Adhyaya 40

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । स्वनामांकित पत्रैस्तु श्रीपतिं योऽर्चयेत वै । सप्तलोकाननुप्राप्य सप्तद्वीपाधिपो भवेत्

श्री प्रह्लाद म्हणाले—जो आपल्या नावाने अंकित पानांनी श्रीपतीचे पूजन करतो, तो सप्तलोक प्राप्त करून सप्तद्वीपांचा अधिपती होतो।

Verse 2

माकान्तवृक्षपत्रैस्तु योऽर्चयेत सदा हरिम् । पुण्यं भवति तस्येह वाजिमेधायुतं कलौ

जो माकान्त वृक्षाच्या पानांनी सदैव हरिचे पूजन करतो, त्याला कलियुगात दहा हजार अश्वमेध यज्ञांइतके पुण्य मिळते।

Verse 3

लक्ष्मीं सरस्वतीं देवीं सावित्रीं चंडिकां तथा । पूजयित्वा दिवं याति पत्रैः श्रीवृक्षसंभवैः

श्रीवृक्ष (तुळस) यापासून उत्पन्न पानांनी लक्ष्मी, सरस्वती, सावित्री तसेच चंडिका देवीची पूजा केल्यास भक्त स्वर्गलोकास जातो।

Verse 4

तुलस्या अधिकं प्रोक्तं दलं श्रीवृक्षसंभवम् । तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन पूजनीयः सदाऽच्युतः

तुळशी—श्रीवृक्षातून उत्पन्न पान—अत्यंत श्रेष्ठ असे सांगितले आहे; म्हणून नित्य प्रयत्नपूर्वक सदैव अच्युत प्रभूची त्याने पूजा करावी।

Verse 5

द्वादश्यां रविवारेण श्रीवृक्षमर्चयन्ति ये । ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्न लिप्यंते कृतैरपि

द्वादशीला, ती रविवारास आली असता, जे श्रीवृक्ष (तुळस) याची अर्चना करतात, ते ब्रह्महत्या इत्यादी पापांनी—केली असली तरी—लिप्त होत नाहीत।

Verse 6

यथा करिपदेऽन्यानि प्रविशंति पदानि च । तथा सर्वाणि पुण्यानि प्रविष्टानि हरेर्दिने

जसे हत्तीच्या पावलाच्या ठशात इतर सर्व ठसे सामावतात, तसेच हरीच्या दिवशी सर्व पुण्ये एकवटून सामावतात।

Verse 7

अध्रुवेणैव देहेन प्रतिक्ष णविनाशिना । कथं नोपासते जंतुर्द्वादशीं जागरान्विताम्

क्षणोक्षणी नाश पावणाऱ्या या अनिश्चित देहासहही जीव जागरणयुक्त द्वादशीची उपासना कशी करीत नाही?

Verse 8

अतीतान्पुरुषान्सप्त भविष्यांश्च चतुर्द्दश । नरकात्तारयेत्सर्वांल्लोकान्कृष्णेति कीर्तनात् । न ते जीवंति लोकेऽस्मिन्यत्रतत्र स्थिता नराः

‘कृष्ण’ नामकीर्तनाने सात पिढ्यांचे पूर्वज आणि चौदा पिढ्यांचे भावी वंशज नरकातून तारले जातात; आणि जे लोक जिथे-तिथे राहूनही अशी भक्ति करत नाहीत, ते या लोकी खऱ्या अर्थाने जगत नाहीत।

Verse 9

द्वारकायां च संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु वंदिताः । द्वारकायां प्रकुर्वंति यतीनां भोजनं स्थितिम् । ग्रासेग्रासे मखशतं ते लभंते फलं नराः

जे द्वारकेत येतात ते त्रिलोकी वंद्य होतात. द्वारकेत ते यतींना भोजन व निवासाची व्यवस्था करतात; आणि प्रत्येक घासाच्या दानाने त्यांना शंभर यज्ञांचे फळ मिळते।

Verse 10

यतीनां ये प्रयच्छंति कौपीनाच्छादनादिकम् । वसतां द्वारकामध्ये यथाशक्त्या तु भोजनम् । शृणु पुण्यं प्रवक्ष्यामि समासेन हि दैत्यज

जे यतींना कौपीन, आच्छादन इत्यादी देतात आणि द्वारकेच्या मध्यभागी राहणाऱ्यांना यथाशक्ती भोजन देतात—हे दैत्यपुत्रा, ऐक; त्यांचे पुण्य मी संक्षेपाने सांगतो।

Verse 11

कोटिभिर्वेदविद्वद्भिर्गयायां पितृवत्सलैः । भोजितैर्यत्समाप्नोति तत्फलं दैत्यनायक

हे दैत्यनायका! गयेत पितृभक्त, वेदवेत्ते कोट्यवधी ब्राह्मणांना भोजन घातल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ येथे (द्वारकेत) भोजनदानाने मिळते।

Verse 12

एकस्मिन्भोजिते पौत्र भिक्षुके फलमीदृशम् । दातव्यं भिक्षुके चान्नं कुर्य्याद्वै चात्मविक्रयम्

हे पौत्रा! एकाच भिक्षुकाला भोजन घातले तरी असेच फळ मिळते. म्हणून भिक्षुकाला अन्न नक्की द्यावे—त्यासाठी आत्मविक्रयासारखा कठोर त्याग करावा लागला तरीही।

Verse 13

धन्यास्ते यतयः सर्वे ये वसंति कलौ युगे । कृष्णमाश्रित्य दैत्येन्द्र द्वारकायां दिनेदिने

धन्य आहेत ते सर्व यती, जे कलियुगात वसतात; हे दैत्येंद्र, कृष्णाचा आश्रय घेऊन ते द्वारकेत दिवसेंदिवस निवास करतात।

Verse 14

प्राणिनो ये मृताः केचिद्द्वारकां कृष्णसन्निधौ । पापिनस्तत्पदं यांति भित्त्वा सूर्यस्य मंडलम्

द्वारकेत कृष्णसन्निधानी जे काही प्राणी मृत्युमुखी पडतात, ते पापी असले तरी सूर्य-मंडल भेदून त्याचे परम पद प्राप्त करतात।

Verse 15

द्वारकाचक्रतीर्थे ये निवसंति नरोत्तमाः । तेषां निवारिताः सर्वे यमेन यमकिंकराः

द्वारकेच्या चक्रतीर्थात जे नरश्रेष्ठ राहतात, त्यांच्या बाबतीत यमाचे सर्व किंकर यमानेच आवरले जातात।

Verse 16

स्नात्वा पश्यंति गोमत्यां कृष्णं कलिमलापहम् । न तेषां विषये यूयं न चास्मद्विषये तु ते

गोमतीत स्नान करून ते कलिमलापह कृष्णाचे दर्शन घेतात; त्यांच्या बाबतीत तुमचा अधिकार नाही, आणि आमच्या बाबतीत त्यांना भय नाही।

Verse 17

अपि कीटः पतंगो वा वृक्षा वा ये तदाश्रिताः । यांति ते कृष्णसदनं संसारे न पुनर्हिं ते

तेथे आश्रय घेणारा कीटक, पतंग किंवा वृक्षही कृष्णसदनास पोहोचतो; मग तो पुन्हा संसारात परत येत नाही।

Verse 18

किं पुनर्द्विजवर्य्याश्च क्षत्रियाश्च विशेषतः । त्रिवर्णपूजासंयुक्ताः शूद्रास्तत्र निवासिनः

मग श्रेष्ठ द्विज आणि विशेषतः क्षत्रिय यांना तर किती अधिक फल मिळते; आणि तेथे राहणारे शूद्रही, जे त्रिवर्णांची पूजा-सेवा करतात, महान् पुण्याचे भागी होतात।

Verse 19

गीतां पठंति कृष्णाग्रे कार्तिकं सकलं द्विजाः । एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च

संपूर्ण कार्तिक महिन्यात द्विज श्रीकृष्णासमोर गीतेचे पठण करतात; ते एकभक्त (दिवसातून एकदा) व नक्त (रात्री भोजन) पाळतात आणि न मागता मिळालेल्या अन्नावरच निर्वाह करतात।

Verse 20

त्रिरात्रेणापि कृच्छ्रेण तथा चान्द्रायणेन च । यावकैस्तप्तकृच्छ्राद्यैः पक्षमासमुपोषणैः

त्रिरात्र-कृच्छ्र, चान्द्रायण-व्रत, यवागू (जवाची पेज) यावर निर्वाह, तप्त-कृच्छ्र इत्यादी प्रायश्चित्ते, तसेच पंधरवडा वा महिना उपवास—अशा तपश्चर्यांनी।

Verse 21

क्षपयंति च ये मासं कार्तिकं व्रतचारिणः । स्नात्वा वै गोमतीनीरे तथा वै रुक्मिणीह्रदे

जे व्रतचारी कार्तिक महिना व्रतपूर्वक व्यतीत करतात, ते गोमतीच्या जलात स्नान करून आणि रुक्मिणी-ह्रदातही स्नान करून पुण्य प्राप्त करतात।

Verse 22

शंखचक्रगदा हस्ताः कृष्णरूपा भवंति ते । उपोष्यैकादशीं शुद्धां दशमीसंगवर्जिताम्

ते शंख, चक्र व गदा हातात धारण करून कृष्णस्वरूप होतात—जेव्हा ते दशमीच्या संसर्गदोषापासून मुक्त अशी शुद्ध एकादशी उपवासाने पाळतात।

Verse 23

श्राद्धं कुर्वंति द्वादश्यां चक्रतीर्थे च निर्मले । ब्राह्मणान्भोजयित्वा च मधुपायससर्पिषा

द्वादशीला निर्मळ चक्रतीर्थी श्राद्ध करतात आणि ब्राह्मणांना मधु, पायस व तुपाने भोजन घालतात.

Verse 24

संतर्प्य विधिवद्भक्त्या शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम् । गोभूहिरण्यवासांसि तांबूलं च फलानि च

विधिपूर्वक भक्तीने संतुष्ट करून, आपल्या शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी—गाय, भूमी, सुवर्ण, वस्त्रे, तसेच तांबूल व फळेही.

Verse 25

उपानहौ च्छत्रसुमं जलपूर्णा घटास्तथा । पक्वान्नसंयुताः शुभ्राः सफला दक्षिणान्विताः

तसेच पादत्राणे, छत्र आणि सुबक जलपूर्ण घडे; यांसह शुद्ध पक्वान्न, फळांसह व योग्य दक्षिणेसहित द्यावे.

Verse 26

एवं यः कुरुते सम्यक्कृष्णमुद्दिश्य कार्तिके । मार्कंडेय समा प्रीतिः पितॄणां जायते ध्रुवम्

हे मार्कंडेय! जो कार्तिकात कृष्णाला उद्देशून असे सम्यक् करतो, त्याच्या पितरांना निश्चयाने समतुल्य (महान) तृप्ती प्राप्त होते.

Verse 27

कृष्णस्य त्रिदशैः सार्द्धं तुष्टिर्भवति चाक्षया

कृष्ण देवांसह प्रसन्न होतात आणि ती तुष्टी अक्षय होते.

Verse 28

ये कार्तिके पुण्यतमा मनुष्यास्तिष्ठंति मासं व्रतदानयुक्ताः । रथांगतीर्थे कृतपूतगात्रास्ते यांति पुण्यं पदमव्ययं च

जे परम पुण्यवान मनुष्य कार्तिक मासभर व्रत व दानयुक्त राहतात आणि रथांगतीर्थी स्नान करून देह पवित्र करतात, ते पुण्य व अव्यय परम पदास प्राप्त होतात।

Verse 40

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये कार्तिके चक्रतीर्थस्नानदानश्राद्धादिमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी-सहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील चतुर्थ द्वारकामाहात्म्यात ‘कार्तिके चक्रतीर्थस्नान, दान, श्राद्ध इत्यादींच्या माहात्म्यवर्णन’ नावाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।