Adhyaya 16

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गदातीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्भूदानजं फलम्

प्रह्लाद म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्यानंतर अनुपम गदातीर्थास जावे. तेथे भक्तिभावाने स्नान केल्यास मनुष्य भूमिदानजन्य पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 2

तर्पयेत्पितृदेवांश्च ऋषींश्चैव यथाक्रमम् । श्राद्धं च कारयेत्तत्र पितॄणां तृप्तिहेतवे

तेथे यथाक्रम पितर, देव आणि ऋषी यांना तर्पण करावे; तसेच पितरांच्या तृप्तीसाठी तेथेच श्राद्धही करावे।

Verse 3

गदातीर्थे तु देवेशं विष्णुं वाराहरूपिणम् । समभ्यर्च्य नरो भक्त्या विष्णुलोके महीयते

गदा-तीर्थी देवेश श्रीविष्णूंचे वराहरूप भक्तिभावाने पूजन केल्यास मनुष्य विष्णुलोकी गौरवाने महिमावंत होतो.

Verse 4

नागतीर्थं ततो गच्छेत्सरः परमशो भनम् । यत्र स्नात्वा नरः सम्यङ्नागलोकमवाप्नुयात्

त्यानंतर परम शोभन अशा ‘नाग-तीर्थ’ सरोवरास जावे; तेथे विधिपूर्वक स्नान केल्यास मनुष्य नागलोक प्राप्त करतो.

Verse 5

भद्रतीर्थं ततो गच्छेत्सरस्त्रिभुवनार्चितम् । स्नानमात्रेण लभते तिलधेनुफलं नरः

मग त्रिभुवनार्चित ‘भद्र-तीर्थ’ सरोवरास जावे; तेथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्य तिलधेनु-दानासमान पुण्यफळ मिळवितो.

Verse 6

चित्रातीर्थं ततो गच्छेत्सरः परमशोभनम् । स्नानमात्रेण लभते घृतधेनुफलं नरः

त्यानंतर परम शोभन ‘चित्र-तीर्थ’ सरोवरास जावे; तेथे स्नानमात्राने मनुष्य घृतधेनु-दानासमान फल प्राप्त करतो.

Verse 7

यदा द्वारावती विप्रा प्लाविता सागरेण हि । पुण्यानि बहुतीर्थानि च्छन्नानि जलपांसुभिः

हे विप्रहो! जेव्हा द्वारावती नगरी समुद्राने प्लावित होते, तेव्हा अनेक पुण्यतीर्थे जल व वाळूखाली आच्छादित होतात.

Verse 8

दृश्यानि कतिचित्संति ह्यदृश्यान्यपराणि च । तानि सर्वाणि विप्रेन्द्राः कथयिष्यामि सर्वतः

काही गोष्टी दृश्य आहेत आणि काही अदृश्यही आहेत। हे विप्रश्रेष्ठांनो, मी त्या सर्वांचे सर्वथा सविस्तर वर्णन करीन।

Verse 9

चंद्रभागां ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशिनीम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वाजपेयफलं लभेत्

त्यानंतर सर्वपापप्रणाशिनी चंद्रभागा येथे जावे. तेथे भक्तिभावाने स्नान केल्यास मनुष्याला वाजपेय यज्ञासमान फळ मिळते.

Verse 10

देवी चंद्रार्चिता यत्र यशोदा नंदनंदिनी । कौमारिका शक्तिहस्ता खङ्गखेटकधारिणी

तेथे चंद्राने अर्चिलेली देवी आहे—यशोदा, नंदाची प्रिय नंदिनी; कौमारिका, हातात शक्ति धारण करणारी, खड्ग व खेटक (ढाल) धारण करणारी.

Verse 11

केश्यादिदैत्यदलिनी स्वसा वै रामकृष्णयोः । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ती केशी आदी दैत्यांचा संहार करणारी, आणि निश्चयच राम-कृष्णांची बहीण आहे. जिनच्या केवळ दर्शनाने सर्व कामना पूर्ण होतात.

Verse 12

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रास्तीर्थं महिषसंज्ञकम् । यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

नंतर, हे विप्रश्रेष्ठांनो, ‘महिष’ नावाच्या तीर्थास जावे. ज्याच्या केवळ दर्शनाने सर्व पातकांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 13

मुक्तिद्वारं ततो गच्छेत्तीर्थं पाप प्रणाशनम्

त्यानंतर पापांचा नाश करणाऱ्या ‘मुक्तिद्वार’ नावाच्या तीर्थास जावे।

Verse 14

वसिष्ठेन समानीता मुनिना यत्र गोमती । स्नातो भवति गंगायां यत्र स्नात्वा कलौ युगे

जिथे वसिष्ठ मुनींनी आणलेली गोमती आहे, तेथे स्नान गंगास्नानासमान होते—विशेषतः कलियुगात तेथे स्नान करणाऱ्यास।

Verse 15

गोमती निःसृता यस्मा त्प्रविष्टा वरुणालयम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या अश्वमेधफलं लभेत्

जिथून गोमती निघून वरुणाच्या आलयात प्रवेश करते, तेथे भक्तिभावाने स्नान केल्यास मनुष्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते।

Verse 16

भृगुणा हि तपस्तप्तं स्थापिता यत्र चांबिका । भृग्वर्चिता ततो देवी प्रसिद्धा श्रूयते क्षितौ

जिथे भृगूंनी तप केले आणि तेथेच अंबिकेची स्थापना झाली; म्हणून भृगूंनी अर्चिलेली देवी पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे असे ऐकिवात आहे।

Verse 17

संसिद्धिं परमां याति यस्याः संस्मरणान्नरः । शिवलिंगान्यनेकानि यत्र सन्ति महीतले

जिच्या स्मरणमात्राने मनुष्य परम सिद्धीला पोहोचतो; आणि त्या स्थानी भूमीवर अनेक शिवलिंगे विद्यमान आहेत।

Verse 18

ततो गच्छेत विप्रेन्द्राः कालिन्दीसर उत्तमम् । कालिन्दी सूर्यतनया सरश्चक्रे त्वनुत्तमम्

त्यानंतर, हे श्रेष्ठ विप्रांनो, उत्तम कालिंदी-सरोवराकडे जावे. सूर्यकन्या कालिंदीनेच ते अनुपम सरोवर निर्माण केले आहे.

Verse 19

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात् । सांबतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम्

तेथे भक्तिभावाने स्नान केल्यास मनुष्य दुर्गतीला जात नाही. त्यानंतर सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या सांबतीर्थास जावे.

Verse 20

कृत्वा श्राद्धं च विधिवल्लभेद्गोदानजं फलम्

आणि विधिपूर्वक श्राद्ध केल्यास गोदानातून मिळणारे पुण्यफळ प्राप्त होते.

Verse 21

गच्छेच्च शांकरं तीर्थं ततस्त्रैलोक्यपावनम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्बहुसुवर्णकम्

मग त्रैलोक्य पावन अशा शांकर तीर्थास जावे. जिथे भक्तिभावाने स्नान केल्यास मनुष्याला विपुल सुवर्ण (म्हणजे महान समृद्धी व पुण्य) मिळते.

Verse 22

ततो नागसरो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । पितॄन्सन्तर्प्य विधिवन्नागलोकमवाप्नुयात्

त्यानंतर पापांचा नाश करणाऱ्या नागसर तीर्थास जावे. तेथे विधिपूर्वक पितरांचे तर्पण करून मनुष्य नागलोक प्राप्त करतो.

Verse 23

लक्ष्मीं नदीं ततो गच्छेद्गच्छन्तीं सागरं प्रति । यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

त्यानंतर सागराकडे वाहणाऱ्या लक्ष्मी-नदीकडे जावे; तिचे केवळ दर्शन झाले तरी सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।

Verse 24

श्राद्धे कृते तु विप्रेन्द्राः पितरो मुक्तिमाप्नुयुः । दाने मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः

हे विप्रश्रेष्ठांनो! श्राद्ध केल्यास पितरांना मुक्ती प्राप्त होते; आणि दानाने मनोवांछित फलसिद्धी होते—यात संशय नाही।

Verse 25

कंबुसरस्ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । तर्पणे च कृते श्राद्धे ह्यग्निष्टोमफलं लभेत्

मग पापप्रणाशक तीर्थ कंबुसरास जावे; तेथे तर्पण व श्राद्ध केल्यास अग्निष्टोम यज्ञाचे फल मिळते।

Verse 26

कुशतीर्थं ततो गच्छेत्स्नात्वा सन्तर्पयेत्पितॄन् । दानं दत्त्वा यथाशक्त्या निर्मलं लोकमाप्नुयात्

यानंतर कुशतीर्थास जावे; स्नान करून पितरांचे विधिपूर्वक तर्पण करावे। यथाशक्ती दान देऊन तो निर्मळ लोक प्राप्त करतो।

Verse 27

द्युम्नतीर्थं च तत्रैव सर्वपापप्रणाशनम् । कृत्वा श्राद्धं च तत्रैव वाजिमेधफलं लभेत्

तेथेच द्युम्नतीर्थ आहे, जे सर्व पापांचा नाश करते; तेथे श्राद्ध केल्यास वाजिमेध यज्ञाचे फल मिळते।

Verse 28

कुशतीर्थं ततो गच्छेत्पितॄणां तृप्तिरक्षया । यत्र श्राद्धात्तर्पणाच्च जायते नात्र संशयः

मग कुशतीर्थास जावे; तेथे श्राद्ध व तर्पणामुळे पितरांची तृप्ती अक्षय होते—यात संशय नाही।

Verse 29

जालतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापहरं शुभम् । दुर्वाससा यत्र शप्ताः कोपाद्यदुकुमारकाः

त्यानंतर जालतीर्थास जावे; ते शुभ असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; तेथे क्रोधाने दुर्वासांनी यदुकुमारांना शाप दिला होता।

Verse 30

देवो जालेश्वरस्तत्र सं बभूव उमापतिः । जालेश्वरं नरो दृष्ट्वा सद्यः पापात्प्रमुच्यते

तेथे उमापती भगवान शिव जालेश्वररूपाने प्रकट झाले; जालेश्वराचे दर्शन होताच मनुष्य तत्क्षणी पापातून मुक्त होतो।

Verse 31

संपूज्य देवं भक्त्या च शिवलोकमवाप्नुयात्

आणि भक्तीने विधिपूर्वक देवाची पूजा करून शिवलोक प्राप्त करतो।

Verse 32

चक्रस्वामिसुतीर्थं च ततो गच्छेद्धि मानवः । कृत्वा स्नानं पितॄंस्तर्प्य विष्णुलोकमवाप्नुयात्

त्यानंतर मनुष्य चक्रस्वामी-सुतीर्थास जावा; तेथे स्नान करून व पितरांना तर्पण देऊन विष्णुलोक प्राप्त करतो।

Verse 33

जरत्कारुकृतं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । स्नात्वा तत्र द्विजश्रेष्ठा न दुर्गतिमवाप्नुयात्

जरत्कारूने स्थापित केलेले हे तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे। हे द्विजश्रेष्ठा! तेथे स्नान केल्यास मनुष्य दुर्गतीस जात नाही।

Verse 34

ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं खञ्जनकाभिधम् । आसीत्खञ्जनको नाम दैत्यश्चातिबलान्वितः

त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठा! ‘खञ्जनक’ नावाच्या तीर्थास जावे. पूर्वी ‘खञ्जनक’ नावाचा अतिबलवान दैत्य होता.

Verse 35

ततः खञ्जनकं तीर्थं तस्य नाम्नेति विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा नरो याति सोमलोकं न संशयः

अशा रीतीने ते तीर्थ त्याच्या नावाने ‘खञ्जनक-तीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. तेथे स्नान केल्यास मनुष्य सोमलोकास जातो—यात संशय नाही.

Verse 36

सन्ति तीर्थान्यनेकानि सुगुप्तानि द्विजोत्तमाः । तानि गच्छेत्तु विप्रेन्द्राः सर्वपापापनुत्तये

हे द्विजोत्तमा! अनेक तीर्थे अतिशय गुप्त स्वरूपात आहेत. हे विप्रेन्द्रा! सर्व पापांचे पूर्ण निरसन व्हावे म्हणून त्यांना भेट द्यावी.

Verse 37

ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थमानकदुन्दुभेः । शूरतीर्थं परमकं गदतीर्थमतः परम्

त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठा! आनकदुन्दुभि (वसुदेव) यांचे तीर्थ गाठावे. पुढे परम उत्कृष्ट शूर-तीर्थ आणि त्यानंतर गदा-तीर्थ आहे.

Verse 38

गावल्गणस्य तीर्थं च अक्रूरस्य महात्मनः । बलदेवस्य तीर्थं तु उग्रसेनस्य चापरम्

येथे गावल्गणाचेही तीर्थ आहे आणि महात्मा अक्रूराचेही; तसेच बलदेवाचे तीर्थ व उग्रसेनाचे आणखी एक तीर्थही आहे।

Verse 39

अर्जुनस्य च तीर्थं तु सुभद्रातीर्थमेव च । देवकीतीर्थमाद्यं तु रोहिणीतीर्थमेव च

येथे अर्जुनाचे तीर्थ व सुभद्रातीर्थही आहे; तसेच आद्य देवकीतीर्थ आणि रोहिणीतीर्थही आहे।

Verse 40

उद्धवस्य च तीर्थं तु सारंगाख्यं तथैव च । सत्यभामाकृतं तीर्थं भद्रातीर्थमतः परम्

येथे उद्धवाचे तीर्थ व ‘सारंग’ नावाचे तीर्थही आहे; सत्यभामेने स्थापिलेले तीर्थ आणि त्यानंतर भद्रातीर्थ आहे।

Verse 41

जामदग्न्यस्य तीर्थं तु रामस्य च महात्मनः । भासतीर्थं च तत्रैव शुकतीर्थमतः परम्

येथे महात्मा जामदग्न्य रामाचे तीर्थ आहे; त्याच ठिकाणी भासतीर्थ आणि त्यानंतर शुकतीर्थ आहे।

Verse 42

कर्दमस्य च तीर्थं तु कपिलस्य महात्मनः । सोमतीर्थं च तत्रैव रोहिणीतीर्थमेव च

येथे कर्दमाचे तीर्थ व महात्मा कपिलाचे तीर्थ आहे; त्याच ठिकाणी सोमतीर्थ आणि रोहिणीतीर्थही आहे।

Verse 43

एतान्यन्यानि संक्षेपान्मया वः कथितानि च । सर्वपापहराणीह मोक्षदानि न संशयः

ही व इतर अनेक तीर्थे मी तुम्हांला संक्षेपाने सांगितली आहेत। येथे ती सर्व पापांचा नाश करतात व मोक्ष देतात—यात संशय नाही।

Verse 44

प्रच्छन्नानि द्विजवरास्तीर्थानि कलिसंक्रमे । प्लावितानि समुद्रेण पांसुनाऽप्युदकेन च

हे द्विजश्रेष्ठांनो, कलियुगाच्या आरंभी ही तीर्थे लुप्त झाली. समुद्राने ती प्लावित झाली आणि वाळू व पाण्यानेही झाकली गेली.

Verse 45

एतन्मया वः कथितं संक्षेपात्तीर्थविस्तरम् । आत्मप्रज्ञानुमानेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

अशा रीतीने मी तुम्हांला तीर्थांचा विस्तार संक्षेपाने सांगितला. तुमच्या स्वतःच्या विवेकबुद्धीने सांगा, आणखी काय ऐकू इच्छिता?

Verse 46

शृणुयात्परया भक्त्या तीर्थयात्रामिमां द्विजाः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

हे द्विजांनो, जो या तीर्थयात्रेचे वर्णन परम भक्तीने ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो.