Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 2

Devanagari script

तस्यैव पश्चिमे भागे धनुषां त्रितये स्थितम् । शेषादिप्रमुखैर्नागैर्महता तपसा युतैः । समाराध्य महादेवं स्थापितं लिंगमुत्तमम्

Transliteration

tasyaiva paścime bhāge dhanuṣāṃ tritaye sthitam | śeṣādipramukhairnāgairmahatā tapasā yutaiḥ | samārādhya mahādevaṃ sthāpitaṃ liṃgamuttamam

Translation

त्याच्याच पश्चिम भागी, तीन धनुष्य अंतरावर, एक उत्तम लिंग स्थित आहे. शेष आदी प्रमुख नागांनी महान तपाने युक्त होऊन महादेवाचे सम्यक् आराधन करून त्या लिंगाची स्थापना केली।

Word by Word

• तस्य: of that
• तस्य: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• एव: indeed
• एव: Niyamaka (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारणार्थक

• पश्चिमे: in the west
• पश्चिमे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पश्चिम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; दिग्वाचक (in the west)

• भागे: in the part/region
• भागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• धनुषाम्: of bows (measure)
• धनुषाम्: Sambandha (Measure-relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: धनुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• त्रितये: at a distance of three (bows)
• त्रितये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्रितय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• स्थितम्: situated
• स्थितम्: Kriya-visheshana/Predicate (स्थित-भाव)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + क्त
• Form: क्तान्त कृदन्त (PPP); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (लिङ्गम्/स्थानम् निहितम्)

• शेषादिप्रमुखैः: led by Śeṣa and others
• शेषादिप्रमुखैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शेष + आदि + प्रमुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (qualifying नागैः)

• नागैः: by the Nāgas (serpents)
• नागैः: Karana/Karta-sahakari (Agents/करण)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• महता: great
• महता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying तपसा)

• तपसा: by austerity
• तपसा: Karana (Means/करण)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• युतैः: endowed with, accompanied by
• युतैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: युत (प्रातिपदिक; √युज्-निष्पन्न)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (qualifying नागैः)

• समाराध्य: having duly worshipped
• समाराध्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: राध् (धातु) + सम् + आ (उपसर्ग) + ल्यप् (प्रत्यय)
• Form: ल्यप्/क्त्वान्त-समकक्ष अव्यय (absolutive/gerund)

• महादेवम्: Mahādeva (Śiva)
• महादेवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महादेव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• स्थापितम्: installed
• स्थापितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + णिच् + क्त
• Form: क्तान्त कृदन्त (PPP); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying लिङ्गम्)

• लिङ्गम्: liṅga
• लिङ्गम्: Karma/Pratipadyam (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• उत्तमम्: excellent
• उत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying लिङ्गम्)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāgeśvara/Nāga-pratiṣṭhita-liṅga (implied; liṅga established by Śeṣa and Nāgas)

Type: temple

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī

Visual Art Cues

Scene: Śeṣa and other Nāgas, crowned and radiant, perform severe tapas and pūjā before Mahādeva; a luminous liṅga is established on the western side, with the sea-coast and temple silhouettes nearby.

Characters & Entities

• Mahādeva
• Śeṣa
• Nāgas
• Liṅga (Uttama-liṅga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Austerity (tapas) and proper worship culminate in establishing enduring sacred centers that benefit future pilgrims.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A Nāga-installed Śiva-liṅga located in the western part of the Uttareśvara area within Prabhāsa Kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Samārādhana (formal worship) of Mahādeva, associated with establishing or venerating a liṅga.