Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 50

Devanagari script

सहस्राक्षं त्वया कष्टं मन्मखे विपुलं कृतम् । आनीता च तथा पत्नी गायत्री च सुमध्यमा

Transliteration

sahasrākṣaṃ tvayā kaṣṭaṃ manmakhe vipulaṃ kṛtam | ānītā ca tathā patnī gāyatrī ca sumadhyamā

Translation

हे सहस्राक्षा! माझ्या यज्ञात तू फार मोठे कष्ट सोसलेस; तसेच सुमध्यमा गायत्री नामक पत्नीही तू आणलीस।

Word by Word

• सहस्राक्षम्: O thousand-eyed one (Indra)
• सहस्राक्षम्: Sambodhana/Karma (Addressed object/सम्बोधन-प्राय)
• Type: Noun
• Root: सहस्र + अक्ष (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; बहुव्रीहिः: ‘सहस्रम् अक्षाणि यस्य’ = इन्द्रः

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/सर्वनाम, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

• कष्टम्: hardship, effort
• कष्टम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘कष्टं’ = परिश्रम/दुःखम्

• मन्मखे: in my sacrifice
• मन्मखे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मम + मख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘मम मखे’ = ‘in my sacrifice’

• विपुलम्: great, abundant
• विपुलम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण (कष्टम् इत्यस्य)

• कृतम्: done, performed
• कृतम्: Kriya (Predicative/क्रिया-भाव)
• Type: Adjective
• Root: √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘कष्टं…कृतम्’ = ‘done/performed’

• आनीता: brought
• आनीता: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ-√नी (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘पत्नी’ इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)

• तथा: also, likewise
• तथा: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक अव्यय (adverb: ‘thus/also’)

• पत्नी: wife
• पत्नी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• गायत्री: Gāyatrī
• गायत्री: Apposition (Samanadhikarana/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गायत्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; पत्नी-नाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)

• सुमध्यमा: slender-waisted, fair-waisted
• सुमध्यमा: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु + मध्यमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारयः: ‘सु-मध्यमा’ = ‘सुन्दर-मध्य-युक्ता’; गायत्री/पत्नी इत्यस्य विशेषणम्

Speaker

Brahmā

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Brahmā praises Indra for strenuous assistance in a grand sacrifice; Indra stands attentive, with Gāyatrī personified as a radiant goddess beside him, embodying mantra and Vedic splendor.

Characters & Entities

• Brahmā
• Sahasrākṣa (Indra)
• Gāyatrī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Support of sacred rites (yajña) through effort and proper accompaniment is honored; dharma is upheld through willing hardship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is within the Adhyāya 190 tīrtha narrative; it highlights the broader sanctity surrounding sacrifice and pilgrimage waters.

What ritualistic prescription is mentioned?

Participation in yajña with due propriety, including bringing one’s consort where ritually appropriate.