं नेतुं सुरालये

विनयाने अभिवादन करून नारद म्हणाला— “ऋषी मंदर पर्वतावर आले आहेत, विष्णूंना देवालयात (सुरलोकात) नेण्यासाठी.”

Verse 63

ऋषयो दर्शनं कर्त्तुं भवतामपि युज्यते । तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षितास्ते महर्षयः

“ऋषींचे दर्शन घेण्यासाठी तुमच्याही जाणे योग्य आहे.” हे वचन ऐकून ते महर्षी हर्षित झाले.

Verse 64

अंगुष्ठपर्वमात्रांस्तान्वामनान्हरिमन्दिरे । गतान्गंगाजले स्नातुं वालखिल्यान्पुरो हरिः

हरिमंदिरातून गंगाजलात स्नानास गेलेले अंगठ्याच्या पेराएवढे वामन-से वालखिल्य ऋषी; त्यांच्या पुढे पुढे हरि निघून गेला.

Verse 65

जहास वामनान्सर्वान्भाविकार्यबलात्ततः । ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः

पुढे घडणाऱ्या कार्याच्या बलाने प्रेरित होऊन तो त्या सर्व वामन-से ऋषींवर हसला. ते सर्व वालखिल्य ब्रह्मपुत्र असून प्रशंसित व्रतांनी युक्त प्रसिद्ध तपस्वी होते.

Verse 66

लज्जान्विताः क्रोधपरा उच्चैरूचुः परस्परम् । केनापि देवकार्येण वामनोऽयं भविष्यति

लज्जायुक्त व क्रोधपर होऊन ते परस्परांना मोठ्याने म्हणाले— “कोणत्या देवकार्याने हा वामन होईल?”

Verse 67

ऋषिभिर्वि ष्णुना सर्वे प्रतिबोध्य प्रसादिताः । भाग्यमोक्षः कदा विष्णोर्भविष्यति तदुच्यताम्

ऋषींसह विष्णूंनी सर्वांना बोध करून प्रसन्न केले. तेव्हा ते म्हणाले— “हे विष्णो, भाग्याने मिळणारा मोक्ष कधी होईल? कृपा करून सांगा.”

Verse 68

प्रभासादधिकं क्षेत्रं यदा वस्त्रापथं भवेत् । भविष्यति तदा वृद्धिर्ध्रुवमण्डलव्यापिनी । तथा वस्त्रापथं क्षेत्रं भविष्यति यवाधिकम्

जेव्हा वस्त्रापथ-क्षेत्र प्रभासापेक्षा अधिक महान होईल, तेव्हा त्याची महिमावृद्धी निश्चयाने संपूर्ण आकाशमंडळात पसरून जाईल. अशा रीतीने वस्त्रापथचे पवित्र क्षेत्र अधिकाधिक समृद्ध व श्रेष्ठ होईल.

Verse 69

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं दोषमुक्तो भविष्यति । असाध्यसाधनी शक्तिर्भविष्यति स्थिरा तव

सोमेश्वर देवाचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य दोषमुक्त होतो. आणि तुझ्यात असाध्यही साध्य करणारी स्थिर शक्ती प्रकट होईल.

Verse 70

वस्त्रापथे सोमनाथं यः पश्यति स पश्यति । इन्द्रोपेन्द्रौ समालिंग्याथासीनौ तौ वरासने

वस्त्रापथात जो सोमनाथाचे दर्शन करतो, तो खरोखर परम तत्त्वाचे दर्शन करतो. तेथे इंद्र व उपेंद्र परस्परांना आलिंगन देऊन श्रेष्ठ आसनावर विराजमान दिसतात.

Verse 71

विष्णुरुवाच । किं ते कार्यं देवराज तदवश्यं करोम्यहम्

विष्णू म्हणाले—हे देवराज! तुझे काय कार्य आहे? ते मी निश्चयच पूर्ण करीन।

Verse 72

इन्द्र उवाच । हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महा बलः । तेनेदं सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः

इंद्र म्हणाले—हिरण्यकशिपूच्या वंशात बलि नावाचा महाबली दैत्य आहे। त्याने सर्वत्र व्यापून टाकले असून देवांना केवळ यज्ञभाग भोगणारेच करून टाकले आहे।

Verse 73

देवलोके भूमिलोको गतः सर्वोऽपि केशव । यावन्नो विकृतिं याति पूर्ववैरमनुस्मरन् । भ्रष्टराज्यो बलिस्तावत्पातालमधितिष्ठतु

हे केशवा! जणू भूमिलोक देवांच्या लोकातच गेला आहे. तो पूर्ववैऱ स्मरून आमच्याविषयी विकृत बुद्धी धारण करीत नाही तोवर, राज्यच्युत बलि पाताळातच वास करो।

Verse 74

सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भवतु भूतले

भूतलावर सूर्य–सोम वंशातील एखादा राजा उत्पन्न होवो।

Verse 75

सारस्वत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वयं संचिन्त्य चेतसा । तथा करिष्ये तं प्रोच्य मुनीन्प्राह जनार्दनः

सारस्वत म्हणाले—हे वचन ऐकून जनार्दनांनी मनात विचार केला आणि ‘तसेच करीन’ असे म्हणून मुनींना संबोधिले।

Verse 76

ऋषयस्तत्र गच्छंतु कारयन्तु महामखम् । अहं तत्रागमिष्यामि साधयिष्यामि तं बलिम्

ऋषींनी तेथे जावे व महामख यज्ञ करवावा. मीही तेथे येईन आणि त्या बलिविषयीचे कार्य साध्य करून त्यास वश करीन.

Verse 77

इत्युक्ता मुनयः सर्वे गतास्ते यज्ञमण्डपे । द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः

असे सांगितल्यावर सर्व मुनि यज्ञमंडपात गेले. तेथे बारा दिवसांचा महायज्ञ आरंभ झाला, सर्व प्रकारच्या दक्षिणांनी परिपूर्ण.

Verse 78

सुराष्ट्रदेशं विख्यातं क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप । तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम्

हे नृपा! विख्यात सुराष्ट्रदेशात ‘वस्त्रापथ’ हे प्रसिद्ध क्षेत्र आहे. त्याच्या दक्षिण दिशेला बलिचे सिद्ध-प्रतिष्ठित महापुर आहे.

Verse 79

क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः । शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि । अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा

क्षेत्राबाहेर सर्वस्व-दक्षिणा असलेला यज्ञ आरंभ झाला. शुक्राचार्यांच्या आमंत्रणाने यज्ञकर्मासाठी सर्व मुनि बोलावले गेले. यज्ञात अतिशय आनंदित बलिने अनेक प्रकारची दाने दिली.

Verse 80

स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु । अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान्सर्वस्वेनापि पूज्यते । दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत्

सुवर्णपात्रांत सर्वांना भरपूर भोजन दिले जाई. विद्वान ब्राह्मण अतिथीचा सन्मान तर सर्वस्व देऊनही करावा. दानाने यज्ञ पूर्ण होतो; दानाविना तो व्यर्थ ठरतो.

Verse 81

एतस्मिन्नेव काले तु विष्णुर्वामनतां गतः । मध्यदेशे चतुर्वेदो ब्राह्मणस्तीर्थयात्रिकः । महोदरो ह्रस्वभुजः खञ्जपादो महाशिराः

त्याच वेळी विष्णू वामनरूपास प्राप्त झाले। मध्यदेशात ते चतुर्वेदज्ञ ब्राह्मण तीर्थयात्री म्हणून प्रकट झाले—महोदर, ह्रस्वभुज, खंजपाद आणि महाशिर असे।

Verse 82

महाहनुः स्थूलजंघः स्थूलग्रीवोऽतिलंपटः । श्वेतवस्त्रो बद्धशिखश्छत्रोपानत्कमण्डलून्

त्यांची हनुवटी मोठी, जंघा स्थूल, ग्रीवा स्थूल आणि देहयष्टी अत्यंत भडक वाटत होती। श्वेत वस्त्रे परिधान करून, शिखा बांधून, ते छत्र, पादुका व कमंडलू घेऊन होते।

Verse 83

द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि बभ्राम स महीतले । सुराष्ट्रदेशे संप्राप्तः क्षेत्रे वस्त्रापथे द्विजः

अनेक तीर्थांचे दर्शन घ्यावे म्हणून ते पृथ्वीवर भ्रमण करीत होते। पुढे तो द्विज सुराष्ट्रदेशातील वस्त्रापथ या पवित्र क्षेत्रात येऊन पोहोचला।

Verse 84

स्वर्णरेखा नदीतीरे चिंतयामास वामनः । प्रथमं किं भवं दृष्ट्वा यामि सोमेश्वरं शिवम्

स्वर्णरेखा नदीच्या तीरावर वामन विचार करू लागला—“प्रथम भवाचे दर्शन घेऊन, मग सोमेश्वर शिवाकडे जावे काय?”

Verse 85

अथ सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद्यास्यामि मन्दरम् । इति चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा । अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम्

“प्रथम सोमेश्वराची पूजा करीन, नंतर मंदरास जाईन।” असे चिंतनशील होऊन, मनात कर्तव्य नीट ठरवून त्याने निश्चय केला—“येथेच थांबून मी नक्कीच सोमनाथाची पूजा करीन।”

Verse 86

वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवं सोमेश्वरं वृथा । पूजयंति जना नित्यं तथा कार्यं मया धुवम्

वस्त्रापथाच्या महाक्षेत्री लोक नित्य भवरूप सोमेश्वराची पूजा करतात; परंतु योग्य बोधाविना ती व्यर्थ ठरते. म्हणून हे कार्य मला निश्चयाने सम्यक् करावयाचे आहे।

Verse 87

देशानामुत्तमो देशो गिरीणामुत्तमो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं नदीनामुत्तमा सरित्

देशांमध्ये हा देश श्रेष्ठ, गिरींमध्ये हा गिरि सर्वोत्तम; क्षेत्रांमध्ये हे उत्तम तीर्थक्षेत्र, आणि नद्यांमध्ये ही अग्रगण्य सरिता आहे।

Verse 88

दिव्यं वनं वनानां तु देवानामुत्तमो भवः । यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा भविष्यति

हे वन दिव्य आहे—वनांमध्ये श्रेष्ठ; आणि देवांमध्ये भवरूप शिवच सर्वोच्च आहेत. जेव्हा देव सोमेश्वर भूमी भेदून येथे प्रकट होतील…

Verse 89

तदाम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद्यवाधिकम् । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामग्निसाधनतत्परः

तेव्हा त्या आम्रमंडलात (आंब्यांच्या वाडीत) हे दिव्य क्षेत्र अधिकच श्रेष्ठ होते. चैत्र शुक्ल चतुर्दशीस अग्निसाधनेत तत्पर होऊन…

Verse 90

ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले भवं तावत्स पश्यति । मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलंबिते

सूर्योदयकाळी ऊर्ध्वबाहु होऊन तो तितक्याच वेळ भवरूप शिवाचे दर्शन घेतो. नंतर मध्याह्न ओलांडल्यावर आणि दिननाथ सूर्य पुढे विलंबित चालू लागल्यावर…

Verse 91

अग्नि तापांगसंतप्तस्तावत्पश्यति शंकरम् । सोमनाथं शिवं शांतं सर्वदेवनमस्कृतम् । अर्घ्येण पुष्पमिश्रेण जलमिश्रेण भामिनि

अग्नीच्या तापाने दग्ध झालेले अवयव असलेला तो तेव्हा शंकराचे दर्शन घेतो—सोमनाथ, शांत शिव, ज्यांना सर्व देव नमस्कार करतात। हे सुंदरी, पुष्पमिश्रित अर्घ्यजल व जलोपहारांनी…

Verse 92

सारस्वत उवाच । भूमिं भित्त्वाथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः । लिंगरूपो महादेवो यावदाब्रह्मवासरम्

सारस्वत म्हणाले—भूमी भेदून देवेश स्वयं सोमेश्वर प्रकट होऊन उभे राहिले। महादेव लिंगरूपाने ब्रह्माच्या दिवसाच्या अंतापर्यंत स्थित राहिले।

Verse 93

सोमेश्वर उवाच । सिद्धस्त्वं मत्प्रसादेन कार्यं सिद्धं भविष्यति । इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम्

सोमेश्वर म्हणाले—माझ्या प्रसादाने तू सिद्ध आहेस; तुझे कार्य सिद्ध होईल। असे ऐकून वामनाने देव महेश्वरास उत्तर दिले.

Verse 94

वामन उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । तदाऽत्र लिंगे स्थातव्यमस्तु दिव्यं पुरो मम

वामन म्हणाले—जर आपण प्रसन्न असाल, हे महादेव, आणि मला वर द्यावयाचा असेल—तर आपण येथे या लिंगात निवास करावा, माझ्या पुरीसमोर दिव्यरूपाने।

Verse 95

यस्तु स्वायंभुवं लिंगं वामने नगरे मम । पूजयिष्यति ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकः

जो माझ्या वामन-नगरीत या स्वयंभू लिंगाची पूजा करील—तो ब्रह्महत्यारा असो, गोहत्यारा असो, किंवा बालघातक असो—…

Verse 96

गुरुद्रोही स्वर्णचोरो मुच्यते सर्वपातकैः । निर्दोषः पूजयेद्यस्तु सकृत्सोमेश्वरं हरम्

गुरुद्रोही व सुवर्णचोरही सर्व पातकांतून मुक्त होतो. आणि जो निष्कपट भावाने एकदाच सोमेश्वर—हर—याची पूजा करतो, तो पावन होतो.

Verse 97

मृतो विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । संस्तूयमानो दिक्पालैर्यातु स्वर्गे शिवालये

मृत्यूनंतर तो दिव्य विमानावर आरूढ होवो, दिव्य स्त्रियांनी वेढलेला असो. दिक्पालांच्या स्तुतीत तो स्वर्गातील शिवालयास जावो.

Verse 98

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य रुद्रलोके स गच्छतु । तथेत्युक्त्वा सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत

“ब्रह्मलोकालाही ओलांडून तो रुद्रलोकी जावो।” असे म्हणून ‘तथास्तु’ म्हणत सोमनाथ तेथेच अंतर्धान पावले.

Verse 99

प्रकाश्य वामनो लिगं सोमनाथं स्वयंभुवम् । प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्ययौ द्रष्टुं भवं हरम्

सोमनाथाचे स्वयंभू लिंग प्रकट करून ब्राह्मण वामन—खरे ज्ञान प्राप्त करून व आध्यात्मिक वृद्धी लाभून—भव, हर (शिव) यांचे दर्शन घेण्यास निघाला.

Verse 100

गंगाद्याः सरितः सर्वाः स्वर्णरेखाजले स्थिताः । एतां सोमेश्वरोत्पत्तिं ये शृण्वंति नराः स्त्रियः । सर्वपापक्षयस्तेषां जायते नात्र संशयः

गंगा इत्यादी सर्व नद्या स्वर्णरेखेच्या जलात वास करतात. जे स्त्री-पुरुष सोमेश्वराच्या उत्पत्तीची ही कथा ऐकतात, त्यांचे सर्व पाप क्षय पावते—यात संशय नाही.