Adhyaya 19

Verse 1

लोमश उवाच । एवं संबोधितो दैत्यो गुरुणा भार्गवेण हि । उवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगंभीरया गिरा

लोमश म्हणाले—गुरु भार्गवांनी असे संबोधिल्यावर तो दैत्य हसत, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने वचन बोलला.

Verse 2

त्वयोक्तोहं हितार्थाय यैर्वाक्यैश्चालितोऽस्म्यहम् । तव वाक्यं मम प्रीत्यै हितमप्यहितं भवेत्

तू माझ्या हितासाठीच मला सांगितलेस आणि तुझ्या वचनांनी मी कृतीस प्रवृत्त झालो. तरीही मला प्रसन्न करण्यासाठी तुझे उपदेश—हितकारक असले तरी—अहितकारक ठरू शकतात.

Verse 3

दास्यामि भिक्षितं चास्मै विष्मवे बटुरूपिणे । पात्रीभूतो ह्ययं विष्णुः सर्वकर्मफलेश्वरः

मी बटुरूपाने आलेल्या या विष्णूस भिक्षा देईन. कारण हाच विष्णु पात्र झाला आहे—तो सर्व कर्मफळांचा ईश्वर आहे.

Verse 4

येषां हृदि स्थितो विष्णुस्ते वै पात्रतमा ध्रुवम् । यस्य नाम्ना सर्वमिदं पवित्रमिव चोच्यते

ज्यांच्या हृदयात विष्णु वास करतो तेच निश्चयाने सर्वश्रेष्ठ पात्र आहेत. ज्याच्या नामाने हे सर्व जणू पवित्र असे म्हटले जाते.

Verse 5

येन वेदाश्च यज्ञाश्च मंत्रतंत्रादयो ह्यमी । सर्वे संपूर्णतां यांति सोऽयं विश्वेश्वरो हरिः

ज्यांच्या कृपेने वेद, यज्ञ तसेच मंत्र‑तंत्रादी सर्व विधी पूर्णत्वास जातात—तोच विश्वेश्वर हरि आहे।

Verse 6

आगतः कृपया मेद्य सर्वात्मा हरिरीश्वरः । उद्धर्तुं मां न संदेह एतज्जानीहि तत्त्वतः

आज कृपेने सर्वात्मा ईश्वर हरि माझ्याकडे आले आहेत। मला उद्धरावयासच आले—यात संशय नको; हे तत्त्वतः जाण.

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चुकोप च रुषान्वितः । भार्गवः शप्तुमारेभे दैत्येंद्रं धर्म्मवत्सलम्

त्याचे वचन ऐकून भार्गव रागाने संतप्त होऊन कोपला आणि धर्मवत्सल दैत्येंद्राला शाप देऊ लागला।

Verse 8

मम वाक्यमतिक्रम्य दातुमिच्छस्यरिंदम । विगुणो भव रे मंद तस्मात्त्वं निःश्रिको भव

हे अरिंदम! माझे वचन ओलांडून तू दान देऊ इच्छितोस; म्हणून रे मंद, तू पुण्यहीन हो; ‘निःश्रीक’—श्री‑समृद्धीविना हो.

Verse 9

एवं शशाप च तदा परमार्थविज्ञं शिष्यं महात्मानमगाधबोधम् । स वै जगामाथ महाकविस्त्वरात्स्वमाश्रमं धर्म्मविदां वरिष्ठः

अशा रीतीने त्या वेळी त्या मुनीने परमार्थज्ञ, महात्मा व अगाधबोध असलेल्या आपल्या शिष्याला शाप दिला. नंतर धर्मविदांमध्ये श्रेष्ठ असा महाकवी भार्गव त्वरेने आपल्या आश्रमाकडे गेला.

Verse 10

गते तु भार्गवे तस्मिन्बलिर्विरोचनात्मजः । वामनं चार्चयित्वा स महीं दातुं प्रचक्रमे

तो भार्गव (शुक्राचार्य) निघून गेल्यावर, विरोचनपुत्र बळीने वामनभगवंताची विधिपूर्वक पूजा करून पृथ्वीदान करण्यास आरंभ केला।

Verse 11

विंध्यावलिः समागत्य बलेरर्द्धांगशोभिता । अवनिज्य बटोः पादौ प्रददौ विष्णवे महीम्

बळीची अर्धांगिनी विंध्यावली पुढे आली; तिने बटू (वामन) यांचे चरण धुऊन विष्णूस पृथ्वी अर्पण केली।

Verse 12

संकल्पपूर्वेण तदा विधिना विधिकोविदः । संकल्पेनैव महता ववृधे भगवानजः

तेव्हा विधिज्ञाने संकल्पपूर्वक शास्त्रोक्त विधीने कर्म केले; आणि त्या महान संकल्पमात्रानेच अज (अजन्मा) भगवान् विस्तारू लागले।

Verse 13

यदैकेन मही व्याप्ता विष्णुना प्रभविष्णुना । सर्वे स्वर्गा द्वितीयेन व्याप्तास्तेन महात्मना

जेव्हा प्रभविष्णूने एका पावलाने पृथ्वी व्यापली, तेव्हा त्या महात्म्याने दुसऱ्या पावलाने सर्व स्वर्गलोकही व्यापले।

Verse 14

सत्यलोकगतो विष्णोश्चरणः परमेष्ठिना । कमण्डलुगतेनैव अंभसा चावनेनिजे

विष्णूचे चरण सत्यलोकात पोहोचले; तेव्हा परमेष्ठी ब्रह्मदेवांनी आपल्या कमंडलूतील जलाने ते चरण धुतले।

Verse 15

तत्पादसंपर्कजलाच्च जाता भागीरथी सर्वसुमंगला च । यया त्रिलोकी च कृता पवित्रा यया च सर्वे सगराः समुद्धृताः । यया कपर्दः परिपूरितो वै शंभोस्तदानीं च भगीरथेन

त्याच्या चरण-स्पर्शित जलातून भागीरथी गंगा—सर्वमंगळमयी—उत्पन्न झाली. तिच्यामुळे त्रैलोक्य पवित्र झाले; तिच्यामुळे सगराचे सर्व पुत्र उद्धरले गेले. आणि त्या काळी भगीरथाने गंगेला अवतरित केल्यावर शंभूंच्या जटा तिच्याने परिपूर्ण झाल्या।

Verse 16

तीर्थानां तीर्थमाद्यं च गंगाख्यमवतारितम् । तद्विष्णोश्चरणेनैव समेतं ब्रह्मणा कृतम्

सर्व तीर्थांमध्ये आद्य तीर्थ—‘गंगा’ नावाने प्रसिद्ध—अवतरित झाले. ते विष्णूच्या चरणाशीच संलग्न होऊन ब्रह्म्याने स्थापित केले।

Verse 17

त्रिविक्रमात्परो ह्यात्मा नाम्ना त्रिविक्रमोऽभवत् । त्रिविक्रमक्रमाक्रांतं त्रैलोक्यं च तदाऽभवत्

तीन पावलांमुळे परमात्मा ‘त्रिविक्रम’ या नावाने प्रसिद्ध झाले; आणि तेव्हा त्रिविक्रमाच्या चरणक्रमाने त्रैलोक्य व्यापले गेले।

Verse 18

पदद्वयेन वा पूर्णं जगदेतच्चराचरम् । विहाय तत्स्वरूपं च देवदेवो जनार्द्दनः । पुनश्च बटुरूपोऽसावुपविश्य निजासने

फक्त दोन पावलांनी हे सर्व चराचर जग परिपूर्ण झाले. तेव्हा देवदेव जनार्दनाने ते व्यापक स्वरूप बाजूला ठेवले; आणि पुन्हा बटु-ब्रह्मचारी रूप धारण करून आपल्या आसनावर बसला।

Verse 19

तदा देवाः सगंधर्वा मुनयः सिद्धचारणाः । आगताश्च बलेर्यज्ञं द्रष्टुं यज्ञपतिं प्रभुम्

तेव्हा देवगण गंधर्वांसह, तसेच मुनी, सिद्ध आणि चारण—सर्वजण बलीचा यज्ञ पाहण्यासाठी आणि यज्ञपती प्रभूचे दर्शन घेण्यासाठी तेथे आले।

Verse 20

तत्र ब्रह्मा समागत्य स्तुतिं चक्रे परात्मनः । बलेस्तत्रैव चान्येन च दैत्येंद्राश्चागतास्त्वरम्

तेथे ब्रह्मा येऊन परात्म्याची स्तुती करू लागला। आणि तेथेच बलीकडे इतर दानवेंद्रही त्वरेने येऊन पोहोचले।

Verse 21

एभिः सर्वैः परिवृतो वामनो बलिसद्मनि । उपविश्यासने सोऽथ उवाच गरुडं प्रति

सर्वांनी वेढलेला वामन बलीच्या सभागृहात आसनावर बसला. मग तो गरुडाला उद्देशून बोलला.

Verse 22

दैत्योऽसौ बालिशो भूत्वा दत्तानेन मही मम । त्रिपदक्रमणेनैव गृहीतं च पदद्वयम्

‘तो दैत्य मूर्ख होऊन मला पृथ्वी दान करून बसला. त्रिपद-क्रमणात मी आधीच दोन पावले घेऊन टाकली आहेत.’

Verse 23

पदमेकं प्रतिश्रुत्य न ददाति हि दुर्मतिः । तस्मात्त्वया गृहीतव्यं तृतीयं पदमेव च

‘एक पाऊल देण्याचे वचन देऊनही तो दुर्मती देत नाही. म्हणून तू तिसरे पाऊलही हस्तगत कर.’

Verse 24

इत्युक्तो गरुडस्तेन वामनेन महात्मना । वैरोचनिं विनिर्भर्त्स्य वाक्यं चेदमुवाच ह

महात्मा वामनाने असे सांगितल्यावर गरुडाने वैरोचनिपुत्र (बली) याला धारेवर धरून हे वचन उच्चारले.

Verse 25

रे बले किं त्वया मूढ कृतमस्ति जुगुप्सितम् । अविद्यमाने ह्यर्थे हि किं ददासि परमात्मने । औदार्येण हि किं कार्यमल्पकेन त्वयाधुना

अरे बली! मूढा, तू हे जुगुप्सित कर्म काय करून बसलास? जेव्हा तुझ्याकडे काहीच उरलेले नाही, तेव्हा परमात्म्याला तू काय देणार? आणि आता तू अल्पशेष झालास, तर औदार्याचा काय उपयोग?

Verse 26

इत्युक्तो बलिराविष्टः स्यमानः खगेश्वरम् । वक्ष्यमाणमिदं वाक्यं गरुत्मन्तं तदाऽब्रवीत्

असे ऐकून बली व्याकुळ झाला; मन उद्विग्न होऊन, हे वचन उच्चारत असलेल्या पक्षिराज गरुडाला तो तेव्हा म्हणाला।

Verse 27

समर्थोस्मि महापक्ष गृपणो न भवाम्यहम् । येनेदं कारितं सर्वं तस्मै किं प्रददाम्यहम्

बली म्हणाला—हे महापंखा, मी समर्थ आहे; मी कृपण होणार नाही. ज्याने हे सर्व घडविले, त्या परमेश्वराला मी काय देणार नाही?

Verse 28

असमर्थो ह्यहं तात कृतोऽनेन महात्मना । तदोवाच बलिं सोऽपि तार्क्ष्यपुत्रो महामनाः

“तात, त्या महात्म्याने मला असमर्थ केले आहे.” मग महामना तार्क्ष्यपुत्र (गरुड) बलीला म्हणाला।

Verse 29

जानन्नपि च दैत्येंद्र गुरुणापि निवारितः । विष्णवेऽपि महीं प्रादास्त्वया किं विस्मृतं महत्

हे दैत्येंद्र! तुला माहीत असूनही, आणि गुरूंनी रोखले तरी, तू विष्णूला पृथ्वी दान केलीस—तुझे ते महान व्रत काय विसरलास?

Verse 30

दातव्यं तत्पदं विष्णोस्तृतीयं यत्प्रतिश्रुतम् । न ददासि कथं वीर निरयेच पतिष्यसि

विष्णूस दिलेले वचन पाळून तो तिसरा पाऊल अवश्य द्यावा. तो न दिल्यास तू वीर कसा म्हणवशील? तू नरकातही पडशील.

Verse 31

न ददासि तृतीयं च पदं मे स्वामिनः कथम् । बलाद्गृह्णामि रे मूढ इत्युक्त्वा तं महासुरम् । बबंध वारुणैः पाशैर्विरोचन सुतं तदा

माझ्या स्वामी विष्णूचा तिसरा पाऊल तू कसा देणार नाहीस? न दिल्यास, अरे मूढा, मी तो बलाने घेईन! असे म्हणत त्याने त्या महाअसुराला—विरोचनपुत्र बलिला—तेव्हा वरुणाच्या पाशांनी बांधले.

Verse 32

नितरां निष्ठुरो भूत्वा गरुडो जयतां वरः । बद्धं स्वपतिमालोक्य विंध्यावलिः समभ्ययात्

अतिशय कठोर होऊन, जयवंतांमध्ये श्रेष्ठ गरुड ठाम उभा राहिला. आपला पती बांधलेला पाहून विंध्यावली पुढे आली.

Verse 33

बाणमेकं समारोप्य वामनस्याग्रतः स्थिता । वामनेन तदा पृष्टा केयं चात्राग्रतः स्थिता

एक बाण चढवून ती वामनाच्या समोर उभी राहिली. तेव्हा वामनाने विचारले—“इथे माझ्यासमोर उभी असलेली ही कोण?”

Verse 34

तदोवाच महातेजाः प्रह्लादो ह्यसुराधिपः । बलेः पत्नीति त्वां प्राप्ता इयं विंध्यावली सती

तेव्हा महातेजस्वी असुराधिप प्रह्लाद म्हणाला—“ही सती विंध्यावली बलीची पत्नी आहे; ती तुमच्याकडे आली आहे.”

Verse 35

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा वामनो वाक्यमब्रवीत् । ब्रूहि विंध्यावले वाक्यं किं कार्यं ते करोम्यहम् । एवमुक्ता भगवता विंध्यावलिरभाषत

प्रह्लादाचे वचन ऐकून वामन म्हणाला— “हे विंध्यावली, सांग; तुझे कोणते कार्य मी करावे?” असे भगवंतांनी विचारताच विंध्यावली बोलली।

Verse 36

विन्ध्यावलिरुवाच । कस्माद्बद्धो मम पतिर्गरुडेन महात्मना । तत्कथ्यतां महाभाग त्वरन्नेव जनार्द्दन । तदोवाच महातेजा बटुवेषधरो हिः

विंध्यावली म्हणाली— “महात्मा गरुडाने माझ्या पतीला का बांधले? हे महाभाग जनार्दन, त्वरेने सांगा।” तेव्हा बटुवेष धारण केलेला तेजस्वी हरि बोलला।

Verse 37

श्रीभगवानुवाच । अनेनैव प्रदत्ता मे मही त्रिपदलक्षणा । पदद्वयेन च मयाक्रांतं त्रैलोक्यमद्य वै

श्रीभगवान म्हणाले— “यानेच मला त्रिपद-परिमित पृथ्वी दान दिली; आणि आज मी दोन पावलांनी खरोखर त्रैलोक्य व्यापले आहे।”

Verse 38

अनेन मम दातव्यं तृतीयं पदमेव च । तस्माद्बद्धो मया साध्वि गरुडेनैव ते पतिः

“या प्रतिज्ञेनुसार तिसरे पाऊलही मला द्यावे लागेल; म्हणून, हे साध्वी, तुझा पती मी—म्हणजेच गरुडाद्वारे—बांधला आहे।”

Verse 39

श्रुत्वा भगवतो वाक्यमुवाच परमं वचः । प्रतिश्रुतमनेनैव न दत्तं हि तव प्रभो

भगवंतांचे वचन ऐकून ती परम वचन म्हणाली— “हे प्रभो, याने जे वचन दिले होते ते अजून तुम्हाला दिलेले नाही।”

Verse 40

क्रांतं त्रिभुवनं चाद्य त्वया विक्रमरूपिणा । तदस्माकं विजघ्नीथाः स्वर्गे वाप्यथवा भुवि

आज तुम्ही विक्रमस्वरूप होऊन त्रिभुवन व्यापून टाकले आहे. म्हणून उरलेले पाऊल ठेवून आम्हांस स्वर्गात वा पृथ्वीवर दंड द्या।

Verse 41

किंचिन्न दत्ता हि विभो देवदेव जगत्पते । प्रहस्य भगवानाह तदा विंध्यावलिं प्रभुः

हे विभो, हे देवदेव, हे जगत्पते—काहीच दिलेले नाही. तेव्हा भगवान् प्रभु हसत विंध्यावलीला म्हणाले।

Verse 42

पदानि त्रीणि मे चाद्य दातव्यानि कुतोऽधुना । शीघ्रं वद विशालाक्षि यत्ते मनसि वर्त्तते । तदोवाच च सा साध्वी ह्युरुक्रममवस्थिता

आताही मला तीन पावले द्यायची आहेत—हे आता कसे होईल? हे विशालाक्षी, तुझ्या मनात जे आहे ते लवकर सांग. तेव्हा उरुक्रमासमोर उभी ती साध्वी बोलली।

Verse 43

त्वया कुतो वेयमुरुक्रमेण क्रांता त्रिलोकी भुवनैकनाथ । तथैव सर्वं जगदेकबंधो देयं किस्माभिरतुल्यरूपिणे

हे उरुक्रम, ज्यांनी त्रिलोकी व्यापिली—हे भुवनैकनाथ! हे जगदेकबंधो, अतुल्यरूप तुला आम्ही काय देऊ शकतो?

Verse 44

तस्माद्विहाय तद्विष्णो त्वमेवं कुरु संप्रति । प्रति श्रुतानि मे भर्त्रा पदानि त्रीणि चाधुना । ददाति मे पतिस्तेद्य नात्र कार्या विचारणा

म्हणून, हे विष्णो, ते बाजूला ठेवून आता असेच करा. माझ्या पतीने जे तीन पावले देण्याचे वचन दिले, आज माझा पतीच ती तुम्हाला देतो; येथे विचार नको।

Verse 45

निधेहि मे पदं त्वं हि शीर्ष्णि देववर प्रभो । द्वितीयं मे शिशोस्त्वं हि कुरु मूर्ध्नि जगत्पते

हे देववर प्रभो, माझ्या मस्तकावर आपले एक पाऊल ठेवा; हे जगत्पते, माझ्या शिशूच्या शिरी दुसरे पाऊलही ठेवा।

Verse 46

तृतीयं च जगन्नाथ कुरु शीर्ष्णि पतेर्मम । एवं त्रीणि पदानीश तव दास्यामि केशव

हे जगन्नाथ, तिसरे पाऊल माझ्या पतीच्या मस्तकावर ठेवा; अशा रीतीने, हे ईश केशवा, मी तुला तीन पावले अर्पण करीन।

Verse 47

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा परितुष्टो जनार्दनः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा विरोचनसुतं प्रति

तिचे वचन ऐकून जनार्दन अत्यंत संतुष्ट झाले आणि कोमल वाणीने विरोचनपुत्र (बली) यास उद्देशून बोलले।

Verse 48

भगवानुवाच । सुतलंगच्छ दैत्येन्द्र मा विलंबितुमर्हसि । सर्वैश्चासुरसंघैश्च चिरं जीव सुखी भव

भगवान म्हणाले— हे दैत्येंद्र, सुतलाला जा; विलंब करणे तुला योग्य नाही। सर्व असुरसंगांसह दीर्घायुषी हो आणि सुखी राहा।

Verse 49

परितुष्टोऽस्म्यहं तात किं कार्यं करवाणि ते । सर्वेषामपि दातॄणां वरिष्ठोऽसि महामते

हे तात, मी पूर्णपणे संतुष्ट आहे; तुझ्यासाठी काय करू? हे महामते, सर्व दात्यांमध्ये तू श्रेष्ठ आहेस।

Verse 50

वरं वरय भद्रं ते सर्वान्कामान्ददामि ते । त्रिविक्रमेणैवमुक्तो विरोचनसुतस्तदा

“वर माग; तुझे कल्याण असो; मी तुला सर्व इच्छित कामना देतो.” असे त्रिविक्रमाने म्हटल्यावर तेव्हा विरोचनपुत्र बळी…

Verse 51

विमुक्तो हि परिष्वक्तो देवदेवेन चक्रिणा । तदा बलिरुवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः

देवदेव चक्रधारी भगवंताने मुक्त करून आलिंगन दिल्यावर, वाणीमध्ये निपुण बळीने तेव्हा हे वचन उच्चारले।

Verse 52

त्वया कृतमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तस्मान्न कामये किंचित्त्वत्पदाब्जं विना प्रभो

“तुमच्याच द्वारा हे सर्व जग—चराचर—निर्मिले आहे. म्हणून, हे प्रभो, तुझ्या चरणकमळांशिवाय मला काहीही नको.”

Verse 53

भक्तिरस्तु पदांभोजे तव देव जनार्दन । भूयोभूयश्च देवेश भक्तिर्भवतु शाश्वती

“हे देव जनार्दन, तुझ्या चरणकमळांवर माझी भक्ती असो. हे देवेश, पुन्हा पुन्हा माझी भक्ती शाश्वत होवो.”

Verse 54

एवमभ्यर्थितस्तेन भगवान्भूतभावनः । उवाच परमप्रीतो विरोचनसुतं तदा

त्याने अशा प्रकारे विनविल्यावर, भूतभावन भगवान् अत्यंत प्रसन्न होऊन तेव्हा विरोचनपुत्राशी बोलले।

Verse 55

भगवानुवाच । बले त्वं सुतलं याहि ज्ञातिसंबंधिभिर्वृतः । एवमुक्तस्तदा तेन असुरो वाक्यब्रवीत्

भगवान म्हणाले—हे बलि, नातेवाईक व आप्तजनांनी वेढलेला तू सुतलाला जा. असे ऐकून त्या वेळी असुर बलि प्रत्युत्तरार्थ वचन बोलला.

Verse 56

सुतले किं नु मे कार्यं देवदेव वदस्व मे । तिष्ठामि तव सांनिध्ये नान्यथा वक्तुमर्हसि

हे देवदेव! सुतलात माझे काय कार्य आहे ते मला सांगा. मी तुमच्या सान्निध्यातच राहतो; तुम्ही अन्यथा बोलणे योग्य नाही.

Verse 57

तदोवाच हृषीकेशो बलिं तं कृपयाऽन्विततः । अहं तव समीपस्थो भवामि सततं नृप

तेव्हा कृपायुक्त हृषीकेशाने त्या बलिला म्हटले—हे नृप, मी सदैव तुझ्या समीप राहीन.

Verse 58

द्वारि स्थितस्तव विभो निवासामि नित्यं मा खिद्यतामसुरवर्य बले श्रृणुष्व । वाक्यं तु मे वर महो वरदस्तवाद्य वैकुंठवासिभिपलं च भजामि गेहम्

हे विभो! मी तुझ्या द्वारी उभा राहून नित्य निवास करीन. हे असुरश्रेष्ठ बलि, खिन्न होऊ नकोस—माझे वचन ऐक. आज तू खरोखर महान वरदाता आहेस; म्हणून मी वैकुंठवासीयांसह तुझ्या गृहाचे रक्षण करीन.

Verse 59

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विष्मोरतुलतेजसः । जगाम सुतलं दैत्यौ ह्यसुरैः परिवारितः

अतुल तेजस्वी विष्णूचे ते वचन ऐकून दैत्य बलि असुरांनी वेढलेला सुतलाला गेला.

Verse 60

तदा पुत्रशतेनैव बाणमुख्येन सत्वरम् । वसमानो महाबाहुर्दातॄणां च परा गतिः

तेव्हा बाणाच्या नेतृत्वाखाली शंभर पुत्रांसह तो महाबाहु त्वरेने तेथे वास करू लागला आणि दात्यांचा परम आश्रय झाला।

Verse 61

त्रैलोक्ये याचका ये च सर्वे यांति बलिं प्रति । द्वारि स्थितस्तस्य विष्णुः प्रयच्छति यथेप्सितम्

त्रैलोक्यातील सर्व याचक बलीकडे जातात; आणि त्याच्या द्वारी उभा असलेला विष्णु त्यांना इच्छित फल देतो।

Verse 62

भुक्तिकामाश्च ये केचिन्मुक्तिकामास्तथा परे । येषां यज्ञे च ते विप्रास्तत्तेभ्यः संप्रयच्छति

काहींना भोग हवा असतो, काहींना मोक्ष; तसेच यज्ञात प्रवृत्त ब्राह्मणांनाही—तो सर्वांना त्यांच्या अभिलषित फल देतो।

Verse 63

एवंविधो बलिर्जातः प्रसादाच्छंकरस्य च । पुरा हि कितवत्वेन यद्दत्तं परमात्मने

अशा प्रकारे शंकराच्या प्रसादाने बली तसा महान् झाला; कारण पूर्वी सहजपणे परमात्म्यास जे दिले होते, त्याचेच फळ प्राप्त झाले।

Verse 64

अशुचिं भूमिमासाद्य गंधपुष्पादिकं महत् । पतितं चार्प्पितं तेन शिवाय परमात्मने

अशुचि भूमीवर पोहोचूनही, गंध-पुष्पादी महान अर्पण जे पडले होते, तेही त्याने परमात्मा शिवाला समर्पिले।

Verse 65

किं पुनः परया भक्त्या चार्चयंति महेश्वरम् । पुष्पं फलं तोयं ते यांति शिवसन्निधिम्

मग जे पराभक्तीने महेश्वराची पूजा करतात—फूल, फळ व जल अर्पण करून—ते निश्चयाने शिवसन्निधीला प्राप्त होतात।

Verse 66

शिवात्परतरो नास्ति पूजनीयो हि भो द्विजाः । ये हि मूकास्तथांधाश्च पंगवो ये जडास्तथा

शिवापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही; हे द्विजहो, तोच खरोखर पूजनीय आहे. जे मुके, आंधळे, पांगळे किंवा जडबुद्धी असतील तरी—

Verse 67

जातिहीनाश्च चंडालाः श्वपचा ह्यंत्यजा ह्यमी । शिवभक्तिपरा नित्यं ते यांति परमां गतिम्

जातिहीन, चांडाळ, श्वपच व इतर अंत्यजही—जर ते नित्य शिवभक्तीत परायण असतील—तर ते परम गतीला पोहोचतात।

Verse 68

तस्मात्सदाशिवः पूज्यः सर्वैरेवमनीषिभिः । पूजनीयो हि संपूज्यो ह्यर्चनीयः सदाशिवः

म्हणून सदाशिव सर्व विवेकी जनांनी पूज्य आहे. सदाशिवच खरोखर पूजनीय, संपूर्ण वंदनीय व अर्चनीय आहे।

Verse 69

महेशं परमारथज्ञाश्चिंतयंति हृदि स्थितम् । यत्र जीवो भवत्येव शिवस्तत्रैव तिष्ठति

परमार्थ जाणणारे महेशाला हृदयस्थ मानून त्याचे चिंतन करतात. जिथे जीव आहे, तिथेच शिवही वास करतो।

Verse 70

विना शिवेन यत्किंचिदशिवं भवति क्षणात् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणकार्यकरा ह्यमी

शिवावाचून जे काही आहे ते क्षणात अशिव होते। ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र हेही गुण व त्यांच्या कार्यांचेच कर्ते-कारक म्हणून प्रवृत्त होतात।

Verse 71

रजोगुणान्वितो ब्रह्मा विष्णुः सत्त्वगुणान्वितः । तमोगुणाश्रितो रुद्रो गुणातीतो महेश्वरः

ब्रह्मा रजोगुणयुक्त, विष्णू सत्त्वगुणयुक्त आहेत। रुद्र तमोगुणाश्रित आहेत—परंतु महेश्वर गुणातीत आहेत।

Verse 72

लिंगरूपो महादेवो ह्यर्चनीयो मुमुक्षुभिः । शिवात्परतरो नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

लिंगरूप महादेवाची मुमुक्षूंनी उपासना करावी। शिवापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही; तेच भोग व मोक्ष देणारे आहेत।