Adhyaya 21

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । शिवलिगमलंघ्यं हि बुद्धिपूर्वं हतो ह्यहम् । उवाच कृष्णं दनुजश्छलितोऽहं त्वयाऽनघ

श्री प्रह्लाद म्हणाले—अलंघ्य अशा शिवलिंगाचे मी जाणूनबुजून उल्लंघन केले, म्हणून मी मारला गेलो. तेव्हा दनुज कृष्णाला म्हणाला—हे निष्पाप, तू मला छलाने हरविले आहेस.

Verse 2

श्रीविष्णु रुवाच । परितुष्टोस्मि ते दैत्य शौर्येण शिवसंश्रयात् । वरं वरय भद्रं ते यदिच्छसि महामते

श्री विष्णु म्हणाले—हे दैत्य, शिवाच्या आश्रयावर आधारलेले तुझे शौर्य पाहून मी संतुष्ट आहे. हे महामते, जे इच्छशील ते वर माग; तुझे कल्याण होवो.

Verse 3

कुश उवाच । यथा पूज्यो महादेवो मम त्वं च तथा हरे । एक एव द्विधामूर्तिस्तस्मात्त्वां वरयाम्यहम्

कुश म्हणाले—जसा महादेव माझ्यासाठी पूज्य आहे, तसाच तूही, हे हरे, पूज्य आहेस. तू एकच तत्त्व असून दोन रूपांनी प्रकट झालास; म्हणून मी वर म्हणून तुलाच निवडतो.

Verse 4

शिवलिंगं त्वया नाथ स्थापितं यन्ममोपरि । मम नाम्ना भवतु च कुशेश्वर इति स्मृतम्

हे नाथ, तू माझ्या वर जे शिवलिंग स्थापित केले आहे, ते माझ्या नावाने प्रसिद्ध होवो आणि ‘कुशेश्वर’ असे स्मरणात राहो.

Verse 5

अनुग्राह्यो यद्यहं ते मम कीर्तिर्भवत्वियम् । एवं भविष्यतीत्युक्तस्तत्रैवावस्थितोऽसुरः

जर मी तुझ्या अनुग्रहास पात्र असेन, तर हीच माझी कीर्ती होवो. “असेच होईल” असे सांगितल्यावर तो असुर तेथेच स्थिर राहिला.

Verse 6

ततोऽन्यदानवान्सर्वान्प्रेषयामास माधवः । रसातलगता केचित्केचिद्विष्णुं समागताः

त्यानंतर माधवाने इतर सर्व दानवांना पाठविले. काही रसातळात गेले, तर काही विष्णूच्या सान्निध्यात आले.

Verse 7

अनंतः संस्थितस्तत्र विष्णुश्च तदनंतरम् । ज्ञात्वा विमुक्तिदं तीर्थं दुर्वासा मुनिपुंगवः

तेथे अनंत स्थिर झाले आणि त्यानंतर लगेच विष्णूही. हे तीर्थ मुक्तिदायक आहे असे जाणून मुनिश्रेष्ठ दुर्वासांनी तेथेच वास केला.

Verse 8

गोमत्यां चक्रतीर्थे च भगवांश्च त्रिविक्रमः । तेन तन्मुक्तिदं मत्वा दुर्वासास्तत्र संस्थितः

गोमतीच्या तीरावर चक्रतीर्थात भगवान त्रिविक्रम विराजमान आहेत. म्हणून ते तीर्थ मुक्तिदायक मानून दुर्वासा तेथेच स्थिर झाले.

Verse 9

एवं त्रिविक्रमः स्वामी तदाप्रभृति संस्थितः । कलौ पुनः कलान्यासात्कृष्णत्वमगमत्प्रभुः

अशा रीतीने स्वामी त्रिविक्रम त्या काळापासून तेथे प्रतिष्ठित आहेत. पुढे कलियुगात आपल्या दिव्य कलांचे प्राकट्य करून प्रभू कृष्णरूप झाले.

Verse 10

प्रह्लाद उवाच । पूजाविधिं हरेर्विप्राः शृणुध्वं सुसमाहिताः । विशेषात्फलदः प्रोक्तः पूजितो मधुमाधवे

प्रह्लाद म्हणाला—हे विप्रहो, सावधान व एकाग्र होऊन हरीची पूजाविधी ऐका। मधु-माधवाची पूजा विशेषतः फलदायी असे सांगितले आहे।

Verse 11

मधुसूदनीं नरो यस्तु द्वारवत्यां करोति च । पूजयेत्कृष्णदेवं च स्नापयित्वा विलिप्य च

जो मनुष्य द्वारवतीत मधुसूदनाचे व्रत/पूजन करतो, त्याने देवतेस स्नान घालून व लेपन करून श्रीकृष्णदेवाचीही पूजा करावी।

Verse 12

गन्धैश्च वाससाऽच्छाद्य धूपैर्दीपैरनेकधा । नैवेद्यैर्भूषणैश्चैव तांबूलेन फलेन च

गंध व वस्त्रांनी (भगवंतास) अलंकृत करून, धूप व अनेक प्रकारच्या दीपांनी; नैवेद्य, भूषण, तांबूल व फळांनीही (पूजन करावे)।

Verse 13

आरार्तिकेन संपूज्य दण्डवत्प्रणिपत्य च । घृतेन दीपकं दत्त्वा रात्रौ जागरणं तथा । कुर्य्याच्च गीतवादित्रैस्तथा पुस्तकवाचकैः

आरतीने संपूर्ण पूजन करून व दंडवत् प्रणाम करून, तुपाचा दीप अर्पण करावा आणि रात्री जागरण करावे; भजन-कीर्तन, वाद्ये व ग्रंथवाचन करणाऱ्यांसह हे करावे।

Verse 14

कृत्वा चैवं विधिं भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नु यात्

हा विधी भक्तिभावाने केल्यास मनुष्य सर्व कामना प्राप्त करतो।

Verse 15

तथा नभसि सम्पूज्य पवित्रारोपणेन च । पितॄणां चाक्षया तृप्तिः सफलाः स्युर्मनोरथाः

तसेच नभस् मासात जो भक्तिभावाने देवाची विधिवत् पूजा करून पवित्रारोपण करतो, त्याच्या पितरांना अक्षय तृप्ती मिळते आणि मनातील अभिलाषा सफल होतात।

Verse 16

प्रबोधवासरे प्राप्ते कार्तिके द्विज सत्तमाः । संपूज्य कृष्णं देवेशं परां गतिमवाप्नुयात्

हे द्विजश्रेष्ठांनो! कार्तिक मासात प्रबोधाचा दिवस आला की जो देवेश श्रीकृष्णाची विधिवत् पूजा करतो, तो परम गतीला प्राप्त होतो।

Verse 17

तथा नभस्ये संपूज्य पवित्रारोपणेन च । सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति

तसेच नभस्य मासात विधिवत् पूजा व पवित्रारोपण केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि विष्णुलोकाची प्राप्ती होते।

Verse 18

युगादिषु च संपूज्य ह्ययने दक्षिणोत्तरे । आषाढज्येष्ठमाघेषु पौषादिद्वादशीषु च

युगादि तिथींना, दक्षिणायन-उत्तरायणाच्या संधिकाळी, तसेच आषाढ, ज्येष्ठ व माघ महिन्यांत, आणि पौषापासून सुरू होणाऱ्या द्वादशी व्रततिथींना विधिवत् पूजन केल्यास महान पुण्य मिळते।

Verse 19

कलौ कृष्णं पूजयित्वा गोमत्युदधिसंगमे । विमलं लोकमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

कलियुगात गोमती व समुद्राच्या संगमावर श्रीकृष्णाची पूजा केल्याने मनुष्य निर्मळ लोक प्राप्त करतो; तेथे गेल्यावर पुन्हा शोक करत नाही।

Verse 21

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये गोमतीतीरस्थ क्षेत्रस्थ भगवत्पूजामाहात्म्यवर्णनंनामैकविंशतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम प्रभासखंडातील चतुर्थ ‘द्वारकामाहात्म्य’ मध्ये गोमतीतीरावरील पवित्र क्षेत्रात भगवंताच्या पूजेची महिमा वर्णन करणारा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला।