Adhyaya 14

Verse 1

श्रीप्रह्राद उवाच । संत्यनेकानि तीर्थानि बह्वाश्चर्यकराणि च । प्राप्ते कलियुगे घोरे तानि पुप्लुविरेर्णवे

श्रीप्रह्लाद म्हणाला—अनेक तीर्थे आहेत, आणि कित्येक अद्भुत फल देणारीही; पण घोर कलियुग येताच ती सर्व समुद्रात बुडून गेली।

Verse 2

उद्देशतो मया विप्राः कीर्त्यमाना निबोधत । संक्षेपतो विप्रवरा यथा तेषां च याः क्रियाः

हे विप्रहो, मी संकेताने ज्यांचे वर्णन करीत आहे ते समजून घ्या। हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, त्यांच्या स्वरूपाचे व त्यांच्यासाठी होणाऱ्या विधींचे संक्षेपाने वर्णन करतो।

Verse 3

संहृत्य च भुवो भारं साधू न्संस्थाप्य सत्पथे । द्वारवत्यामगात्कृष्णो वृष्णिसंघैः समावृतः

पृथ्वीचा भार दूर करून आणि साधूंना सत्पथावर स्थापन करून, वृष्णिसंघांनी वेढलेले श्रीकृष्ण द्वारवतीस गेले।

Verse 4

दर्शनार्थं तदा ब्रह्मा दैवतैः परिवारितः । वरुणो यमवित्तेशौ सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा

तेव्हा दर्शनासाठी देवांनी वेढलेला ब्रह्मा आला; तसेच वरुण, यम, धनाधिप कुबेर आणि सूर्य-चंद्रही आले।

Verse 5

आगत्य सह कृष्णेन कार्यं संसाध्य चात्मनः । वेधाश्चक्रे तदा तीर्थं स्वनाम्ना कीर्तितं भुवि

कृष्णासह येऊन आणि आपले कार्य साध्य करून वेधा (ब्रह्मा) यांनी तेव्हा एक तीर्थ स्थापिले, जे भूमीवर त्यांच्या नावानेच प्रसिद्ध झाले।

Verse 6

ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् । तत्तीरे स्थापयामास सहस्रकिरणं प्रभुम्

ते ‘ब्रह्मकुंड’ म्हणून ख्यात झाले—शुभ व सर्वपापहर. त्या तीरावर त्यांनी सहस्रकिरण प्रभू (सूर्य) यांची स्थापना केली।

Verse 7

मूलं सुराणां हि किल ब्रह्मा लोकपितामहः । तेन संस्थापितं यस्मान्मूल स्थानमिति स्मृतम्

खरेच लोकपितामह ब्रह्मा हे देवांचे मूळ आहेत; आणि हे त्यांच्या द्वारा संस्थापित असल्याने यास ‘मूलस्थान’ असे स्मरले जाते।

Verse 8

ब्रह्मतीर्थं तु तद्दृष्ट्वा चन्द्रश्चक्रे ततः सरः । तडागं चन्द्रनाम्ना वै सर्वपापप्रणाशनम्

ते ब्रह्मतीर्थ पाहून चंद्राने तेव्हा एक सरोवर केले; चंद्रनावाने प्रसिद्ध ते तडाग सर्वपापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 9

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं संहृष्टाः सुरसत्तमाः । ऊचुस्ते लोकस्रष्टारं शृणुष्व वचनं हि नः

त्याला तेजाने युक्त पाहून देवश्रेष्ठ आनंदित झाले। त्यांनी लोकस्रष्ट्यास म्हटले—“आमचे वचन ऐका.”

Verse 10

योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄन्संतर्पयिष्यति । पूजयिष्यति देवेशं मूलस्थानं सुरर्षभ

हे देवांतील वृषभा! जो येथे स्नान करतो तो पितरांना तृप्त करील आणि मूलस्थानी देवेशाचे पूजन करील.

Verse 11

सर्वपापविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः । सप्तम्यां माघमासस्य शुक्लपक्षे द्विजर्षभाः । योऽत्र स्नानं प्रकुरुते मानवो भक्तिसंयुतः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! माघमासाच्या शुक्लपक्षातील सप्तमीला जो मनुष्य भक्तीने येथे स्नान करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन धन-धान्याने संपन्न होतो.

Verse 12

मूलस्थानं च देवेश संस्नाप्य प्रविलेपयेत् । पूजयिष्यति वस्त्राद्यैः स्वशक्त्या भूषणैस्तथा

हे देवेशा! मूलस्थानी स्नान घालून (देवमूर्तीला) लेपन करावे; नंतर वस्त्रादि अर्पून, आपल्या शक्तीनुसार भूषणांनीही पूजन करावे.

Verse 13

पुष्पधूपादिभिश्चैव नैवेद्येन च मानवः । सर्वान्कामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति

पुष्प, धूप इत्यादी आणि नैवेद्य अर्पून मनुष्य सर्व कामना प्राप्त करतो, आणि तो ब्रह्मलोकास जातो.

Verse 14

सावित्रीं च ततो दृष्ट्वा ब्रह्मणा स्थापितां च वै । कृत्वा चायतनं दिव्यं स्वां मूर्तिं सन्निवेश्य च । नाम चक्रे तदा देव्याः स्वयं तस्याः पितामहः

त्यानंतर ब्रह्म्याने स्थापित केलेली सावित्री देवीही पाहून, त्याने दिव्य मंदिर उभारले व आपली मूर्ती प्रतिष्ठापित केली; मग स्वयं पितामह ब्रह्म्याने त्या देवीचे नामकरण केले।

Verse 15

यः पश्यति स्वयं भक्त्या कृष्णं दृष्ट्वा जगत्पतिम् । सावित्रीं स सुखी भूत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात्

जो स्वतःच्या भक्तीने जगत्पती श्रीकृष्णाचे दर्शन करून सावित्री देवीचेही दर्शन करतो, तो सुखी होतो आणि सर्व इच्छित कामना प्राप्त करतो।

Verse 16

आयुरारोग्यमैश्वर्य्यं पुत्रसन्तानमेव च । न दौर्भाग्यं भवेत्तस्य न दारिद्यं न मूर्खता । न च व्याधिभयं तस्य यः पश्यति विधिं नरः

जो मनुष्य विधी (ब्रह्मा) यांचे दर्शन करतो, त्याला आयुष्य, आरोग्य, ऐश्वर्य आणि पुत्र-संततीचा वर लाभतो; त्याला ना दुर्भाग्य, ना दारिद्र्य, ना मूर्खपणा, ना रोगभय असते।

Verse 17

गत्वा संस्नापयेद्देवीं कुंकुमेन कुसुंभकैः । संछाद्य वस्त्रैः संपूज्य पुष्पैर्नानाविधै स्तथा

तेथे जाऊन देवीला कुंकुम व कुसुंभाने स्नान घालावे; मग वस्त्रांनी आच्छादून नाना प्रकारच्या पुष्पांनी विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 18

नैवेद्यफलतांबूलग्रीवासूत्रकदीपकैः । संपूज्य परया भक्त्या यात्रां च सफला लभेत्

नैवेद्य, फळे, तांबूल, हार/माळा, यज्ञोपवीत (सूत्र) आणि दीप यांनी परम भक्तीने पूजन केल्यास, त्याची यात्रा खरोखर सफल होते।

Verse 19

न वैधव्यं न दौर्भाग्यं न वंध्या न मृतप्रजा । विधिर्दृष्टो नरैर्यैस्तु कुले तेषां प्रजायते

ज्या नरांनी विधि (ब्रह्मा) यांचे दर्शन केले आहे, त्यांच्या कुळात न वैधव्य, न दुर्भाग्य, न वंध्यत्व आणि न संततीनाश उत्पन्न होतो।

Verse 20

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिं पश्येत्सुभावतः । परितुष्टो भवेत्कृष्णो यात्रा च सफला भवेत्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी व शुद्ध भावाने विधि (ब्रह्मा) यांचे दर्शन करावे; त्यामुळे श्रीकृष्ण अत्यंत प्रसन्न होतात आणि यात्रा सफल होते।

Verse 21

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मणा स्थापितं दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् । इन्द्रश्चक्रे महाभागः सरः परमशोभनम्

प्रह्लाद म्हणाला—ब्रह्म्याने स्थापलेले परम शोभन सरोवर पाहून महाभाग इंद्रानेही तेथे अत्यंत शोभन सरोवर निर्माण केले।

Verse 22

स्थापयामास देवेशो लिंगमप्रतिमौजसम् । तस्मिन्स्नात्वा च लभते यस्मादिन्द्रपदं नरः

देवेश (इंद्र) यांनी अप्रतिम तेज असलेले लिंग स्थापिले; तेथे स्नान केल्याने मनुष्य इंद्रपद प्राप्त करतो।

Verse 23

तस्मादिन्द्रपदं नाम सुप्रसिद्धं धरातले । इन्द्रेण स्थापितं लिंगं यस्माद्भावनया सह । प्रसिद्धमिंद्रनाम्ना वा इन्द्रेश्वरमिति स्मृतम्

म्हणून ‘इंद्रपद’ हे नाव पृथ्वीवर सुप्रसिद्ध आहे। इंद्राने भक्तिभावासह जे लिंग स्थापिले, ते इंद्राच्या नावानेही प्रसिद्ध होऊन ‘इंद्रेश्वर’ असे स्मरणात आहे।

Verse 24

यस्य प्रसिद्धिरतुला वृद्धिलिंगमिति द्विजाः । यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

हे द्विजांनो, ज्याची कीर्ती ‘वृद्धिलिंग’ म्हणून अतुल आहे; त्याचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच सर्व पातकांतून मुक्ती मिळते।

Verse 25

पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते द्विजसत्तमाः । अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां स्नात्वा चेन्द्रपदे नरः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, अष्टमी व चतुर्दशीला तेथे स्नान केल्याने पितरांची अक्षय तृप्ती होते आणि मनुष्य इंद्रपद प्राप्त करतो।

Verse 26

इन्द्रेश्वरं च संपूज्य याति मुक्तिपदं नरः । विशेषतस्तु संपूज्यो मकरस्थे दिवाकरे

इंद्रेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन केल्याने मनुष्य मोक्षपदास पोहोचतो; सूर्य मकरराशीत असताना विशेषतः पूज्य आहे।

Verse 27

उत्तरायणसंक्रांतौ लिंगपूरणकेन हि । शिवरात्रौ विशेषेण संपूज्य उमया सह । रात्रौ जागरणं कृत्वा परमं लोकमाप्नुयात्

उत्तरायण संक्रांतीला लिंग-पूरण विधीने, आणि विशेषतः शिवरात्रीला उमेसह शिवाचे पूजन करून, रात्र जागरण केल्यास परम लोक प्राप्त होतो।

Verse 28

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मतीर्थं च तद्दृष्ट्वा तथा शक्रसरोभवम् । दर्शयन्विष्णुना सार्द्धमेकरूपत्वमाप्नुयात्

प्रह्लाद म्हणाला— ब्रह्मतीर्थ व शक्र (इंद्र)जन्य सरोवर पाहून, आणि विष्णूसह ते दर्शवित राहिल्यास, दिव्य एकरूपता प्राप्त होते।

Verse 29

सरश्चकार देवेशो भगवान्पार्वतीपतिः । सुमृष्टनिर्मलजलं नलिनीदलशोभितम्

देवांचा ईश्वर भगवान पार्वतीपती यांनी एक सरोवर निर्माण केले; त्याचे जल अतिशय स्वच्छ, निर्मळ व कमळपानांनी शोभिवंत होते.

Verse 30

उत्पलैः सर्वतश्छन्नं सरः सारसशोभितम् । तदगाधजलं दृष्ट्वा स्वयमेव पिनाकधृक् । सब्रह्मविष्णुना सार्द्धं स्नातस्तत्र वृषध्वजः

ते सरोवर सर्व बाजूंनी नीलकमळांनी आच्छादित व हंसांनी शोभिवंत होते. त्याचे गहिरे जल पाहून पिनाकधारी वृषध्वज शिव स्वतः ब्रह्मा-विष्णूंसह तेथे स्नानास उतरले.

Verse 31

ते देवास्तत्सरो दृष्ट्वा ब्रह्मविष्णुसुराऽसुराः । ऊचुः सर्वे सुसंहृष्टा वीक्षंतः पार्वतीपतिम्

ते सरोवर पाहून ब्रह्मा-विष्णू, देव व असुर—सर्वजण पार्वतीपतीला पाहत अत्यंत आनंदित झाले आणि म्हणाले.

Verse 32

यस्मात्कृतमिदं देवा ईश्वरेण महत्सरः । महादेव सरोनाम सुप्रसिद्धं भविष्यति

हे देवांनो! हे महान सरोवर ईश्वराने निर्माण केले आहे; म्हणून ते ‘महादेव-सरस’ या नावाने सर्वत्र प्रसिद्ध होईल.

Verse 33

योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄणां तर्पणं तथा । श्राद्धं पितॄणां भक्त्या च स गच्छेत्परमां गतिम्

जो येथे स्नान करतो, पितरांचे तर्पण करतो आणि भक्तीने पितृ-श्राद्ध करतो—तो परम गतीस प्राप्त होतो.

Verse 34

सुप्रसन्ना भविष्यन्ति सर्वे देवा न संशयः । दर्शनात्पापनिर्मुक्तो महादेवसरस्य च

सर्व देव अत्यंत प्रसन्न होतील—यात संशय नाही। महादेव-सरोवराचे दर्शन होताच मनुष्य पापमुक्त होतो।

Verse 35

महेशस्य च तद्दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् । चकार पार्वती तत्र सरश्चाप्रतिमं तथा

महेश (शिव) यांचे ते परम शोभन सरोवर पाहून पार्वतीनेही तेथेच आणखी एक अप्रतिम पवित्र सरोवर निर्माण केले।

Verse 36

गौरीसर इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात्

ते ‘गौरी-सरोवर’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे। जो मनुष्य भक्तिभावाने तेथे स्नान करतो, तो दुर्गतीला जात नाही।

Verse 37

न दौर्भाग्यं स्त्रियश्चैव न वैधव्यं कदाचन । स्नात्वा गौरीतीर्थवरे सर्वान्कामानवाप्नुयात्

स्त्रियांसाठी ना दौर्भाग्य, ना कधी वैधव्य. श्रेष्ठ गौरी-तीर्थात स्नान केल्याने सर्व इच्छित कामना पूर्ण होतात.

Verse 38

वरुणश्च ततो दृष्ट्वा पुण्यान्यायतनानि च । चकार च सरो दिव्यं विष्णुभक्तिसमन्वितः

त्यानंतर वरुणाने ती पवित्र आयतने पाहून, विष्णुभक्तीने युक्त होऊन, एक दिव्य सरोवरही निर्माण केले।

Verse 39

नाम्ना वरुणपदं तच्च पापक्षयकरं भुवि । नभस्ये पौर्णमास्यां च संतर्प्य पितृदेवताः

त्या तीर्थाचे नाव ‘वरुणपद’ आहे; ते पृथ्वीवर पापक्षय करणारे आहे. नभस्य महिन्याच्या पौर्णिमेला पितृदेवतांचे तर्पण करून…

Verse 40

श्राद्धं कृत्वा विधानेन पितॄणां श्रद्धयान्वितः । उत्तमं लोकमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

विधिपूर्वक श्रद्धायुक्त होऊन पितरांचे श्राद्ध केल्यास मनुष्य उत्तम लोक प्राप्त करतो; तेथे गेल्यावर तो शोक करत नाही।

Verse 41

प्रदद्यादुदकुम्भांश्च दध्योदनसमन्वितान् । गाश्च वासांसि रत्नानि विष्णुर्मे प्रीयतामिति

दध्योदनयुक्त उदकुंभांचे दान करावे; तसेच गायी, वस्त्रे व रत्ने द्यावीत—‘विष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवोत’ असा संकल्प करून।

Verse 42

सरो दृष्ट्वा जलेशस्य सरश्चक्रे धनेश्वरः । यक्षाधिपसरोनाम सुप्रसिद्धं धरातले

जलेश्वर (वरुण) यांचे सरोवर पाहून धनेश्वर (कुबेर) यांनीही एक सरोवर निर्माण केले; ते ‘यक्षाधिप-सरोवर’ या नावाने पृथ्वीवर सुप्रसिद्ध आहे।

Verse 43

तथा तत्र नरो भक्त्या संपूज्य पितृदेवताः । सर्वान्कामानवाप्नोति दद्याद्वस्त्रद्विजातये

तसेच तेथे मनुष्य भक्तिभावाने पितृदेवतांची सम्यक पूजा केल्यास सर्व इच्छा प्राप्त करतो; आणि द्विज (ब्राह्मण) यास वस्त्रदान करावे।

Verse 44

प्रह्लाद उवाच । विष्णुं वरप्रदं श्रुत्वा भ्रातॄणां ब्रह्मनंदनाः । मंदाकिनी वसिष्ठेन समानीता धरातले

प्रह्लाद म्हणाला—विष्णू वर देणारा आहे असे ऐकून, ब्रह्मदेवांचे पुत्र आपल्या बंधूंच्या कार्यासाठी वसिष्ठांच्या द्वारा मंदाकिनीला पृथ्वीवर आणून ठेवले।

Verse 45

अम्बरीषादयः सर्व आजग्मुः कृष्णपालिताम् । द्वारवत्यां च ते दृष्ट्वा गोमतीं सागरंगमाम्

अंबरीष आदी सर्वजण कृष्णरक्षित द्वारवतीस आले; आणि तेथे सागराकडे वाहणारी गोमती नदी त्यांनी पाहिली।

Verse 46

तीर्थानि देवतानां च पुण्यान्यायतनानि च । तीर्थं पंचनदं चक्रुः प्रजानां पतयस्तथा

त्यांनी देवतांची तीर्थे व पुण्य-आयतने स्थापिली; तसेच प्रजांचे अधिपती सर्वांच्या कल्याणासाठी ‘पंचनद’ नावाचे तीर्थ निर्माण करू लागले।

Verse 47

पंच नद्यः समाहूतास्तत्राऽजग्मुः सुरान्विताः । मरीचये गोमती च लक्ष्मणा चात्रये तथा

आवाहन होताच पाच नद्या देवांसह तेथे आल्या; मरीचीसाठी गोमती आणि अत्रीसाठी लक्ष्मणा देखील आली।

Verse 48

चंद्रभागा चांगिरसे पुलहाय कुशावती । पावनार्थं जांबवती जगाम क्रतवे तथा

आंगिरसासाठी चंद्रभागा, पुलहासाठी कुशावती आली; आणि पावनार्थ जांबवतीही क्रतूसाठी गेली।

Verse 49

तासु स्नात्वा महाभागा ब्रह्मपुत्रा यशस्विनः । नाम तस्य तदा चक्रुः पंचनद्यश्च तापसाः

त्या नद्यांत स्नान करून महाभाग्यवान, यशस्वी ब्रह्मपुत्र तपस्वींनी तेव्हा त्या स्थळास ‘पंचनदी’ असे नाव दिले.

Verse 50

तस्मात्पंचनदं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । स्नातव्यं तत्र मनुजैः स्वर्गमोक्षार्थिभिस्तदा

म्हणून ‘पंचनद’ हे तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; स्वर्ग व मोक्ष इच्छिणाऱ्या मनुष्यांनी तेथे स्नान करावे.

Verse 51

तत्र गत्वा सुनियतो गृहीत्वार्घ्यं फलेन हि । मंत्रेणानेन वै विप्रा दद्यादर्घ्यं विधानतः

तेथे जाऊन संयमाने, फळासहित अर्घ्य घेऊन, हे विप्रहो, या मंत्राने विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण करावे.

Verse 52

ब्रह्मपुत्रैः समानीताः पंचैताः सरितां वराः । गृह्णंत्वर्घ्यमिमं देव्यः सर्वपापप्रशांतये

ब्रह्मपुत्रांनी येथे आणलेल्या नद्यांतील श्रेष्ठ अशा या पाच देव्या—हे देव्यो, सर्व पापशांतीसाठी हा अर्घ्य स्वीकारा.

Verse 53

इत्यर्घ्यमन्त्रः । स्नानं कृत्वा विधानेन पितॄन्संतर्प्पयेन्नरः । श्राद्धं कुर्य्याद्विधानेन श्रद्भया परया युतः

असा अर्घ्य-मंत्र. विधिपूर्वक स्नान करून मनुष्याने पितरांना तर्पण द्यावे; आणि परम श्रद्धेने युक्त होऊन विधिवत् श्राद्ध करावे.

Verse 54

पंचरत्नं ततो देयं सप्तधान्यं द्विजातये । दीनांधकृपणानां च दानं दद्यात्स्वशक्तितः

त्यानंतर द्विजास ‘पंचरत्न’ व ‘सप्तधान्य’ अर्पण करावे; तसेच दीन, अंध व कृपण-निर्धनांना आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावे।

Verse 55

सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति । पुत्रपौत्रसमायुक्तः परं सुखमवाप्नुयात्

तो सर्व कामना प्राप्त करतो आणि विष्णुलोकास जातो; पुत्र-पौत्रांनी युक्त होऊन परम सुख प्राप्त करतो।

Verse 56

प्रेतयोनिं गता ये च ये च कीटत्वमागताः । सर्वे ते मुक्तिमायांति पितरस्त्रिकुलोद्भवाः

जे पितर प्रेतयोनीस गेले आहेत आणि जे कीटत्वास प्राप्त झाले आहेत—त्रिकुलोत्पन्न ते सर्व पितर मुक्तीला प्राप्त होतात।

Verse 57

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं शिवलोके च मोदते । सर्वपाप विनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्

हा पुण्य अध्याय ऐकून तो शिवलोकी आनंदित होतो; सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो परम पदास जातो।