Adhyaya 26

Verse 1

लोमश उवाच । अथ ते पर्वतश्रेष्ठा मेर्वाद्या जातसंभ्रमाः । ऊचुस्ते चैकपद्येन हिमवंतं महागिरिम्

लोमश म्हणाला—त्यानंतर मेरू आदी श्रेष्ठ पर्वत उत्साहाने भारावून संक्षेपाने महागिरी हिमवंतास म्हणाले।

Verse 2

पर्वता ऊचुः । कन्यादानं क्रियतां चाद्य शैल श्रीमाञ्छम्भुर्भाग्यतस्तेऽद्य लब्धः । हृन्मध्ये वै नात्र कार्यो विमर्शस्तस्मादेषा दीयतामीश्वराय

पर्वत म्हणाले—हे शैलराजा! आजच कन्यादान करा. तुमच्या सौभाग्याने आज श्रीमान् शंभू प्राप्त झाले आहेत. हृदयात किंचितही संकोच-विचार करू नका; म्हणून ही कन्या ईश्वराला अर्पण करा.

Verse 3

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सुहृदां वै हिमालयः । सम्यक्संकल्पमकरोद्ब्रह्ममा नोदितस्तदा । इमां कन्यां तुभ्यमहं ददामि परमेश्वर

त्या सुहृदांचे वचन ऐकून हिमालयाने ब्रह्म्याच्या प्रेरणेने दृढ संकल्प केला व म्हणाला—हे परमेश्वरा! ही कन्या मी तुला अर्पण करीत आहे.

Verse 4

भार्यार्थं प्रतिगृह्णीष्वमंत्रेणानेन दत्तवान् । अस्मै रुद्राय महते देवदवाय शंभव । कन्या दत्ता महेशाय गिरींद्रेण महात्मना

या मंत्राने गिरिराज म्हणाला—“हिला पत्नी म्हणून स्वीकार; ही महान रुद्र, देवदेव शंभू यांस अर्पित आहे।” अशा रीतीने महात्मा पर्वतराजाने कन्येचे महेशाला दान केले।

Verse 5

वेद्यां च बहिरानीतौ दंपतीव कमलेक्षणौ । उपवेशितौ बहिर्वेद्यां पार्वतीपरमेश्वरौ

मग कमलनयन दांपत्यासारखे पार्वती व परमेश्वर यांना वेदीबाहेर आणले आणि यज्ञवेदीजवळ भूमीवर बसविले।

Verse 6

आचार्येणाथ तत्रैव कश्यपेन महात्मना । आह्वानं हवनार्थाय कृतमग्नेस्तदा द्विजाः

त्यानंतर तेथेच महात्मा आचार्य कश्यपांनी हवनासाठी अग्नीचे आवाहन केले; त्या वेळी द्विजही उपस्थित होते।

Verse 7

ब्रह्मा ब्रह्मासनगतो बभूव शिवसन्निधौ । प्रवर्तमाने हवन ऋषयश्च विचक्षणाः

शिवसन्निधीत ब्रह्मा ब्रह्मासनावर विराजमान झाले; आणि हवन सुरू होताच विचक्षण ऋषीही एकत्र जमले।

Verse 8

ऊचुः परस्परं तत्र नानादर्शनवेदिनः । वेदवादरताः केचिदवदन्संमतेन वै

तेथे नानादर्शनांचे जाणकार परस्परांशी बोलू लागले; आणि काही जण वेदवादात रत होऊन आपल्या-आपल्या ‘सम्मत’ मताप्रमाणे वाद घालू लागले।

Verse 9

एवमेव न चाप्येवमेवमेव न चान्यथा । कार्यमेव न वा कार्यं कार्याकार्यं तथा परे

“अगदी तसेच!”—“तसे नाही!”—“फक्त तसेच!”—“अन्यथा नाही!” असे म्हणत काही जण वाद घालीत होते—“हे कार्य करायलाच हवे” किंवा “करण्याची गरज नाही”; तर काही जण कर्तव्य-अकर्तव्य यावरच भांडत होते।

Verse 10

इत्येवं ब्रुवतां शब्दः श्रूयते शिवसन्निधौ । स्वकीयं मतमास्थाय ह्यब्रुवंस्ते परस्परम् । तत्त्वज्ञानविहीनास्ते केवलं वेदबुद्धयः

अशा रीतीने बोलणाऱ्यांचा गोंगाट शिवसन्निधीत ऐकू येऊ लागला। आपापला मताग्रह धरून ते परस्परांशी वाद घालीत होते। ते तत्त्वज्ञानविहीन होते; केवळ वेदाभिमुख बुद्धीच त्यांच्या ठायी होती।

Verse 11

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा परस्परजयैषिणाम् । प्रहस्य नारदो वाक्यमुवाच शिवसन्निधौ

परस्परांना जिंकण्याची इच्छा बाळगणाऱ्यांची ती वचने ऐकून नारद हसले आणि शिवसन्निधीत बोलू लागले।

Verse 12

यूयं सर्वे वादिनश्च वेदवादरतास्तथा । मौनमास्थाय भोविप्रा हृदि कृत्य सदाशिवम्

तुम्ही सर्व वादक आहात आणि वेदवादात रत आहात. म्हणून, हे विप्रहो, मौन धरा आणि हृदयात सदाशिवाला स्थापन करून त्यातच स्थिर राहा।

Verse 13

आत्मानं परमात्मानं पराणां परमं च तत् । येनेदं कारितं विश्वं यतः सर्वं प्रवर्त्तते । यस्मिन्निलीयते विश्वं तस्मै सर्वात्मने नमः

जो आत्मा आहे आणि परमात्माही, जो श्रेष्ठांमध्येही परम श्रेष्ठ आहे; ज्याने हे विश्व घडविले, ज्याच्यापासून सर्व प्रवृत्त होते, आणि ज्याच्यात अखेरीस जग लीन होते—त्या सर्वात्म्याला नमस्कार।

Verse 14

सोऽयमास्तेऽधुना गेहे पर्वतेंद्रस्य भो द्विजाः । मुखादस्यैव संजाताः सर्वे यूयं विचक्षणाः

हे द्विजहो! तोच आता पर्वतराजाच्या गृही वास करीत आहे. तुम्ही सर्व विवेकी जन त्याच्याच मुखातून उत्पन्न झाला आहात.

Verse 15

एवमुक्तास्तदा तेन नारदेन द्विजोत्तमाः । उपदेशकरैर्वाक्यैर्बोधितास्ते द्विजोत्तमाः

त्या वेळी नारदाने असे सांगितल्यावर ते श्रेष्ठ द्विज उपदेशरूप वचनांनी बोधित व जागृत झाले.

Verse 16

वर्त्तमाने च यज्ञे च ब्रह्मा लोकपितामहः । ददर्श चरणौ देव्या नखेंदुं च मनोहरम्

यज्ञ चालू असताना लोकपितामह ब्रह्म्याने देवीचे चरण आणि तिच्या नखांची मनोहर चंद्रसदृश प्रभा पाहिली.

Verse 17

दर्शनात्स्खलितः सद्यो बभूवांबुजसंभवः । मदनेन समाविष्टो वीर्यं च प्राच्यवद्भुवि

त्या दर्शनाने कमलजन्मा ब्रह्मा तत्क्षणी स्खलित झाला; मदनाने आविष्ट होऊन त्याने पृथ्वीवर वीर्य सांडले.

Verse 18

रेतसा क्षरमाणेन लज्जितोऽभूत्पितामहः । चरणाभ्यां ममर्द्दाथ महद्गोप्यं दुरत्ययम्

वीर्य क्षरू लागल्याने पितामह लज्जित झाला; मग त्याने चरणांनी ते दाबून टाकले—महान व दुरत्यय गुपित लपविण्यासाठी.

Verse 19

बहवश्चर्षयो जाता वालखिल्याः सहस्रशः । उपतस्थुस्तदा सर्वेताततातेति चाब्रुवन्

तेव्हा अनेक ऋषी उत्पन्न झाले—हजारो वालखिल्य। ते सर्व त्याच्याजवळ येऊन “तात! तात!” असे म्हणू लागले.

Verse 20

नारदेन तदोक्तास्ते वालखिल्याः प्रकोपिना । गच्छंतु बटवो यूयं पर्वतं गंधमादनम्

मग क्रोधाने नारदांनी त्या वालखिल्यांना म्हटले—“अरे बटवो, तुम्ही गंधमादन पर्वताकडे जा.”

Verse 21

न स्थातव्यं भवद्भिश्च भवतां न प्रयोजनम् । इत्येवमुक्तास्ते सर्वे वालखिल्याश्च पर्वतम् । नारदेन समादिष्टा ययुः सर्वे त्वरान्विताः

“तुम्ही येथे थांबू नका; तुमचा येथे काही प्रयोजन नाही।” असे ऐकून, नारदांच्या आज्ञेने ते सर्व वालखिल्य घाईघाईने पर्वताकडे निघाले.

Verse 22

नारदेन ततो ब्रह्माऽश्वासितो वचनैः शुभैः । तावच्च हवनं पूर्णं जातं तस्य महात्मनः

मग नारदांनी शुभ वचनांनी ब्रह्मदेवांना धीर दिला; आणि तेवढ्यात त्या महात्म्याचे हवन पूर्ण झाले.

Verse 23

महेशस्य तथा विप्राः शांतिपाठपरा बभुः । ब्रह्मघोषेण महता व्याप्त मासीद्दिगंतरम्

तसेच विप्र महेशासाठी शांतिपाठात तत्पर झाले; आणि महान ब्रह्मघोषाने सर्व दिगंतर व्यापून गेले.

Verse 24

ततो नीराजितो देवो देवपत्नीभिरुत्तमः । तथैव ऋषिपत्नीभिरर्चितः पूजितस्तथा

त्यानंतर देवपत्नींनी त्या परम देवाचे नीराजन केले; तसेच ऋषिपत्नींनीही त्यांची अर्चना व पूजा करून आदराने वंदन केले।

Verse 25

तथा गिरीन्द्रस्य मनोरमाः शुभा नीराजयामासुरथैव योषितः । गीतैः सुगीतज्ञविशारदाश्च तथैव चान्ये स्तुतिभिर्महर्षयः

तसेच गिरीन्द्राच्या प्रभूसाठी शुभ व मनोहर स्त्रियांनी नीराजन केले; मधुरगानात निपुणांनी गीतांनी स्तुती केली आणि अन्य महर्षींनी स्तोत्रांनी त्यांचे गुणगान केले।

Verse 26

रत्नानि च महार्हाणि ददौ तेभ्यो महामनाः । हिमालयो महाशैलः संहृष्टः परितोषयन्

तेव्हा महान्-मनाचा महाशैल हिमालय आनंदित होऊन त्यांना संतुष्ट व सन्मानित करण्यासाठी अतिमूल्य रत्ने प्रदान करू लागला।

Verse 27

बभौ तदानीं सुरसिद्धसंघैर्वेद्यां स्थितोऽसौ सकलत्रको विभुः । सर्वैरुपेती निजपार्षदैर्गणैः प्रहृष्टचेता जगदेकसुन्दराः

त्या वेळी सर्वशक्तिमान प्रभू वेदीवर उभे राहून देव व सिद्धांच्या संघांसह तेजस्वी दिसत होते; आपल्या पार्षद-गणांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले, हर्षितचित्त, ते जगाचे अद्वितीय सौंदर्य भासले।

Verse 28

एतस्मिन्नंतरे तत्र ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । ऋषिगंधर्वयक्षाश्च येन्ये तत्र समागताः

याच दरम्यान तेथे ब्रह्मा व विष्णू यांच्या अग्रस्थानी इतरही आले; तसेच ऋषी, गंधर्व, यक्ष आणि तेथे जमलेले अन्य सर्वही उपस्थित झाले।

Verse 29

सर्वान्समभ्यर्च्य तदा महात्मा महान्गिरीशः परमेण वर्चसा । सद्रत्नवस्त्राभरणानि सम्यग्ददौ च ताम्बूलसुगन्धवार्यपि

तेव्हा परम तेजस्वी महात्मा गिरीशाने सर्वांचा विधिपूर्वक सन्मान करून उत्तम रत्ने, वस्त्रे व आभूषणे, तसेच तांबूल आणि सुगंधित जलही यथायोग्य प्रदान केले।

Verse 30

तदा शिवं पुरस्कृत्याभ्यव जह्रुः सुरेश्वराः । तथा सर्वे मिलित्वा तु ऐकपद्येन मोदिताः

तेव्हा देवेश्वरांनी शिवाला अग्रस्थानी ठेवून भक्तिभावाने प्रणाम केला; आणि सर्वजण एकत्र येऊन एकस्वर स्तुतीत आनंदित झाले।

Verse 31

पंक्तीभूताश्च बुभुर्लिंगिना श्रृंगिणा सह । केचिद्गणाः पृथग्भूता नानाहास्यरसैर्विभुम्

आणि ते पंक्ती करून लिंगी तपस्वी व श्रृंगिण यांच्यासह भोजन करू लागले; काही गण वेगवेगळे होऊन नानाविध हास्य-विनोदाने विभूला प्रसन्न करू लागले।

Verse 32

अतोषयन्नारदाद्या अनेकालीकसंयुताः । तथा चण्डीगणाः सर्वे बभुजुः कृतभाजनाः

नारदादी कालीकेच्या अनेक समूहांसह तृप्त व प्रसन्न झाले; तसेच चंडीचे सर्व गण, ज्यांना यथाविधि भाग दिला गेला, प्रसादभोजन करू लागले।

Verse 33

वैतालाः क्षेत्रपालाश्च बुभुजुः कृतभाजनाः । शाकिनी डाकिनी चैव यक्षिण्यो मातृकादयः

वैताळ व क्षेत्रपालही यथाविधि दिलेला भाग घेऊन भोजन करू लागले; तसेच शाकिनी, डाकिनी, यक्षिणी आणि मातृकादि सर्वही।

Verse 34

योगिन्योऽथ चतुः षष्टिर्योगिनो हि तथा परे । दश कोट्यो गणानां च कोट्येका च महात्मनाम्

तेव्हा चौसष्ट योगिनी होत्या आणि त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर योगीही होते. गणांची संख्या दहा कोटी होती आणि महात्म्यांची एक कोटी होती.

Verse 35

एवं तु ऋषयः सर्वे तथानये विबुधादयः । योगिनो हि मया चान्ये कथिताः पूर्वमेव हि

अशा प्रकारे सर्व ऋषी आणि त्याच रीतीने देवगण इत्यादीही तेथे उपस्थित होते. इतर योगी मी निश्चयच पूर्वीच सांगितले आहेत.

Verse 36

योगिन्यश्चैव कथितास्तासां भक्ष्यं वदामि वः । खड्गानां केचिदानीय क्रव्यं पवित्रमेव च

योगिनींचेही वर्णन झाले आहे; आता मी तुम्हाला त्यांचे भक्ष्य सांगतो. काही जण खड्ग घेऊन, पवित्र मानलेले मांसही आणीत.

Verse 37

भुंजंति चास्थिसंयुक्तं तथांत्राणि बुभुक्षिताः । आनीय केचिच्छीर्षाणि महिषाणां गुरूणि च

भुकेले होऊन ते हाडांसहित (मांस) आणि आतडीही खात. काही जण म्हशींची जड डोकी आणूनही भक्षीत.

Verse 38

तथा केचिन्नृत्यमानास्तदानीं रोरूय्यमाणाः प्रमथाश्चैव चान्ये । केचित्तूष्णीमास्थिता रुद्ररूपाः परेचान्यांल्लोकमानास्तथैव

काही जण त्या वेळी नृत्य करीत होते, तर इतर प्रमथ इत्यादी मोठ्याने गर्जना करीत होते. काही रुद्ररूप धारण करून मौन उभे होते, आणि काही तसेच अन्य लोकाकडे पाहत होते.

Verse 39

योगिनीचक्रमध्यस्थो भैरवो हि ननर्त च । तथान्ये भूतवेताला मामेत्येवं प्रलापिनः

योगिनीचक्राच्या मध्यभागी स्थित भैरव खरोखर नृत्य करू लागला. आणि इतर भूत व वेताळ माझ्याजवळ येऊन अशा प्रकारे प्रलाप करू लागले.

Verse 40

एवं तेषामुद्धवं हि निरिक्ष्य मधुसूदनः । उवाच प्रहसन्वाक्यं शंकरं लोकशंकरम्

अशा रीतीने त्यांचा गोंधळ पाहून मधुसूदन हसत हसत लोककल्याणकर्ता शंकरांना वचन बोलला.

Verse 41

एतान्गणान्वारय भो अत्र मत्तांश्च संप्रति । अस्मिन्काले च यत्कार्यं सर्वैस्तत्कार्यमे व च

“हे प्रभो, या गणांना आवरा; हे सध्या येथे मदोन्मत्त आहेत. आणि या वेळी जे कार्य करावयाचे आहे, तेच कार्य सर्वांनी करावे.”

Verse 42

पांडित्येन महादेव तस्मादेतान्निवारय । तच्छ्रुत्वा भगवान्रुद्रो वीरभद्रमुवाच ह

“हे महादेव, म्हणून आपल्या पांडित्यपूर्ण उपदेशाने यांना आवरा.” हे ऐकून भगवान रुद्रांनी वीरभद्राला सांगितले.

Verse 43

रुद्र उवाच । वारयस्व प्रमत्तांश्च क्षीबांश्चैव विशेषतः । तेनोक्तो वीरभद्रश्च शंभुना परमेष्ठिना

रुद्र म्हणाले—“प्रमत्तांना, आणि विशेषतः मद्याने क्षीब झालेल्यांना आवर.” परमेश्वर शंभूने असे सांगितल्यावर वीरभद्राने तसेच केले.

Verse 44

आज्ञापिताः प्रमत्ताश्च वीरभद्रेण धीमता । प्रमथा वारितास्तेन तूष्णीमाश्रित्य ते स्थिताः

धीमंत वीरभद्राने त्या उन्मत्तांना आज्ञा केली; त्याने आवरलेले प्रमथ मौन धारण करून स्थिर उभे राहिले।

Verse 45

निश्चला योगिनीमध्ये भूतप्रमथगुह्यकाः । शाकिन्यो यातुधानाश्च कूष्मांडाः कोपिकर्पटाः

योगिनींच्या मध्ये भूत, प्रमथ व गुह्यक निश्चल उभे होते; तसेच शाकिन्या, यातुधान, कूष्मांड व अन्य क्रूर गणही।

Verse 46

तथान्ये भूतवेतालाः क्षेत्रपालाश्च भैरवाः । सर्वे शांताः प्रमत्ताश्च बभूवुः प्रमथादयः

तसेच इतर भूत-वेताळ, क्षेत्रपाल व भैरवही; प्रमथादी सर्वजण शांत झाले, त्यांचा उन्माद निवळला।

Verse 47

एवं विस्तारसंयुक्तं कृतमुद्वहनं तदा । हिमाद्रिणा परं विप्राः सुमंगल्यं सुशोभनम्

अशा रीतीने, हे विप्रांनो, हिमाद्रीने तेव्हा पूर्ण विस्तार-विभवाने ‘उद्वहन’ संस्कार केला—अत्यंत मंगल व शोभिवंत।

Verse 48

चत्वारो दिवसा जाताः परिपूर्णेन चेतसा । हिमाद्रिणा कृता पूजा देवदेवस्य शूलिनः

चार दिवस झाले, त्याचे चित्त पूर्ण एकाग्र होते; आणि हिमाद्रीने देवदेव, शूलधारी प्रभूची पूजा केली।

Verse 49

वस्त्रालंकाराभरणै रत्नैरुच्चावचैस्ततः । पूजयित्वा महादेवं विष्णोर्वचनपरोऽभवत्

त्यानंतर त्याने वस्त्रे, अलंकार, आभूषणे व नानाविध रत्नांनी महादेवाची विधिपूर्वक पूजा केली आणि मग विष्णूच्या वचनांकडे एकाग्र झाला।

Verse 50

लक्ष्मीसमेतं विष्णुं च वस्त्रालंकरणैः शुभैः । पूजयामास हिमवांस्तथा ब्रह्माणमेव च

हिमवानाने लक्ष्मीसह विष्णूची शुभ वस्त्रे व अलंकरणांनी पूजा केली; तसेच ब्रह्म्याचीही तद्वत् विधिपूर्वक पूजा केली।

Verse 51

इंद्रं पुरोधसा सार्द्धमिंद्राण्या सहितं विभुम् । तथैव लोकपालांश्च पूजयित्वा पृथक्पृथक्

त्याने पुरोहितासह, इंद्राणीसहित विभू इंद्राची पूजा केली; तसेच लोकपालांचीही प्रत्येकाची वेगवेगळी पूजा केली।

Verse 52

तथैव पूजिता चंडी भूतप्रमथगुह्यकैः । वस्त्रालंकरणैश्चैव रत्नैर्नानाविधैरपि । ये चान्य आगतास्तत्र ते च सर्वे प्रपूजिताः

त्याचप्रमाणे भूत, प्रमथ व गुह्यक गणांनी चंडीचीही पूजा केली—वस्त्रे, अलंकरणे आणि नानाविध रत्न अर्पण करून। तसेच तेथे आलेले इतर सर्वही यथोचित सन्मानाने पूजिले गेले।

Verse 53

एवं तदानीं प्रतिपूजिताश्च देवाश्च सर्वे ऋषयश्च यक्षाः । गंधर्वविद्याधरसिद्धचारणास्तथैव मर्त्त्याप्सरसां गणाश्च

अशा रीतीने त्या वेळी सर्व देवांचे प्रतिपूजन झाले; तसेच ऋषी व यक्ष यांचेही। गंधर्व, विद्याधर, सिद्ध, चारण आणि मनुष्य व अप्सरांचे गणही तद्वत् सन्मानित झाले।