Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 8

हेमकुण्डं कृते प्रोक्तं त्रेतायां रौप्यनामकम् । द्वापरे चक्रकुंडं तु रत्नकुंडं कलौ स्मृतम्

hemakuṇḍaṃ kṛte proktaṃ tretāyāṃ raupyanāmakam | dvāpare cakrakuṃḍaṃ tu ratnakuṃḍaṃ kalau smṛtam

कृतयुगात यास ‘हेमकुंड’ असे म्हटले, त्रेतायुगात ‘रौप्य’ या नावाने प्रसिद्ध झाले। द्वापरयुगात ‘चक्रकुंड’ आणि कलियुगात ‘रत्नकुंड’ असे स्मरण केले जाते.

हेमकुण्डम्the golden pond (Hemakuṇḍa)
हेमकुण्डम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootहेम (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (हेमस्य कुण्डम्)
कृतेin the Kṛta (Satya) yuga
कृते:
Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular); युगवाचक (in the Kṛta age)
प्रोक्तम्is said/called
प्रोक्तम्:
Kriyā (Predicative verbal notion/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-√वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगे विधेय (said/called)
त्रेतायाम्in the Tretā yuga
त्रेतायाम्:
Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रेता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)
रौप्यनामकम्named ‘Raupya’ (silver-named)
रौप्यनामकम्:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootरौप्य (प्रातिपदिक) + नामक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—कर्मधारयः (रौप्यं नाम यस्य/रौप्य-नामकः)
द्वापरेin the Dvāpara yuga
द्वापरे:
Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वापर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine) (युगवाचक), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)
चक्रकुण्डम्Cakra-kuṇḍa (wheel-pond)
चक्रकुण्डम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (चक्रस्य कुण्डम्)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्ययम्; अवधान/विरोधसूचक-निपात (but/indeed)
रत्नकुण्डम्Ratna-kuṇḍa (jewel-pond)
रत्नकुण्डम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरत्न (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (रत्नस्य कुण्डम्)
कलौin the Kali yuga
कलौ:
Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootकलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine) (युगवाचक), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)
स्मृतम्is remembered/known (as)
स्मृतम्:
Kriyā (Predicative verbal notion/क्रिया)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगे विधेय (remembered/known as)

Śiva

Tirtha: Ratnakuṇḍa (Hemakuṇḍa/Raupya/Cakrakuṇḍa in earlier yugas)

Type: kund

Listener: Devī (addressed as bhāminī/devēśī/mahādevī across the passage)

Scene: A sacred pond shown in four temporal registers: golden radiance (Kṛta), silver sheen (Tretā), a Viṣṇu-cakra emblem shimmering on the waters (Dvāpara), and jewel-like multicolored reflections (Kali), with sages indicating the names in sequence.

K
Kṛta Yuga
T
Tretā Yuga
D
Dvāpara Yuga
K
Kali Yuga
H
Hemakuṇḍa
R
Raupya
C
Cakrakuṇḍa
R
Ratnakuṇḍa

FAQs

The sanctity of a tīrtha is timeless; names change with yugas, but the holy power remains continuous.

Ratnakuṇḍa (with its earlier yuga-names Hemakuṇḍa, Raupya, and Cakrakuṇḍa).

None directly; the verse provides sacred-historical identification of the tīrtha across the four yugas.