Adhyaya 17

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । कृत्वाऽभिषेकं तीर्थेषु यथावद्दत्त दक्षिणः । पूजयेच्च ततो देवं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्

प्रह्लाद म्हणाला—तीर्थांमध्ये विधिपूर्वक स्नान-अभिषेक करून आणि यथोचित दक्षिणा देऊन, नंतर कृष्ण नावाच्या परम पुरुष देवाची पूजा करावी.

Verse 2

ऋषय ऊचुः । पूजाविधिं तु कृष्णस्य श्रोतुकामाः समासतः । कथयाऽचरणोपेतं यथावद्दैत्यसत्तम

ऋषी म्हणाले—आम्हांस संक्षेपाने श्रीकृष्णाची पूजाविधी ऐकावयाची आहे। हे दैत्यश्रेष्ठा, आचरणासहित ती यथाविधी आम्हांस सांग।

Verse 3

द्वारपालाश्च के तत्र कः पूर्वं कश्च पृष्ठतः । पुरीयं सर्वतो दैत्य तिष्ठते केन पालिता

तेथे द्वारपाल कोण आहेत? पुढे कोण आणि मागे कोण उभा आहे? हे दैत्या, ही पुरी सर्व बाजूंनी कोण रक्षण करीत आहे?

Verse 4

आनुपूर्व्यात्समासेन पूजनीया यथाविधि । कथयस्व विधिज्ञोऽसि कृष्णैकचरणप्रियः

क्रमाने संक्षेपात यथाविधी ते कसे पूजनीय आहेत ते सांग। तू विधिज्ञ आहेस आणि केवळ श्रीकृष्णचरणप्रिय आहेस—म्हणून कथन कर।

Verse 5

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतां पूजनं विप्राः श्रुतपूर्वं विधानतः । कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः

श्रीप्रह्लाद म्हणाला—हे विप्रहो, ऐका; परंपरेने ऐकलेली व शास्त्रोक्त विधीनुसार पूजन सांगतो। हे विप्रश्रेष्ठांनो, कलियुगात श्रीकृष्णाची यथावत पूजा क्रमाने सांगतो।

Verse 6

पूर्वद्वारस्थितान्देवाञ्छुणुध्वं सुसमाहिताः । जयंतः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः

पूर्वद्वारावर स्थित देवतांविषयी एकाग्र होऊन ऐका। जयंत याचे प्रथम पूजन करावे—तो शुभ असून सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 7

स्थापितो देवराजेन पूजार्थं केशवस्य हि । तस्यैवानुचरान्वक्ष्ये तान्निबोधत सत्तमाः

देवराज इंद्राने केशवाच्या पूजेसाठी त्याची स्थापना केली. आता मी त्याच्याच अनुचरांचे वर्णन करतो—हे श्रेष्ठ जनहो, ते नीट समजून घ्या.

Verse 8

वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महा हनुः । वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः

(ते आहेत:) वज्रनाभ, सुनाभ, वज्रबाहु, महाहनु, वज्रदंष्ट्र, वज्रधारी, वज्रहा आणि वज्रलोचन।

Verse 9

श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते । एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तमहर्निशम्

श्वेतमूर्धा व श्वेतमाली हेही जयंताचे अनुचर आहेत. हे सर्व हातात शस्त्रे उचलून त्या (नगरीचे) अहोरात्र रक्षण करतात.

Verse 10

पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः । पूर्वद्वारे च रक्षार्थं नरनाथो विनायकः

पूर्वद्वारी जयंताच्या आदेशानुसार कार्य करणारे सर्वजण पूर्ण सज्ज आहेत. आणि पूर्वद्वाराच्या रक्षणासाठी नरनाथ विनायकही आहेत.

Verse 11

तरुणार्कश्च वै सूर्यो देव्यो वै सहमातरः । ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः

तरणार्क व सूर्य; मातृगणांसह देव्या; ईश्वर; दुर्वासा; आणि नागराज तक्षक—हेही (तेथे) आहेत.

Verse 12

सेनानीः कार्तिकेयश्च राक्षसश्च महाहनुः । तत्र दीर्घनखोनाम दानवः सुप्रतिष्ठितः

तेथे सेनानी कार्तिकेय आहेत आणि महाहनु नावाचा राक्षसही आहे; तेथेच दीर्घनख नावाचा दानव दृढपणे प्रतिष्ठित आहे.

Verse 13

विश्वावसुश्च गन्धर्वो मेनका च वराप्सराः । सनत्कुमारसहितो वसिष्ठो भगवानृषिः

विश्वावसु नावाचा गंधर्व, श्रेष्ठ अप्सरा मेनका, आणि सनत्कुमारासह भगवान ऋषी वसिष्ठ—हे सर्व तेथे विराजमान आहेत.

Verse 14

एते पूज्याः पूर्वतस्तु न्यग्रोधश्च महाद्रुमः । पूर्वद्वारस्थिता ह्येत आग्नेयाञ्छृणुताथ मे

हे पूर्व दिशेस पूज्य आहेत; तेथे महान वटवृक्षही उभा आहे. हे पूर्वद्वारी स्थित आहेत; आता माझ्याकडून आग्नेय दिशेतीलांना ऐका.

Verse 15

ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः स्मशाननिलयः क्रथः । मांसादो रुधिराहारः कृष्णः कृष्णजटाधरः

ज्वालामुख, मग रक्ताक्ष; स्मशाननिवासी क्रथ; मांसाद (मांसभक्षी), रुधिराहार (रक्तभोजी), आणि कृष्ण—जो काळ्या जटा धारण करतो—(हे तेथे आहेत)।

Verse 16

त्रासनो भञ्जनश्चैव ह्याग्न्येय्यां दिशि संस्थिताः । दिशं रक्षंति संनद्धा दक्षिणां शृणुताथ मे

त्रासन आणि भञ्जन आग्नेय दिशेत स्थित आहेत; ते सज्ज होऊन त्या दिशेचे रक्षण करतात. आता माझ्याकडून दक्षिण दिशेचे वर्णन ऐका.

Verse 17

दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः । अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुंदुभिनिस्वनः

दंडपाणी, महानाद, पाशहस्त, सुलोचन, अनिवर्त्यक्रम तसेच दुंदुभिनिस्वन—हे त्या दिशेचे रक्षक-नाम मानले जातात।

Verse 18

खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा । मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः

खरस्वन, घर्घरवाक तसेच सदैव मौनप्रिय; आणि मल्लिकाक्ष—प्रणत होऊन—यांचा द्वारपाल आहे.

Verse 19

दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः । महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः

दक्षिण द्वाराच्या रक्षणासाठी दुन्दुभि व विनायक; तसेच महिषार्क, सूर्य, भूषण आणि ईश्वर हेही रक्षक नेमलेले आहेत.

Verse 20

चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः । पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा

तसेच देवी चंडिका; आणि ऊर्ध्वबाहु हा राक्षस; पद्माक्ष व क्षेत्रपाल; तसेच नाग व अश्वतर—हेही रक्षक म्हणून उभे आहेत.

Verse 21

चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः । यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः

गंधर्व चित्रांगद आणि श्रेष्ठ अप्सरा उर्वशी; तसेच सर्व वृक्षांचा राजा म्हणविला जाणारा महाद्रुम शाल—हेही तेथे प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 22

सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः । एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः

ऋषिश्रेष्ठ सनातन आणि महातपस्वी अगस्त्य—हे दोघेही पूर्ण समाहित होऊन याम्य (दक्षिण) दिशेच्या द्वाराचे रक्षण करीत आहेत.

Verse 23

गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः । हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः

गीतकृत, नर्तक, नग्न, कंबली व दहनप्रिय; तसेच हसन, नेत्रभंग, भ्रूविकार व विजृंभक—हे (परिचरगण) दिव्य रक्षकसमूहात सांगितले आहेत.

Verse 24

मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः । रक्षन्ति नैरृतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान्

हे द्विजांनो, यांचा संनद्ध (कवचधारी) प्रभू मुशली आहे. हे नैऋती (दक्षिण-पश्चिम) दिशेचे रक्षण करतात; आता पश्चिम दिशेचेही ऐका.

Verse 25

स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः । पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः

ते आहेत—स्वस्तिक, शंखमूर्द्धा, नीलवासा, शुभानन, पाशहस्त, शूलहस्त, आणि एकपाद-एकलोचन.

Verse 26

पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः । उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः

आणि पश्चिम दिशेत—पुष्पदंत विनायक, उद्धवार्क, स्वयं सूर्य, तसेच सत्राजितेश्वर नामाने प्रसिद्ध शिव (आहेत).

Verse 27

तुंबरुर्नामगन्धर्वो घृताची च वराप्सराः । महोदरश्च नागेन्द्रो राक्षसश्च घटोत्कचः

(तेथे) तुंबरु नामक गंधर्व, घृताची ही श्रेष्ठ अप्सरा, महोदर हा नागेंद्र आणि राक्षस घटोत्कच (आहेत)।

Verse 28

दैत्यः पञ्चजनोनाम ऋषिः कश्यप एव च । देवी कपालिनीनाम अश्वत्थस्तु महाद्रुमः

(तेथे) पञ्चजन नावाचा दैत्य, ऋषी कश्यप, कपालिनी नामाची देवी आणि महावृक्ष अश्वत्थ (आहे)।

Verse 29

कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पाति वै दिशम् । नमस्कार्यास्तथा पूज्या वायव्यो शृणुतापरान्

कपिल आणि क्षेत्रपाल हे निश्चयच पश्चिम दिशेचे रक्षण करतात. ते नमस्कार व पूजनास योग्य आहेत. आता वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेचे रक्षक ऐका।

Verse 30

भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः । झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी

(वायव्य दिशेत) भंजन, भैरव, मग कालिक, घटोदर; झंझकामर्दन, पिंग, रुरु आणि सर्वभुजोव्रणी (हे आहेत)।

Verse 31

सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम् । उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः

यांचा प्रभू, कवचधारी सुपार्श्व त्या दिशेचे रक्षण करतो. हे विप्रश्रेष्ठांनो! उत्तर दिशेत गणाधिपती श्यामल (आहे)।

Verse 32

मन्वन्तको विरूपाक्षो गोलकः श्वेत संप्लुतः । उन्मत्तः प्रभुरेतेषामुदीच्यां पालयन्दिशम्

मन्वन्तक, विरूपाक्ष, गोलक, श्वेत व संप्लुत—यांचा अधिपती उन्मत्त असून तो उत्तर दिशेचे पालन-रक्षण करीत असतो।

Verse 33

मूलस्थानश्च वै सूर्य्य इन्द्रेशश्च महेश्वरः । देवी कण्ठेश्वरीनाम क्षेत्रपालश्च खञ्जनः

मूलस्थानी सूर्य विराजमान आहे; आणि इन्द्रेश नामक महेश्वर आहे. तेथे कण्ठेश्वरी देवी व क्षेत्रपाल खञ्जनही स्थित आहेत।

Verse 34

वासुकिर्नागराजश्च कूर्मपृष्ठश्च दानवः । सनकश्च ऋषिश्रेष्ठो गोलको राक्षसस्तथा

वासुकि नागराज, कूर्मपृष्ठ दानव, ऋषिश्रेष्ठ सनक, तसेच गोलक राक्षस—हेही तेथे पूज्यरूपे प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 35

नारदोनाम गन्धर्वो रंभा चैव वराप्सराः । एते पूज्याः प्रयत्नेन प्लक्षोनाम महाद्रुमः

नारद नामक गंधर्व व रंभा ही श्रेष्ठ अप्सरा—यांची प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी; तसेच प्लक्ष नावाच्या महावृक्षाचीही।

Verse 36

यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः । ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्

सविता नामक यक्षेश व श्याम—यांची प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी. हे विप्रेन्द्रांनो, आता ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशेत स्थित असलेल्यांचे वर्णन मी करतो।

Verse 37

दुर्धरो भैरवारावः किंकिणीको महाबलः । करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः

दुर्धर, भैरवाराव, महाबली किंकिणीक; तसेच कराल, विकट, मूल, बलिभुक्त व बलिप्रिय—हे पवित्र क्षेत्राचे भयंकर नामधारी रक्षक आहेत।

Verse 38

एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः । नेता प्रभु श्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा

हे द्विजोत्तमांनो! या क्षेत्रपालांचे—त्यांच्या स्त्रियांसह—जयंतच नेता, प्रभू, स्वामी आणि रक्षक-पालकही आहे।

Verse 39

निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम् । जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च

ते नगरवासीयांचे रक्षक होऊन दुष्टांना आवरतातही आणि अनुग्रहही करतात; जयंताची आज्ञा घेऊन ते पापीजनांचा संहारही करतात।

Verse 40

नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा । नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः

नागस्थळी स्थित स्वामी जयंत सदैव पालक आहे; नागराजांनी वेढलेला तो प्रयत्नपूर्वक पूजनीय आहे।

Verse 41

मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पांति वै दिशम् । सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः । अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च

हे मांसप्रिय व उग्रमुख रक्षक खरोखर ईशान दिशेचे रक्षण करतात। सहस्रशीर्ष देव शेष नागस्थळी स्थित आहे; तसेच अनंत, वासुकी, तक्षक आणि पद्मही (तेथे) आहेत।

Verse 42

शंखः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा । मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः

शंख व कंबलक, नाग व अश्वतर; मुक्तक व कालिय, तसेच जनक व अपराजित—हेही त्या पवित्र क्षेत्रातील नागगणांत प्रसिद्ध आहेत.

Verse 43

कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः । ते पूज्या गंधपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः

कर्कोटकप्रमुख नाग सहस्रोंनी आहेत. त्यांची पूजा गंध-पुष्पांनी, बलि-नैवेद्याने, तसेच धूप व दीपांनी करावी.

Verse 44

पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा । ततः संपूज्य देवशं जयंतं रक्षिणां वरम्

पायस, मांस, विविध अन्नपदार्थ व सुरा यांसह—त्यानंतर रक्षकांतील श्रेष्ठ, देवसेनापती जयंत याची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 45

गंध पुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकिनन्दनम् । संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः

गंध-पुष्पांचे उपहार, धूप, वस्त्रे व इतर भूषणांसह—हे द्विजश्रेष्ठांनो, मग देवकीनंदन श्रीकृष्णाकडे जावे. तेथे प्रथम ‘रुक्मी’ नावाच्या गणेशाची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 46

ऋषय ऊचुः । कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः । साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः

ऋषी म्हणाले—दुष्ट असा दैत्येंद्र रुक्मी कसा काय गणपदास प्राप्त झाला, आणि साक्षात् भगवंताच्या द्वारी तो प्रतिदिन कसा पूजिला जातो?

Verse 47

श्रीप्रह्लाद उवाच । कृष्णाय रुक्मिणीं दातुं यदा भीष्मक उद्यतः । तद्द्वेषात्क्रोधसंयुक्तो रुक्मी चैद्यममन्यत

श्री प्रह्लाद म्हणाले—भीष्मक कृष्णाला रुक्मिणी देण्यास उद्यत झाला तेव्हा त्या द्वेषामुळे क्रोधयुक्त रुक्मीने कृष्णाला शत्रू मानले।

Verse 48

यदा जहार भगवान्रुक्मिणीमंबिकालयात् । सर्वान्विद्राव्य वै भूपाञ्जरासन्धमुखान्रणे

जेव्हा भगवानांनी अंबिकेच्या मंदिरातून रुक्मिणीचे हरण केले, तेव्हा रणात जरासंधप्रमुख सर्व राजांना पराभूत करून पळवून लावले।

Verse 49

तदा रुक्मी महाबाहुर्भीष्मकस्य सुतो बली । नाहत्वा विनिवर्तिष्ये तमहं यादवं रणे

तेव्हा महाबाहू, बलवान भीष्मकपुत्र रुक्मी म्हणाला—“रणात त्या यादवाला न मारता मी परत फिरणार नाही।”

Verse 50

प्रतिज्ञां सर्वभूपानां शृण्वतां कृतवान्द्विजाः । एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः

हे द्विजांनो, सर्व राजे ऐकत असताना त्याने ही प्रतिज्ञा केली. असे बोलून तो सज्ज होऊन युद्धासाठी धावला।

Verse 51

अक्षौहिण्या दलेनैवायुद्ध्यत्कृष्णेन भो द्विजाः । स युध्यमानः कृष्णेन वध्यमानो हतौजसः

हे द्विजांनो, तो केवळ एका अक्षौहिणीच्या दलासह श्रीकृष्णाशी युद्ध करू लागला. कृष्णाशी लढता लढता तो मार खात गेला आणि त्याचे बळ-तेज क्षीण झाले।

Verse 52

बद्धो भगवता तत्र कृत्वा वैरूप्यमेव च । रामेण बंधनान्मुक्तो मरणाय मतिं दधौ

तेथे भगवंताने त्याला बांधून विकृतही केले. नंतर रामाने बंधनातून सोडविल्यावर त्याने मृत्यूचा निश्चय केला.

Verse 53

रुक्मिणी भ्रातरं दृष्ट्वा मरणे कृतनिश्चयम् । उवाच कृष्णं वैदर्भी भ्रातरं ह्यानयस्व मे

भाऊ मृत्यूचा निश्चय करून बसला आहे असे पाहून विदर्भकन्या रुक्मिणीने कृष्णाला म्हटले—“माझा भाऊ मला इथे आणून द्या.”

Verse 54

ततस्तत्प्रियकामार्थमनुमान्य जनार्द्दनः । चकार पार्षदां मध्ये प्रवरं विघ्ननाशनम्

प्रियाच्या इच्छापूर्तीसाठी जनार्दनाने अनुमती देऊन आपल्या पार्षदांमध्ये श्रेष्ठ विघ्ननाशकास अग्रस्थान दिले.

Verse 55

एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रथमं पूज्यते सदा । गंधधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैस्तं प्रतर्पयेत्

याच कारणामुळे, हे विप्रांनो, त्याची पूजा नेहमी प्रथम केली जाते. गंध, धूप, अक्षत, वस्त्रे व मोदक अर्पून त्यास तृप्त करावे.

Verse 56

तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा

तो संतुष्ट झाला की जगन्नाथही संतुष्ट होतात—यावाचून दुसरा मार्ग नाही.