Adhyaya 13

Verse 1

सारस्वत उवाच । छित्त्वा शुभाशुभं कर्म मुक्तिमिच्छेच्छिवां ततः । इदं न शक्यते कर्त्तुं शुभं कार्यं तदा नरैः

सारस्वत म्हणाले—शुभ-अशुभ कर्म छेदून मग शिवाची मंगलमय मुक्ति इच्छावी. पण ही अवस्था मनुष्यांना सहज साध्य नाही; म्हणून तेव्हा खरे पुण्यकर्म करावे।

Verse 2

उत्थायोत्थाय स्नातव्यं पूज्यौ हरिहरौ स्वयम् । सत्यं वाच्यं हितं कार्यं दानं देयं स्वशक्तितः

पुन्हा पुन्हा पहाटे उठून स्नान करावे; हरि-हराची स्वतः पूजा करावी. सत्य बोलावे, हितकारक करावे, आणि आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावे।

Verse 3

परापवादभीरुत्वं परदारान्विवर्जयेत् । सुवर्णभूमिहरणब्रह्मदेवस्ववर्जनम्

परनिंदा-अपवाद होईल याची भीती बाळगावी आणि परस्त्रीचा त्याग करावा. सुवर्ण वा भूमीची चोरी, तसेच ब्राह्मण व देवांची संपत्ती हरण—हे टाळावे।

Verse 4

ब्राह्मणस्त्रीनरेंद्राणां बालवृद्धतपस्विनाम् । पितृमातृगुरूणां च नाप्रियं मनसा वदेत्

ब्राह्मण, स्त्रिया, नरेश, बालक, वृद्ध व तपस्वी—तसेच पिता, माता व गुरु यांच्याविषयी मनानेही अप्रिय किंवा कठोर वचन बोलू नये।

Verse 5

देशकालपरिज्ञानं पात्रापात्रविवेचनम् । छाया नृणां न वक्तव्या तक्राग्नींधनकांजिकम्

देश-काल ओळखून पात्र-अपात्राचा विवेक करावा। कोणाची ‘छाया’ (निंदात्मक बोलणे) बोलू नये; तसेच ताक, अग्नी, इंधन व कांजी अशा क्षुद्र विषयांवर अनुचित वचन बोलू नये।

Verse 6

औषधं शाकमर्थिभ्यो दातव्यं गृह मेधिभिः । एकादशीपंचदशीचतुर्दश्यष्टमीषु च

गृहस्थांनी अर्थी/गरजू लोकांना औषध व शाकभाजी द्यावी—विशेषतः एकादशी, पौर्णिमा, चतुर्दशी व अष्टमीच्या दिवशी।

Verse 7

अमावास्याव्यतीपातसंक्रांतिग्रहणेषु च । वैधृते पितृमात्रोश्च क्षयाहदिवसेषु च

तसेच अमावस्या, व्यतीपात, संक्रांत, ग्रहण, वैधृति आणि पिता-मातेच्या क्षयाह (श्राद्धतिथी) दिवशीही (अशी धर्मदान-आचरणे) करावीत।

Verse 8

युगादिमन्वादिदिने गृहे कार्यो महोत्सवः । तीर्थे वा गमनं कार्यं गृहाच्छतगुणं यतः

युगादि व मन्वादि दिवशी घरी महोत्सव करावा, किंवा तीर्थयात्रा करावी; कारण तीर्थस्थानी मिळणारे पुण्य घरापेक्षा शतगुण असते।

Verse 9

इद्रियाणां जयः कार्यो मद्यं द्यूतं विवर्जयेत् । विवादं गमनं युद्धं गृही यत्नेन वर्जयेत्

इंद्रियांवर विजय मिळविण्याचा प्रयत्न करावा आणि मद्य व जुगार टाळावा। गृहस्थाने वादविवाद, उगाच भटकणे व युद्ध-कलह यांचा यत्नपूर्वक त्याग करावा।

Verse 10

स्नानं दानं जपो होमो देवपूजा द्विजार्चनम् । अक्षयं जायते सर्वं विधिवच्चेद्भवेत्कृतम्

स्नान, दान, जप, होम, देवपूजा व द्विजपूजन—हे सर्व विधिपूर्वक केले असता त्यांचे पुण्य अक्षय होते.

Verse 11

एकापि गौः प्रदातव्या वस्त्रालंकारभूषणा । दोग्ध्री सवत्सा तरुणी द्विजमुख्याय कल्पिता

एक गायसुद्धा दान द्यावी—वस्त्र व अलंकारांनी भूषित, दूध देणारी, तरुण, वासरासह—आणि ती श्रेष्ठ द्विजास विधिपूर्वक अर्पण करावी.

Verse 12

संप्राप्य भारतं खंडं मानुषं जन्म चोत्तमम् । धन्यो ददाति यो धेनुं स नरः सूर्यमण्डलम् । भित्त्वा याति विमानेन गम्यमानो गवादिभिः

भारतखंडात उत्तम मानवी जन्म मिळवून जो धेनू दान करतो तो धन्य होय। तो सूर्यमंडळ भेदून दिव्य विमानाने जातो आणि गायी इत्यादींनी सोबत नेला जातो.

Verse 13

सप्त जन्मानि पापानि कृत्वा पापीह चाधमः । एको ददाति यो धेनुं मुच्यते सर्वपातकैः

जरी एखादा अधम मनुष्य सात जन्मांची पापे केली असली, तरी एक धेनू दान केल्याने तो सर्व महापातकांतून मुक्त होतो.

Verse 14

यदा स नीयते बद्धो यममार्गेण किंकरैः । तदा नंदा समागत्य स्वं पुत्रमिव पश्यति

जेव्हा तो बद्ध अवस्थेत यममार्गाने यमकिंकरांकडून नेला जातो, तेव्हा नंदा येऊन त्याला आपल्या पुत्रासारखे पाहते.

Verse 15

विजित्य हुंकृतेनैव तान्दूतान्दूरतः स्थितान् । गोप्रदं तं समादाय प्रयाति शिवमन्दिरम्

ती केवळ हुंकाराने दूर उभ्या असलेल्या त्या दूतांना जिंकून, त्या गोप्रदाला सोबत घेऊन शिवमंदिराकडे प्रस्थान करते.

Verse 16

वृषो धर्म हति प्रोक्तो येन मुक्तः स मुच्यते । गोषु मध्ये पितॄन्सर्वान्हरमुद्दिश्य वा हरिम्

वृषभ ‘अधर्महंता’ असा सांगितला आहे; ज्याच्यामुळे जो मुक्त होतो, तो खरोखर मुक्त होतो. गायींच्या मध्ये सर्व पितरांचे तर्पण-पूजन हर (शिव) किंवा हरि (विष्णु) यांना उद्देशून करावे.

Verse 17

सूर्यब्रह्मपुरे वासो जायते ब्रह्मवासरे । दृढं ककुद्मिनं संतं युवानं भारसाधनम्

ब्रह्माच्या दिवशी सूर्य-ब्रह्मपुरात वास प्राप्त होतो. (दानार्थ) दृढ, ककुदयुक्त, शांत, तरुण व भारवाहनास समर्थ असा वृषभ द्यावा.

Verse 18

हलक्षमं बलीवर्दं दत्त्वा विप्राय पर्वसु । तमारुह्य नरो याति गोलोकं शिवसंनिधौ

पर्वकाळी विप्राला नांगरास योग्य असा बलिवर्द दान करून, त्यावर आरूढ होऊन मनुष्य शिवसन्निधीत गोलोकास जातो.

Verse 19

अश्वं सास्तरणं दत्त्वा खलीनेन च संयुतम् । अश्वराजबलात्स्वर्गे मोदते ब्राह्मवासरम्

जो जीन-वस्त्रासह, लगाम व साज-सामानयुक्त घोडा दान करतो, तो त्या ‘अश्वराजा’च्या प्रभावाने स्वर्गात ब्रह्मदेवाच्या एका दिवसापर्यंत आनंद भोगतो।

Verse 20

गजदानाद्गजेंद्रेण नीयते नंदनं वनम् । पृथिव्यां सागरांतायामेष राजा भविष्यति

हत्तीचे दान केल्याने गजेंद्र त्याला नंदनवनात नेतो; आणि सागरपर्यंत पसरलेल्या या पृथ्वीवर तो राजा होतो।

Verse 21

गृहं सोपस्करं दत्त्वा विप्राय गृहमेधिने । लभते नंदने दिव्यं विमानं सार्वकामिकम्

जो गृहस्थ ब्राह्मणाला उपस्करांसह घर दान करतो, तो नंदनात सर्वकामना पूर्ण करणारे दिव्य विमान प्राप्त करतो।

Verse 22

द्रव्यं पृथिव्यां परमं सुवर्णं हृष्यंति देवा यदि दीयते ततः । सूर्योपि तस्मै रुचिरं विमानं ददाति तावद्भ्रमतेऽत्र यावत्

पृथ्वीवरील परम धन सुवर्ण आहे; ते दान केल्यास देव आनंदित होतात. त्या दात्यास सूर्यही रम्य दिव्य विमान देतो; हे पुण्य ज्या काळपर्यंत टिकते त्या काळपर्यंत तो त्यात विहार करतो।

Verse 23

रौप्यं पितॄणामतिवल्लभं तद्दत्त्वा नरो निर्मलतामुपैति । सोमस्य लोकं लभते स तावद्भुवे निवद्धा ऋषयो हि यावत्

रौप्य पितरांना अत्यंत प्रिय आहे; ते दान केल्याने मनुष्य निर्मळता प्राप्त करतो. ऋषी ज्या काळपर्यंत पृथ्वीशी नियतबंधाने राहतात त्या काळपर्यंत तो सोमलोक मिळवतो।

Verse 24

श्रीखंडकर्पूरसमाकुलानि तांबूलरत्नादिफलानि दत्त्वा । पुष्पाणि वस्त्राणि सुखेन याति साकं शशांकं दिवि देववृंदैः

जो श्रीखंड-कर्पूरयुक्त सुगंध द्रव्ये, तांबूल, रत्नादी फळे अर्पण करून पुष्पे व वस्त्रेही समर्पित करतो, तो आनंदाने स्वर्गास जातो—देववृंदांमध्ये शशांक (चंद्र) याच्यासह।

Verse 25

तक्रोदकतैलघृतदुग्धेक्षुरसमधूनि यो दद्यात् । खर्जूरखंडद्राक्षावातामांजीरकैः साकम्

जो ताक, पाणी, तेल, तूप, दूध, ऊसाचा रस व मध दान करतो, तसेच खजूर, खांड (साखर), मनुका, बदाम व अंजीर यांसह अर्पण करतो—तो महान पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 26

दर्भाक्षतमृद्गोमयदूर्वायज्ञोपवीतानि । तिलचर्मसूर्यपिटकं दत्त्वा ख्यातश्चिरं स्वर्गे

दर्भ, अक्षता, माती, गोमय, दूर्वा व यज्ञोपवीत—तसेच तीळ, चर्म व छत्र (सूर्यपिटक) दान केल्याने मनुष्य स्वर्गात दीर्घकाळ कीर्तिमान होतो।

Verse 27

आत्माहाराच्चतुर्भागं सिद्धान्नाद्यदि दीयते । हन्तकारः स तं दत्त्वा ध्रुवं याति ध्रुवालये

जर कोणी आपल्या नित्याहाराचा चौथा भाग शिजविलेल्या अन्नरूपाने दान देतो, तर तो दाता ते अर्पण करून निश्चयाने ध्रुवाच्या अचल धामास जातो।

Verse 28

आत्माहारप्रमाणेन प्रत्यहं गोषु दीयते । गवाह्निकं तासु दत्त्वा नरो याति सुरालयम्

जर कोणी दररोज आपल्या आहाराइतकेच प्रमाण गायींना देतो, तर त्यांना तो दैनिक अंश अर्पण करून मनुष्य सुरलोकास (देवालयास) जातो।

Verse 29

कंडनीपेषणीचुल्लीमार्जनीभिश्च यत्कृतम् । पापं गृही क्षालयति ददद्भिक्षां दिनं प्रति

कांडणी, पेषणी, चूल व झाडणी यांमुळे गृहस्थाकडून जे पाप होते, ते तो प्रतिदिन भिक्षादान करून धुऊन टाकतो।

Verse 30

ग्रासमात्रा भवेद्भिक्षा सा नित्यं यत्र दीयते । तद्गृहं गृहमन्यच्च स्मशानमिव दृश्यते

जिथे नित्य फक्त एक ग्रासाएवढी भिक्षा दिली जाते, ते घर—आणि तसेच इतर घरही—श्मशानासारखेच दिसते।

Verse 31

कुम्भान्सोदकसिद्धान्नांश्छत्रोपानत्कमंडलुम् । अंगुलीयकवासांसि दत्त्वा याति नरो दिवि

पाण्याचे कुंभ, पाण्यासहित शिजवलेले अन्न, छत्र, पादुका व कमंडलू, तसेच अंगठ्या व वस्त्रे दान केल्याने मनुष्य स्वर्गास जातो।

Verse 32

श्रांतस्य यानं तृषितस्य पानमन्नं क्षुधार्त्तस्य नरो नरेन्द्र । दत्त्वा विमानेन सुरांगनाभिः संस्तूयमानस्त्रिदिवं स याति

हे नरेन्द्र! जो थकलेल्या व्यक्तीस वाहन, तहानलेल्या व्यक्तीस पाणी, आणि भुकेल्यास अन्न देतो, तो दिव्य विमानाने स्वर्गास जातो व अप्सरांकडून स्तुत होतो।

Verse 33

भोजनं सततं देयं यथाशक्त्या घृत प्लुतम् । तन्मया हि यतः प्राणा अतः पुष्यंति प्राणिनः

अन्नदान सतत करावे, यथाशक्ती तुपाने युक्त; कारण प्राण त्यावरच टिकतात, म्हणून प्राणी अन्नाने पुष्ट होतात।

Verse 34

क्षुत्पीडा महती लोके ह्यन्नं तद्भेषजं स्मृतम् । तेन सा शांतिमायाति ततोन्नं देयमुत्तमम्

जगात क्षुधेची पीडा फार मोठी; तिचे औषध अन्न असे मानले आहे। अन्नाने ती वेदना शांत होते; म्हणून अन्नदान हे सर्वोत्तम दान होय।

Verse 35

अन्नं वस्त्रं फलं तोयं तक्रं शाकं घृतं मधु । पत्रं पुष्पं तथोपानत्कंथां यष्टिं कमंडलुम्

अन्न, वस्त्र, फळ, पाणी, ताक, भाजी, तूप, मध, पाने व फुले; तसेच पादत्राणे, कंथा, दंड व कमंडलू—हे सर्व दान करावे।

Verse 36

छत्रपात्रे व्रतं विद्या अक्षमाला सुरार्चनम् । कन्या कुशोपवीतानि बीजौषधगृहाणि च

छत्र व पात्र, व्रतासाठी सहाय्य, विद्यादान, अक्षमाळ, देवपूजन; तसेच कन्यादान, कुशोपवीत आणि बियाणे व औषधींचे भांडार—हेही दान होय।

Verse 37

सस्यं क्षेत्रं यज्ञपात्रं योगपट्टं च पादुके । कृष्णाजिनं बुद्धिदानं धर्मादेशकथानकम्

धान्य व शेत, यज्ञपात्र, योगपट्टा व पादुका, कृष्णाजिन; तसेच बुद्धिदान आणि धर्मोपदेश करणाऱ्या कथा—हेही दानात येते।

Verse 38

अथैतत्संततं देयं तेन श्रेयो महद्भवेत् । सर्वपापक्षयं कृत्वा दाता याति शिवालयम्

म्हणून हे दान सतत करावे; त्याने महान श्रेय प्राप्त होते। सर्व पापांचा क्षय करून दाता शिवधामास जातो।

Verse 39

श्राद्धे गृहस्था भोक्तव्याः कुलीना वेदपारगाः । अक्रोधनाः स्नानशीलाः स्वदेशाचारतत्पराः

श्राद्धकाळी गृहस्थांनी कुलीन, वेदपारंगत, क्रोधरहित, स्नान-शुचिता पाळणारे व स्वदेशाचारात तत्पर अशा जनांना भोजन द्यावे।

Verse 40

आमंत्र्य पूर्वदिवसे निरीहा अपि ये द्विजाः । अलोलुपा व्याधिहीना न तु ये ग्रामयाजिनः

पूर्वदिवशीच आमंत्रण देऊन, निरिच्छाही असले तरी लोभरहित व व्याधिरहित अशा द्विजांना बोलवावे; परंतु ग्रामयाजनावर उपजीविका करणाऱ्यांना नाही।

Verse 41

तेषां पुरः प्रदातव्यं पिंडदानं विधानतः । श्राद्धं श्रद्धाविहीनेन कृतमप्यकृतं भवेत्

त्यांच्या समोर विधिपूर्वक पिंडदान करावे. श्रद्धेविना केलेले श्राद्ध केले तरी ते जणू न केलेलेच ठरते.

Verse 42

तस्माच्छ्रद्धान्वितैः श्राद्धं कर्त्तव्यं क्रोधवर्जितैः । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी पथिकस्तीर्थसेवकः

म्हणून श्रद्धायुक्त व क्रोधवर्जित होऊन श्राद्ध करावे. वानप्रस्थ, ब्रह्मचारी, पथिक आणि तीर्थसेवक—हे पूज्य मानावेत.

Verse 43

अतिथिर्वैश्वदेवांते स पूज्यः श्राद्धकर्मणि । सर्वदा यतयः पूज्याः स्वशक्त्या गृहमेधिभिः

वैश्वदेवाच्या शेवटी आलेला अतिथी श्राद्धकर्मात पूज्य मानून सत्कारावा. तसेच गृहस्थांनी आपल्या शक्तीनुसार यतींचे सदैव पूजन करावे.

Verse 44

यात्राविधिमथो वक्ष्ये सेतिहासं नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! आता मी तीर्थयात्रेची विधी व तिचा पावन प्राचीन इतिहास सांगतो।