Adhyaya 38

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । द्वारकायाश्च माहात्म्यं शृणु पौत्र मयोदितम् । शृण्वतो गदतश्चापि मुक्तिः कृष्णाद्भवेद्ध्रुवम्

श्रीप्रह्लाद म्हणाले—हे पौत्रा! माझ्या मुखाने सांगितलेले द्वारकेचे माहात्म्य ऐक. ते ऐकणाऱ्यास आणि ते उच्चारणाऱ्यासही श्रीकृष्णकृपेने निश्चयच मुक्ती मिळते।

Verse 2

पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण नाकमेवाधिरोहति

पुत्रामुळे मनुष्य लोकांवर विजय मिळवितो, पौत्रामुळे अनंत पद प्राप्त करतो; आणि पुत्राच्या पौत्रामुळे तो स्वर्गलोकासच आरोहण करतो.

Verse 3

यस्य पुत्रः शुचिर्दक्षः पूर्वे वयसि धार्मिकः । विष्णुभक्तिं च कुरुते तं पुत्रं कवयो विदुः

ज्याचा पुत्र शुद्ध, दक्ष, लहान वयापासून धर्मनिष्ठ असून विष्णुभक्तीचे आचरण करतो—कवीजन त्यालाच खरा ‘पुत्रवान’ मानतात.

Verse 4

हेमशृंगं रौप्यखुरं सवत्सं कांस्यदोहनम् । सवस्त्रं कपिलानां तु सहस्रं च दिनेदिने

सोन्याची शिंगे, चांदीचे खुर, वासरांसह, कांस्याचे दुध काढण्याचे पात्र असलेली, वस्त्रांनी आच्छादित—अशा कपिला गायींचे प्रतिदिन एक सहस्र (दान).

Verse 5

दत्त्वा यत्फलमाप्नोति ब्राह्मणे वेदपारगे । तत्फलं स्नानमात्रेण गोमत्यां मधुभिद्दिने

वेदपारंगत ब्राह्मणाला दान दिल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ मधुभिद् (श्रीकृष्ण) दिनी गोमतीत केवळ स्नानमात्राने प्राप्त होते.

Verse 6

यस्त्वेकं भोजयेद्विप्रं द्वारकायां च संस्थितम् । सुभिक्षे भो द्विजश्रेष्ठाः फलं लक्षगुणं भवेत्

जो द्वारकेत निवास करणाऱ्या एका तरी ब्राह्मणाला, हे द्विजश्रेष्ठांनो, सुभिक्षाच्या काळी भोजन घालतो—त्याचे फळ लक्षगुण होते.

Verse 7

फलं लक्षगुणं प्रोक्तं दुर्भिक्षे कृष्णसन्निधौ । एवं धर्मानुसारेण दयाद्भिक्षां तु भिक्षुके

दुर्भिक्षकाळी श्रीकृष्णसन्निधीत याचे फळ लक्षगुण सांगितले आहे। म्हणून धर्मानुसार करुणेने भिक्षुकास भिक्षा द्यावी।

Verse 8

अपि नः स कुले कश्चिद्भविष्यति नरोत्तमः । यो यतीनो कलौ प्राप्ते पितॄनुद्दिश्य दास्यति

कलियुग प्राप्त झाल्यावर आमच्या कुळात असा कोणता नरोत्तम होईल काय, जो पितरांच्या निमित्त यतींना दान देईल?

Verse 9

द्वारकायां विशे षेण सत्कृत्य कृष्णसन्निधौ । अन्नदानं यतीनां तु कौपीनाच्छादनानि च

विशेषतः द्वारकेत श्रीकृष्णसन्निधीत त्यांचा सत्कार करून, यतींना अन्नदान करावे आणि कौपीन व आच्छादनासाठी वस्त्रेही द्यावीत।

Verse 10

नात्मनः क्रतुभिः स्विष्टैर्नास्ति तीर्थैः प्रयोजनम् । यत्र वा तत्र वा कार्य्यं यतीनां प्रीणनं सदा

स्वतःसाठी उत्तम यज्ञ किंवा तीर्थयात्रा यांचीही खरी गरज नाही; जिथे कुठे असाल तिथे सदैव यतींना प्रसन्न व तृप्त करण्याचा प्रयत्न करावा।

Verse 11

श्वपचादयोऽपि ते धन्या ये गता द्वारकां पुरीम् । प्राप्य भागवतान्ये वै पितॄनुद्दिश्य पुत्रकाः

श्वपच इत्यादीही धन्य आहेत, जे द्वारका नगरीस जातात; कारण तेथे भागवत भक्तांना भेटून त्यांच्या पुत्रांना पितरांच्या निमित्त अर्पण-दान करता येते।

Verse 12

भक्त्या संपूजयिष्यंति वस्त्रैर्दानैश्च भूरिभिः

ते भक्तिभावाने पूर्ण पूजन करतील आणि वस्त्रे व विपुल दाने अर्पण करतील।

Verse 13

गयापिंडेन नास्माकं तृप्तिर्भवति तादृशी । यादृशी विष्णुभक्तानां सत्कारेणोप जायते

गयापिंडदानानेही आम्हांला तितकी तृप्ती होत नाही, जितकी विष्णुभक्तांच्या सत्काराने होते।

Verse 14

वैशाखे ये करिष्यंति द्वादशीं कृष्णसन्निधौ । कृष्णं संपूजयन्तश्च रात्रौ कुर्वंति जागरम्

जे वैशाखात कृष्णसन्निधी द्वादशी व्रत करतील, कृष्णपूजन करून रात्रौ जागरण करतील।

Verse 15

माहात्म्यं पठनीयं तु द्वारकासंभवं शुभम् । कृष्णस्य बालचरितं बालकृष्णादिदर्शनम्

द्वारकेसंबंधी शुभ माहात्म्याचे पठण करावे; तसेच कृष्णाची बाललीला व बालकृष्णादि दर्शनकथा म्हणाव्यात।

Verse 16

क्रीडनं गोकुलस्यैव क्रीडा गोपीजनस्य च । कृष्णावतारकर्माणि श्रोतव्यानि पुनःपुनः

गोकुळाची क्रीडा आणि गोपीजनांची क्रीडाही—कृष्णावताराची कर्मे पुनःपुन्हा ऐकण्यास योग्य आहेत।

Verse 17

रुक्मशृंगीं रौप्यखुरीं मुक्तालांगूलभूषिताम् । सवत्सां ब्राह्मणे दत्त्वा होमार्थं चाहिताग्नये

सोन्याची शिंगे, चांदीचे खुर व मोत्यांनी अलंकृत शेपूट असलेली वासरासह गाय होमासाठी आहिताग्नी ब्राह्मणास दान केल्यास महान पुण्य प्राप्त होते।

Verse 18

निमिषस्पर्शनांशेन फलं कृष्णस्य जागरे । यत्किंचित्कुरुते पापं कोटिजन्मसु मानवः । कृष्णस्य जागरे रात्रौ दहते नात्र संशयः

कृष्णजागराच्या रात्री निमिषमात्र जागरणही अपार फल देणारे आहे। मनुष्याने कोट्यवधी जन्मांत केलेले जे काही पाप, ते कृष्णजागराच्या त्या रात्री जळून जाते—यात संशय नाही।

Verse 19

पठेद्भागवतं रात्रौ पुराणं दयितं हरेः । यावत्सूर्य्यकृताऽलोको यावच्चन्द्रकृता निशा

रात्री हरिप्रिय भागवतपुराणाचे पठण करावे; सूर्याचा प्रकाश असेपर्यंत आणि चंद्रप्रकाशी रात्र असेपर्यंत अखंड पाठ करीत राहावे।

Verse 20

यावत्ससागरा पृथ्वी यावच्च कुलपर्वताः । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे नान्यथा मम भाषितम्

समुद्रांसह पृथ्वी ज्या काळापर्यंत टिकेल आणि कुलपर्वत ज्या काळापर्यंत राहतील, त्या काळाइतका तो स्वर्गात वास करील—हे माझे वचन, अन्यथा नाही।

Verse 21

आस्फोटयंति पितरः प्रहर्षंति पितामहाः । एवं तं स्वसुतं दृष्ट्वा शृण्वानं कृष्णसंभवम्

कृष्णसम्बंधी पावन आख्यान ऐकणारा आपला वंशज पुत्र पाहून पितर आनंदाने टाळ्या वाजवितात आणि पितामह अत्यंत हर्षित होतात।

Verse 22

द्वारकायाश्च माहात्म्यं यत्र नो जागरे पठेत् । तन्म्लेच्छसदृशं स्थानमपवित्रं परित्यजेत्

ज्या ठिकाणी जागरणकाळी द्वारका-माहात्म्याचे पठण होत नाही, ते स्थान म्लेच्छसदृश व अपवित्र आहे; असे स्थान त्यागावे।

Verse 23

शालिग्रामशिला नैव यत्र भागवता न हि । त्यजेत्तीर्थं महापुण्यं पुण्यमायतनं त्यजेत्

जिथे शालिग्राम-शिला नाही आणि भागवत भक्तही नाहीत, तिथे ‘महापुण्य’ म्हणवले जाणारे तीर्थसुद्धा त्यागावे; असे पुण्य-आयतन सोडावे।

Verse 24

त्यजेद्गुह्यं तथाऽरण्यं यत्र न द्वादशीव्रतम्

जिथे द्वादशी-व्रताचे आचरण होत नाही, तिथे गुप्त स्थान असो वा अरण्य—तेही त्यागावे।

Verse 25

सुदेशोऽपि भवेन्निंद्यो यत्र नो वैष्णवा व्रतम् । कुदेशोऽपि भवेत्पुण्यो यत्र भागवताः कलौ

जिथे वैष्णव-व्रत नाही, तिथे सुदेशही निंद्य ठरतो; आणि कलियुगात जिथे भागवत भक्त आहेत, तिथे कुदेशही पुण्यवान होतो।

Verse 26

संकीर्णयोनयः पूता ये भक्ता मधुसूदने । म्लेच्छतुल्याः कुलीनास्ते ये न भक्ता जनार्दने

जे मधुसूदनाचे भक्त आहेत, ते संकीर्ण योनीचे असले तरी पवित्र होतात; पण जे जनार्दनाचे भक्त नाहीत, ते कुलीन असूनही म्लेच्छतुल्य आहेत।

Verse 27

रथारूढं प्रकुर्वंति ये कृष्णं मधुमाधवे । मुक्तिं प्रयांति ते सर्वे कुलकोटिसमन्विताः

जे मधुमाधव श्रीकृष्णास रथारूढ करून विधिपूर्वक सजवून पूजितात, ते सर्व कुलकोटींसह मोक्षास प्राप्त होतात।

Verse 28

देवकीनन्दनस्यार्थे रथं कारापयन्ति ये । कल्पांतं विष्णुलोके ते वसन्ति पितृभिः सह

जे देवकीनंदन श्रीकृष्णासाठी रथ बनवितात, ते पितरांसह कल्पांतापर्यंत विष्णुलोकात वास करतात।

Verse 29

द्वारकायास्तु माहात्म्यं श्रावयेद्यः कलौ नृणाम् । भावमुत्पादयेद्यो वै लभेत्क्रतुशतंफलम्

कलियुगात जो लोकांना द्वारकेचे माहात्म्य श्रवण करवितो आणि जो खरोखर भक्तिभाव उत्पन्न करतो, तो शंभर यज्ञांचे फळ मिळवितो।

Verse 30

यो नार्चयति पापिष्ठो देवमन्यत्र गच्छति । कोटिजन्मार्जितं पुण्यं हरते रुक्मिणीपतिः

जो पापिष्ठ देवाची पूजा करीत नाही व अन्यत्र जातो, त्याचे कोटिजन्मार्जित पुण्य रुक्मिणीपति श्रीकृष्ण हरून घेतात।

Verse 31

शंखोद्धारसमुद्भूतां नित्यं देहे बिभर्त्ति हि । मृत्तिकां दैत्यराजेन्द्र शृणु वक्ष्यामि यत्फलम्

तो शंखोद्धारातून उत्पन्न झालेली पवित्र मृत्तिका नित्य देहावर धारण करतो; हे दैत्यराजेंद्र, ऐक—याचे फळ मी सांगतो।

Verse 32

यो ददाति यतीनां च वैष्णवानां प्रयच्छति । स्वर्णभारशतं पुण्ड्रं नित्यं प्राप्नोति मानवः

जो यतींना दान देतो आणि वैष्णवांना अर्पण करतो, तो मनुष्य नित्य शंभर भार सुवर्णासमान पुण्य व पुण्ड्रचिन्हाची पावित्र्य-प्राप्ती करतो।

Verse 33

गृहे यस्य सदा तिष्ठेच्छंखोद्धारस्य मृत्तिका । नित्य क्रियाकृतंपुण्यं लभेत्कोटिगुणं बले

ज्याच्या घरी शंखोद्धाराची मृत्तिका सदैव असते, त्याच्या नित्यकर्मातून उत्पन्न पुण्य बलाने कोटीगुणे वाढते।

Verse 34

यस्य पुण्ड्रं ललाटे तु गोपीचंदनसंज्ञकम् । न जहाति गृहं तस्य लक्ष्मीः कृष्णप्रिया द्विजाः

हे द्विजांनो, ज्याच्या कपाळावर गोपीचंदन नावाचे पुण्ड्र असते, त्याचे घर कृष्णप्रिया लक्ष्मी कधीही सोडत नाही।

Verse 35

न ग्रहो बाधते तस्य नोरगो न च राक्षसः । पिशाचा न च कूष्मांडा न च प्रेता न जंभकाः

त्याला कोणताही ग्रह बाधत नाही; ना सर्प, ना राक्षस; ना पिशाच, ना कूष्मांड, ना प्रेत, ना जंभक।

Verse 36

नाग्निचौरभयं तस्य दरीणां चैव बन्धनम् । विद्युदुल्काभयं चैव न चोत्पातसमुद्भवम्

त्याला ना अग्नीचे भय, ना चोरांचे; ना दऱ्यांत/गुहेत बंधनाचे; ना विजेचे वा उल्केचे भय, ना उत्पातजन्य आपत्तीचे।

Verse 37

नारिष्टं नापशकुनं दुर्निमित्तादिकं च यत् । सत्कृते विष्णुभक्ते च शालिग्रामशिलार्चने

जिथे विष्णुभक्ताचा सत्कार होतो आणि शालिग्रामशिलेचे विधिपूर्वक अर्चन होते, तिथे अरिष्ट नाही, अपशकुन नाही, कोणतेही दुर्निमित्त होत नाही।

Verse 38

पीते पादोदके विप्रा नैवेद्यस्यापि भक्षणे । तुलसीसन्निधौ विष्णोर्विलयावसरे कृते

हे विप्रांनो! जेव्हा प्रभूचे पादोदक (चरणामृत) पितात आणि नैवेद्यही भक्षण करतात, तसेच तुळशीच्या सान्निध्यात विष्णुपूजन करतात, तेव्हा प्रलयकाळीही विष्णूमध्येच शरण मिळते।

Verse 39

पुरा देवेन कथितं शृणु पात्रं वदाम्यहम् । प्रिया भागवता येषां तेषां दासोऽस्म्यहं सदा

पूर्वी देवाने जे सांगितले ते ऐका; खरा पात्र कोण ते मी सांगतो. ज्यांना भागवत-भक्त प्रिय आहेत, त्यांचा मी सदैव दास आहे।

Verse 40

विहाय मथुरां काशीमवन्तीं सर्वपापहाम् । मायां कांचीमयोध्यां च संप्राप्ते च कलौ युगे

कलियुग येऊन पोहोचल्यावर, मथुरा, काशी, सर्वपापहारी अवंती, तसेच माया (हरिद्वार), कांची आणि अयोध्या यांना बाजूला ठेवून—

Verse 41

वसाम्यहं द्वारकायां सर्वसेनासमावृतः । तीर्थव्रतैर्यज्ञदानै रुद्राद्यैर्मुनिचारणैः

मी द्वारकेत वास करतो, माझ्या सर्व दिव्य सेनांनी वेढलेला—तीर्थे व व्रते, यज्ञ व दाने, तसेच रुद्रादी देव, मुनी आणि चारण यांच्यासह।

Verse 42

श्रद्धात्यागेन भक्त्या वा यस्तोषयितुमिच्छति । गत्वा द्वारवतीं रम्यां द्रष्टव्योऽहं कलौ युगे

जो श्रद्धायुक्त त्यागाने किंवा भक्तीने मला संतुष्ट करू इच्छितो, त्याने रम्य द्वारवतीस जावे; कलियुगात तेथेच माझे दर्शन घ्यावे.

Verse 43

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि मया शुद्धानि भूरिशः । विन्यस्तानि च गोमत्यां चक्रतीर्थेऽतिपावने

त्रैलोक्यात जी तीर्थे आहेत, जी मी विपुल रीतीने शुद्ध केली आहेत, ती सर्व गोमतीतील अतिपावन चक्रतीर्थात विन्यस्त केली आहेत.

Verse 44

दिनेनैकेन गोमत्यां चक्रतीर्थे कलौ युगे । त्रैलोक्यसंभवैस्तीर्थैः स्नातो भवति मानवः

कलियुगात गोमतीतील चक्रतीर्थावर एकाच दिवसाने मनुष्य त्रैलोक्यसम्भव सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखा होतो.

Verse 45

कोटिपापविनिर्मुक्तो मत्समं वसते नरः । मम लोके न संदेहः कुलकोटिसमन्वितः

कोट्यवधी पापांपासून मुक्त होऊन तो नर माझ्यासमान स्थितीत वसतो; निःसंशय तो माझ्या लोकी कुलाच्या कोट्यवधी जनांसह निवास करतो.

Verse 46

नापराधकृतैः पापैर्लिप्तः स्यादु त्कटैः कृतैः । शतजन्मायुतानीह लक्ष्मीर्न च्यवते गृहात्

अपराधाने केलेली अतिघोर पापेही त्याला लिप्त करत नाहीत; येथे त्याच्या घरातून लक्ष्मी शतसहस्र जन्मांपर्यंतही च्युत होत नाही.