Adhyaya 22

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । शृणुध्वं द्विजशार्दूला यथावत्कथयामि वः । स्नापयित्वा जगन्नाथं तथा गंधैर्विलिप्य च । पूजयित्वा तुलस्या तु भूषयित्वा च भूषणैः

श्री प्रह्लाद म्हणाले—हे द्विजशार्दूलांनो, ऐका; मी तुम्हाला यथाविधी सांगतो। जगन्नाथाला स्नान घालून, सुगंधी लेपांनी लेपन करून; तुळशीने पूजा करून आणि भूषणांनी अलंकृत करून…।

Verse 2

नैवेद्येन च सन्तर्प्य तथा नीराजनादिभिः । दुर्वाससं तथा पूज्य पुंडरीकाक्षमेव च

नैवेद्याने त्यांना तृप्त करावे आणि नीराजन (आरती) इत्यादी विधींनीही; तसेच दुर्वासा ऋषींची पूजा करावी आणि त्याचप्रमाणे पुंडरीकाक्ष (कमलनयन) भगवंताचीही।

Verse 3

अनंतं वैनतेयादीन्भक्त्या सम्पूज्य मानवः । दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्तशाठ्यविवर्जितः

अनंत, वैनतेय इत्यादींची भक्तीने सम्यक पूजा करून, मनुष्याने आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावे आणि धनाविषयी कपट टाळावे।

Verse 4

दीनांधकृपणांस्तत्र तर्पयेच्च समाश्रितान्

तेथे आश्रित दीन, आंधळे आणि कृपण-दरिद्री यांनाही तृप्त करून त्यांचे पालनपोषण करावे।

Verse 5

रुक्मिणीं च ततो गच्छेद्विदर्भतनयां नरः । उपहृत्योपहारांश्च बलिभिर्गंधदीपकैः

त्यानंतर मनुष्याने विदर्भतनया रुक्मिणीकडे जावे आणि बली, सुगंध व दीप यांसह उपहार अर्पण करावेत।

Verse 6

पीडयंति ग्रहास्तावद्व्याधयोऽभिभवंति च । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

कलियुगात जोवर मनुष्य भक्तीने कृष्णप्रिया रुक्मिणीचे दर्शन व शरण घेत नाही, तोवर ग्रहपीडा होते आणि व्याधी त्याला जखडतात।

Verse 7

उपसर्गभयं तावद्दुःखं च भूतसंभवम् । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

कलियुगात जोवर मनुष्य भक्तीने कृष्णप्रिया रुक्मिणीचे दर्शन करत नाही, तोवर उपसर्गांचे भय आणि भूतजन्य दुःख त्याला भोगावे लागते।

Verse 8

भवेद्दरिद्री दुःखी च तावद्वै परयाचकः । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

कलियुगात जोवर मनुष्य भक्तीने कृष्णप्रिया रुक्मिणीचे दर्शन करत नाही, तोवर तो दरिद्री व दुःखी होऊन परावलंबी याचक बनतो।

Verse 9

तावन्मृतप्रजा नारी दुर्भाग्या दुःखसंयुता । भक्त्या न पश्यति यदा नारीकृष्णप्रियां तथा

जोवर स्त्री भक्तीने त्या प्रकारे कृष्णप्रिया रुक्मिणीचे दर्शन करत नाही, तोवर ती दुर्भाग्यवती, दुःखयुक्त व जिवंत संततीपासून वंचित राहते।

Verse 10

तावच्छत्रुभयं पुंसां गृहभंगं च मूर्खता । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

कलियुगात जोवर मनुष्य भक्तीने कृष्णप्रिया रुक्मिणीचे दर्शन घेत नाही, तोवर लोकांना शत्रुभय, गृहभंग आणि मोहजन्य मूर्खता दूर होत नाही।

Verse 11

संपूज्य क्रृष्णं विधिवद्रुक्मिणीं पूजयेत्ततः । स्नापयेद्दधिदुग्धाभ्यां मधुशर्करया तथा

विधिपूर्वक श्रीकृष्णाची सम्यक पूजा करून नंतर रुक्मिणीची पूजा करावी; आणि दही-दूधाने तसेच मध व साखरेने (प्रतिमेचे) स्नान घालावे।

Verse 12

घृतेन विविधैर्गन्धैस्तथैवेक्षुरसेन च । तीर्थोदकेन संस्नाप्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्

तुपाने, विविध सुगंधी द्रव्यांनी, तसेच ऊसाच्या रसाने आणि नंतर तीर्थजलाने स्नान घालून मनुष्य सर्व कामना प्राप्त करतो।

Verse 13

एवं यः स्नापये द्देवीं रुक्मिणीं क्रृष्णवल्लभाम् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिदिह लोके परत्र च

अशा प्रकारे जो कृष्णवल्लभा देवी रुक्मिणीला स्नान घालतो, त्याच्यासाठी या लोकी व परलोकी काहीही दुर्लभ राहत नाही।

Verse 14

श्रीखण्डकुंकुमेनैव तथा मृगमदेन च । विलेपयेदपुत्रस्तु स पुत्रं लभते धुवम्

चंदन व कुंकू, तसेच मृगमदानेही (देवीचे) लेपन करावे; जो अपुत्रिक आहे तो निश्चयच पुत्र प्राप्त करतो।

Verse 15

सदा स भोगी भवति रूपवाञ्जनपूजितः । पूजयेन्मालतीपुष्पैः शतपत्रैः सुगन्धिभिः

जो नेहमी मालतीची फुले व सुगंधी शतपत्र (कमळ/गुलाब) अर्पून पूजन करतो, तो सदैव भोगसमृद्ध, रूपवान व लोकपूज्य होतो.

Verse 16

करवीरैर्मल्लिकाभिश्च चम्पकैस्तु विशेषतः । कमलैर्वारिसंभूतैः केतकीभिश्च पाटलैः

करवीर, मल्लिका आणि विशेषतः चंपकाच्या पुष्पांनी; तसेच जलोत्पन्न कमळे, केतकी व पाटला फुलांनी (देवीचे) पूजन करावे.

Verse 17

धूपेनागुरुणा चैव पूजयेद्गौग्गु लेन च । वस्त्रैः सुकोमलैः शुभ्रैर्नानादेशसमुद्भवैः

धूप, सुगंधी अगुरु व गुग्गुळ यांनी पूजन करावे; तसेच विविध देशांतून आलेली अतिशय कोमल, शुभ्र वस्त्रे अर्पण करावीत.

Verse 18

भक्त्या संछाद्य वैदर्भीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम् । भूषणैर्भूषयेद्देवीं मणिरत्न समन्वितैः

भक्तीने वैदर्भी, कृष्णवल्लभा रुक्मिणीला वस्त्रांनी आच्छादून, मणी-रत्नजडित भूषणांनी देवीला अलंकृत करावे.

Verse 19

तस्मिन्कुले नाऽसुखः स्यान्नाऽधर्मो नाऽधनस्तथा । नाऽपुत्रो न विकर्मस्थः कितवो नीचसेवकः

त्या कुळात दुःख नाही, अधर्म नाही, दारिद्र्यही नाही; पुत्रहीनता नाही, निषिद्ध कर्मात रत कोणी नाही, जुगारी नाही, नीचांची सेवा करणारा नाही.

Verse 20

यैः पूजिता जगन्माता रुक्मिणी मानवैः कलौ । नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्याद्यैर्देवी मे प्रीयतामिति । तांबूलं च सकर्पूरं भावेन विनिवेदयेत्

कलियुगात जे मानव जगन्माता रुक्मिणीची भक्ष्य-भोज्यादी नैवेद्यांनी पूजा करून ‘देवी माझ्यावर प्रसन्न होवो’ अशी प्रार्थना करतात, त्यांनी भावपूर्वक कपूरयुक्त तांबूलही अर्पण करावे।

Verse 21

गृहीत्वा च फलं शुभ्रं ह्यक्षतैश्च समन्वितम् । मन्त्रेणानेन वै विप्रा ह्यर्घ्यं दद्याद्विधानतः

हे विप्रहो! शुभ्र/शुद्ध फळ अक्षतांसह घेऊन, विधिपूर्वक या मंत्राने अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 22

कृष्णप्रिये नमस्तुभ्यं विदर्भाधिपनंदिनि । सर्वकामप्रदे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

हे कृष्णप्रिये! तुला नमस्कार। हे विदर्भाधिपतीची नंदिनी! हे देवी, सर्वकामप्रदे—हे अर्घ्य स्वीकार कर; तुला नमस्कार।

Verse 23

आरार्तिकं ततः कुर्याज्ज्वलन्तं भावनान्वितः । नीराजनं प्रकर्तव्यं कर्पूरेण विशेषतः

त्यानंतर भावनायुक्त होऊन ज्वलंत आरार्तिक करावे; आणि विशेषतः कपूराने नीराजन करणे आवश्यक आहे।

Verse 24

शंखे कृत्वा तु पानीयं भ्रामयेद्भावसंयुतः । भ्रामयित्वा च शिरसा धारणीयं विशुद्धये

शंखात पाणी ठेवून भावयुक्त होऊन ते फिरवावे; आणि फिरवून झाल्यावर शुद्धीसाठी ते मस्तकी धारण/स्पर्श करावे।

Verse 25

दण्डवत्प्रणमेद्भूमौ नमः कृष्णप्रियेति च । विप्रपत्नीश्च विप्रांश्च पूजयेच्छक्तितो द्विजाः

भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून ‘नमः कृष्णप्रिये’ असे म्हणावे। आणि हे द्विज, यथाशक्ती ब्राह्मणपत्नी व ब्राह्मण यांचा पूजन-सन्मान करावा।

Verse 26

ग्रीवासूत्रकसिन्दूरैर्वासोभिः कञ्चुकैस्तथा । सुगन्धकुसुमैरर्च्य कुंकुमेन विलिप्य च

ग्रीवाभूषण, सिंदूर, वस्त्रे व कंचुक यांनी (देवाचे) अर्चन करावे। सुगंधी पुष्प अर्पून कुंकुम/केशराचा लेपही करावा।

Verse 27

कौसुंभकैः कज्जलेन तांबूलेन च तोषयेत् । भक्ष्यैर्भोज्यैमोदकैश्च इक्षुभिर्मधुसर्पिभिः

कौसुम्भवर्ण द्रव्य, काजळ व तांबूल यांनी (देवाला) तुष्ट करावे। तसेच भक्ष्य-भोज्य, मोदक, ऊस, मध व तूप अर्पावे।

Verse 28

प्रीतो भवति देवेशो रुक्मिण्या सह केशवः । विशेषतः फलानीह दातव्यानि द्विजोत्तमाः

अशा प्रकारे रुक्मिणीसह देवेश केशव प्रसन्न होतो. म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो, येथे विशेषतः फळांचे अर्पण करावे.

Verse 29

उन्मत्तकं ततो देवं द्वारपालं प्रपूजयेत् । स्नापयित्वा सुगन्धेन कुंकुमेन विलिप्य च

त्यानंतर उन्मत्तक नामक दिव्य द्वारपालाचे विधिपूर्वक पूजन करावे. सुगंधी द्रव्यांनी स्नान घालून कुंकुम/केशराचा लेपही करावा.

Verse 30

धूपेन धूपयित्वा तु पुष्पाद्यैः संप्रपूजयेत । नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यैश्च मांसेन सुरया तथा

धूप अर्पून मग पुष्पादि द्रव्यांनी विधिपूर्वक सम्यक् पूजन करावे; तसेच नैवेद्यात भक्ष्य-भोज्य, मांस व सुराही अर्पावी।

Verse 31

प्रभूतबलिभिश्चैव पिष्टेन विविधेन च । योगिनीनां चतुःषष्टिं तस्मिन्पीठे प्रपूजयेत्

प्रचुर बलि-निवेदनांनी व विविध पिष्ट-प्रसादांनी, त्या पवित्र पीठावर चौसष्ट योगिनींचे विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 32

अर्चयेद्धरसिद्धिं च क्षेत्रपालं च सर्वशः । विरूपस्वामिनीं तत्र तथा वै सप्तमातरः

धरसिद्धी व क्षेत्रपाल यांचे सर्व प्रकारे अर्चन करावे; तसेच तेथे विरूपस्वामिनी आणि निश्चयच सप्तमातरांचेही पूजन करावे।

Verse 33

अष्टमूर्तीः कृष्णपत्नीः पीठे तस्मिन्प्रपूजयेत् । रुक्मिणीं सत्यभामां च शुभां जांबवतीं तथा

त्या पीठावर कृष्णपत्नींच्या अष्टमूर्तींचे विधिपूर्वक पूजन करावे—रुक्मिणी, सत्यभामा, शुभा आणि जांबवतीही।

Verse 34

मित्रविन्दां च कालिन्दीं भद्रां नाग्नजितीं तथा । अष्टमीं लक्ष्मणां तत्र पूजयेत्कृष्णवल्लभाः

मित्रविंदा, कालिंदी, भद्रा व नाग्नजिती यांचेही; तसेच तेथे आठवी लक्ष्मणा हिचे पूजन करावे—या कृष्णाच्या प्रिय वल्लभा आहेत।

Verse 35

एताः संपूज्य विधिवत्संतर्प्य दधिपायसैः । गीतवादित्रघोषेण दीपैर्जागरणेन च

या देवतांचे विधिपूर्वक पूजन करून, दही व पायसाने त्यांना तृप्त करून, गीत-वाद्यांच्या घोषासह, दीप लावून व रात्रभर जागरण करून उत्सव करावा।

Verse 36

पुत्र पौत्रसमायुक्तो धनधान्यसमन्वितः । सर्वान्कामानवाप्नोति तस्य विष्णुः प्रसीदति

जो पुत्र-पौत्रांनी युक्त व धन-धान्याने संपन्न असतो, तो सर्व कामना प्राप्त करतो; त्याच्यावर भगवान विष्णू प्रसन्न होतात।

Verse 37

किं तस्य वहुदानैस्तु किं व्रतैर्नियमैस्तथा । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

ज्याने जगन्माता, कृष्णवल्लभा रुक्मिणीचे दर्शन घेतले, त्याला मग बहुदान, व्रत व नियम यांची काय गरज?

Verse 38

किं यज्ञैर्बहुभिस्तस्य संपूर्णवरदक्षिणैः । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

ज्याने जगन्माता, कृष्णवल्लभा रुक्मिणीचे दर्शन घेतले, त्याला उत्तम दक्षिणांनी परिपूर्ण अनेक यज्ञांची काय आवश्यकता?

Verse 39

तेन दत्तं हुतं तेन जप्तं तेन सनातनम् । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

ज्याने जगन्माता, कृष्णवल्लभा रुक्मिणीचे दर्शन घेतले, त्याच्यासाठी दान दिलेले, हवन केलेले आणि सनातन जप केलेला—हे सर्व सिद्ध होते।

Verse 40

हेलया तेन संप्राप्ताः सिद्धयोऽष्टौ न संशयः । गत्वा द्वारवतीं येन दृष्टा केशववल्लभा

जो सहजपणे द्वारवतीस जाऊन केशववल्लभा रुक्मिणीचे दर्शन घेतो, तो निःसंशय अष्ट सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 41

सफलं जीवितं तस्य सफलाश्च मनोरथाः । कलौ कृष्णपुरीं गत्वा दृष्ट्वा माधववल्लभाम्

कलियुगात जो कृष्णपुरीस जाऊन माधववल्लभा रुक्मिणीचे दर्शन घेतो, त्याचे जीवन सफल होते आणि मनोरथ पूर्ण होतात.

Verse 42

देव राज्येन किं तस्य तथा मुक्तिपदेन च । न दृष्टा चेज्जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

जर जगन्माता कृष्णवल्लभा रुक्मिणीचे दर्शनच झाले नाही, तर त्याला देवांचे राज्य मिळून काय, किंवा मुक्तिपद मिळून तरी काय उपयोग?

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रुक्मिणी कृष्णवल्लभा । सदाऽर्चनीया मनुजैर्द्रष्टव्या सर्वकामदा

म्हणून मनुष्यांनी सर्व प्रयत्नांनी कृष्णवल्लभा रुक्मिणीची सदैव पूजा करावी आणि सर्वकामदा म्हणून तिचे दर्शन घ्यावे.

Verse 45

स्नानगन्धादि वस्त्रैस्तु प्रभूतबलिभिस्तथा । गीतवादित्रघोषेण दीपजागरणेन च । तोषिता भीष्मकसुता सर्वान्कामान्प्रयच्छति

स्नान, गंधादी, वस्त्रे, विपुल बलिदाने, गीत-वाद्यांचा घोष आणि दीपजागरण यांमुळे प्रसन्न होऊन भीष्मकसुता रुक्मिणी सर्व कामना प्रदान करते.

Verse 46

तथा दीपोत्सवदिने चतुर्द्दश्यां समाहितः । पूजयित्वा यथाशास्त्रमीप्सितं लभते फलम्

तसेच दीपोत्सवाच्या दिवशी चतुर्दशीला जो मन एकाग्र करून शास्त्रविधीनुसार पूजन करतो, तो इच्छित फल प्राप्त करतो.

Verse 47

माघमासे सिताष्टम्यां कन्दर्प्पजननी तु यैः । पूजिता गन्धपुष्पाद्यैरुपहारैरनेकशः । सफलं जीवितं तेषां सफलाश्च मनोरथाः

माघ महिन्याच्या शुक्ल अष्टमीला जे गंध, पुष्प इत्यादी व अनेक उपहारांनी कंदर्पजननी (कामदेवाची जननी) हिचे पूजन करतात, त्यांचे जीवन सफल होते आणि मनोरथही पूर्ण होतात.

Verse 48

द्वादश्यां चैत्रमासे तु कृष्णेन सह रुक्मिणीम् । ये पश्यंति नरा देवीं रुक्मिणीं मधुमाधवे । कृष्णेन सह गच्छन्तीं धन्यास्ते मानवा भुवि

चैत्र महिन्याच्या द्वादशीला जे लोक कृष्णासह देवी रुक्मिणी—मधुसूदनाची प्रिया—हिला कृष्णाबरोबर प्रस्थान करताना पाहतात, ते मनुष्य पृथ्वीवर धन्य आहेत.

Verse 49

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमन्विताः । जीविते व्याधिनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्

ते पुत्र-पौत्रांनी युक्त, धन-धान्याने संपन्न, आणि आयुष्यात रोगमुक्त होऊन शेवटी निरामय पद प्राप्त करतात.

Verse 50

ज्येष्ठाष्टम्यां नरैर्यैस्तु पूजिता कुष्णवल्लभा । तेषां मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः

ज्येष्ठ महिन्याच्या अष्टमीला ज्यांनी कृष्णवल्लभा (रुक्मिणी) हिचे पूजन केले, त्यांच्या मनोरथांची प्राप्ती निश्चयाने होते; यात संशय नाही.

Verse 51

तथा भाद्रपदे मासि मातुः पूजा कृता तु यैः । सर्वपापविनिर्मुक्ता यांति विष्णुपदे नराः

तसेच भाद्रपद महिन्यात ज्यांनी मातृदेवीची पूजा केली, ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुपदास जातात।

Verse 52

कार्त्तिके मासि द्वादश्यां रुक्मिणीं कृष्णसंयुताम् । ये पश्यंति नरास्तेषां न भयं विद्यते क्वचित्

कार्तिक महिन्याच्या द्वादशीस कृष्णसंयुक्त रुक्मिणीचे दर्शन जे करतात, त्यांना कुठेही भय उरत नाही।

Verse 53

यस्त्वेकत्र स्थितां पश्येद्रुक्मिणीं कृष्णसंयुताम् । सफलं जीवितं तस्य ह्यक्षया पुत्रसंततिः । अक्षयं धनधान्यं च कदा नैव दरिद्रता

जो एकाच ठिकाणी कृष्णासह स्थित रुक्मिणीचे दर्शन करतो, त्याचे जीवन सफल होते; त्याची पुत्रसंतती अक्षय राहते; धन-धान्यही अक्षय होते आणि त्याला कधीही दरिद्रता येत नाही।

Verse 54

य एवं रुक्मिणीं पश्येत्पूजयेत्कृष्णवल्लभाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

अशा रीतीने जो रुक्मिणीचे दर्शन करून कृष्णवल्लभेचे पूजन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो।

Verse 55

यः स्नायात्सर्वतीर्थेषु दानं शक्त्या ददाति यः । तस्य पुण्यफलं चैव लोके यज्जायते द्विजाः । कथितं तदशेषेण कलौ कृष्णस्य संस्थितौ

हे द्विजांनो! जो सर्व तीर्थांत स्नान करतो आणि शक्तीनुसार दान देतो, त्याच्या बाबतीत या लोकी जे पुण्यफळ उत्पन्न होते—ते कलियुगात कृष्णाच्या संस्थितीच्या प्रसंगात संपूर्णपणे कथन केले आहे।

Verse 56

द्वारावतीं विना विप्रा मुक्तिर्न प्राप्यते कलौ । पुराणसंहितामेतां कृतवान्बलिबन्धनः । ददौ स तु प्रसादेन पूर्वं मह्यं द्विजोत्तमाः

हे विप्रहो, कलियुगात द्वारावती (द्वारका) विना मोक्ष प्राप्त होत नाही। ही पुराणसंहिता बलिबंधन (विष्णू) यांनी रचली आणि कृपाप्रसादाने पूर्वी ती मला दिली, हे द्विजोत्तमहो।

Verse 57

इहार्थे च पुरा प्रोक्तं इतिहासो द्विजोत्तमाः । प्रद्युम्नेन सुसंवादे मार्कण्डेन महात्मना

याच विषयात, हे द्विजोत्तमहो, पूर्वी एक प्राचीन पवित्र इतिहास सांगितला गेला—प्रद्युम्न आणि महात्मा मार्कंडेय ऋषी यांच्या उत्तम संवादात।