Adhyaya 15

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । राज्यं प्राप्तो हि देवेंद्रः कथितस्ते गुरुं विना । गुरोरवज्ञया जातो राज्यभ्रंशो हि तस्य तु

ऋषी म्हणाले—देवेंद्र इंद्राने गुरुशिवाय राज्य मिळविले असे सांगितले जाते. परंतु गुरूची अवज्ञा केल्यामुळे त्याचा राज्यभ्रंश झाला.

Verse 2

केन प्रणोदितश्चेंद्रो बभूव चिरमासने । तत्सर्वं कथयाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः

कोणाच्या प्रेरणेने इंद्र दीर्घकाळ सिंहासनावर राहिला? ते सर्व तू लवकर सांग, कारण आम्हांला फार कुतूहल आहे.

Verse 3

लोमश उवाच । गुरुणापि विना राज्यं कृतवान्स शचीपतिः । विश्वरूपोक्तविधिना इंद्रो राज्ये स्थितो महान्

लोमश म्हणाले—गुरू नसतानाही शचीपति इंद्राने राज्य प्राप्त केले. विश्वरूपाने सांगितलेल्या विधीनुसार महान इंद्र राज्यात स्थिर राहिला.

Verse 4

विश्वकर्मसुतो विप्रा विश्वरूपो महानृपः । पुरोहितोऽथ शक्रस्य याजकश्चाभवत्तदा

हे ब्राह्मणांनो! विश्वकर्म्याचा पुत्र, महान् प्रभु विश्वरूप त्या वेळी शक्र (इंद्र) याचा पुरोहित व यज्ञाचा याजकही झाला.

Verse 5

तस्मिन्यज्ञेऽवदानैश्च यजने असुरान्सुरान् । मनुष्यांश्चैव त्रिशिरा अपरोक्षं शचीपतेः

त्या यज्ञात त्रिशिराने आहुती व पूजनकर्मांनी असुर, सुर आणि मनुष्य यांनाही—शचीपति (इंद्र) समक्षच—प्रत्यक्ष सेवा केली.

Verse 6

देवान्ददाति साक्रोशं दैत्यांस्तूष्णीमथाददात् । मनुष्यान्मध्यपातेन प्रत्यहं स ग्रहान्द्विजः

तो द्विज पुरोहित देवांना मोठ्या उच्चाराने भाग देई, दैत्यांना मौनाने देई, आणि मनुष्यांना मधला भाग देऊन—दररोज वाटप करी.

Verse 7

एकदा तु महेंद्रेण सूचितो गुरुलाघवात् । अलक्ष्यमाणेन तदा ज्ञातं तस्य चिकीर्षितम्

एकदा महेंद्र (इंद्र) याने गंभीरता व हलकेपणाने युक्त असा सूक्ष्म संकेत केला; तेव्हा न लक्षात येता (विश्व)रूपाने त्याचा अभिप्राय ओळखला.

Verse 8

दैत्यानां कार्यसिद्ध्यर्थमवदानं प्रयच्छति । असौ पुरोहितोऽस्माकं परेषां च फलप्रदः

हा आमचा पुरोहित दैत्यांच्या कार्यसिद्धीसाठी आहुती व भाग देतो; आणि तो केवळ आम्हालाच नव्हे, परक्यांनाही फल देणारा आहे.

Verse 9

इति मत्वा तदा शक्रो वज्रेण शतपर्वणा । चिच्छेद तच्छिरांस्येव तत्क्षणादभवद्वधः

असे मनात धरून तेव्हा शक्र (इंद्र) ने शतपर्व वज्राने त्याची मस्तके छेदिली; त्या क्षणीच वध सिद्ध झाला।

Verse 10

येनाकरोत्सोमपानमजायंत कपिंजलाः । ततोन्येन सुरापानात्कलविंका भवन्मुखात्

ज्या मुखाने सोमपान केले होते त्या मुखातून कपिंजल पक्षी उत्पन्न झाले; आणि दुसऱ्या मुखातून—सुरापानामुळे—कलविंक पक्षी प्रकट झाले।

Verse 11

अन्याननादजायंत तित्तिरा विश्वरूपिणः । एवं हतो विश्वरूपः शक्रेण मंदभागिना

विश्वरूपिण विश्वरूपाच्या आणखी एका मुखातून तित्तिर (तीतर) पक्षी उत्पन्न झाले. अशा रीतीने मंदभागी शक्र (इंद्र) ने विश्वरूपाचा वध केला।

Verse 12

ब्रह्महत्या तदोद्भूता दुर्धर्षा च भयावहा । दुर्धर्षा दुर्मुखा दुष्टा चण्डालरजसान्विता

तेव्हा ब्रह्महत्या प्रकट झाली—अदमननीय व भयावह; ती उग्र, दुर्मुखी, दुष्टा आणि चांडालरजाने माखलेली होती।

Verse 13

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । इत्येषामप्यघवतामिदमेव च निष्कृतिः

ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी आणि गुरुपत्नीगमन—या पापी जनांसाठीही हाच एक प्रायश्चित्तमार्ग सांगितला आहे।

Verse 14

नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः । त्रिशिरा धूम्रहस्ता सा शक्रं ग्रस्तुमुपाययौ

विष्णूच्या नामोच्चारातच त्याची बुद्धी स्थिर झाल्यामुळे, त्रिशिरा व धुरकट हातांची ब्रह्महत्या शक्र (इंद्र) याला ग्रास करण्यासाठी पुढे आली.

Verse 15

ततो भयेन महता पलायनपरोऽभवत् । पलायमानं तं दृष्ट्वा ह्यनुयाता भयावहा

मग प्रचंड भयाने तो पळून जाण्यास तत्पर झाला. त्याला पळताना पाहून भयावह ब्रह्महत्या त्याच्या मागे धावली.

Verse 16

यतो धावति साऽधावत्तिष्ठंतमनुतिष्ठति । अंगकृता यथा छाया शक्रस्यपरिवेष्टितुम् । आयाति तावत्सहसा इंद्रोऽप्यप्सु न्यमज्जत

तो जिथे धावतो तिथे तीही धावते; तो जिथे थांबतो तिथे तीही थांबते—जणू देहातूनच जन्मलेली छाया शक्राला वेढून टाकावी तशी. तेव्हा सहसा इंद्रही पाण्यात बुडाला.

Verse 17

शीघ्रत्वेन यथा विप्राश्चिरंतनजलेचरः

हे विप्रहो, तो अत्यंत वेगवान होता—जणू जलात संचार करणारा एखादा चिरंतन जलचर.

Verse 18

एवं दिव्यशतं पूर्णं वर्षाणां च शचीपतेः । वसतस्तस्य दुःखेन तथा चैव शतद्वयम् । अराजकं तदा जातं नाकपृष्ठे भयावहम्

अशा रीतीने शचीपती (इंद्र) याचे शंभर दिव्य वर्ष पूर्ण झाले; आणि त्याच्या दुःखामुळे तसेच आणखी दोनशे वर्षेही निघून गेली. तेव्हा नाकपृष्ठावर अराजक माजले—स्वर्गलोक भयावह झाला.

Verse 19

तदा चिंतान्विता देवा ऋषयोऽपि तपस्विनः । त्रैलोक्यं चाऽपदा ग्रस्तं बभूव च तदा द्विजाः

तेव्हा देव आणि तपस्वी ऋषीही चिंताकुल झाले। हे द्विजांनो, त्या वेळी त्रैलोक्य आपत्तीने ग्रासले गेले.

Verse 20

एकोऽपि ब्रह्महा यत्र राष्ट्रे वसति निर्भयः । अकालमरणं तत्र साधूनामुपजायते

ज्या राज्यात एक जरी ब्रह्महत्यारा निर्भयपणे राहतो, तेथे साधूजनांना अकाली मृत्यू येतो.

Verse 21

राजा पापयुतो यस्मिन्राष्ट्रे वसति तत्र वै । दुर्भिक्षं चैव मरणं तथैवोपद्रवा द्विजाः

ज्या राज्यात पापयुक्त राजा राहतो, तेथे निश्चयच दुष्काळ, मृत्यू आणि अनेक उपद्रव होतात, हे द्विजांनो.

Verse 22

भवंति बहवोऽनर्थाः प्रजानां नाशहेतवे । तस्माद्राज्ञा तु कर्तव्यो धर्म्मः श्रद्धापरेण हि

प्रजांच्या नाशाचे कारण ठरणारे अनेक अनर्थ उत्पन्न होतात। म्हणून राजाने श्रद्धेने धर्माचे पालन नक्की करावे.

Verse 23

तथा प्रकृतयो राज्ञः शुचजित्वेन प्रतिष्ठिताः । इन्द्रेण च कृतं पापं तेन पापेन वै द्विजाः । नानाविधैर्महातापैः सोपद्रवमभूज्जगत्

तसेच राजाच्या प्रजा शोकजयी व शुचित्वात प्रतिष्ठित झाल्या. पण इंद्राने जे पाप केले, हे द्विजांनो, त्या पापामुळे जग अनेक प्रकारच्या महान तापांनी व उपद्रवांनी ग्रस्त झाले.

Verse 24

शौनक उवाच । अश्वमेधशतेनैव प्राप्तं राज्यं महत्तरम् । देवानामखिलं सूत कस्माद्विघ्रमजायत । शक्रस्य च महाभाग यथावत्कथयस्व न

शौनक म्हणाले—शंभर अश्वमेध यज्ञांनी अत्यंत महान राज्य प्राप्त झाले; तरीही, हे सूत, सर्व देवांना विघ्न का उत्पन्न झाले? हे महाभाग, शक्र (इंद्र) याचा वृत्तांत यथावत आम्हांस सांगावा।

Verse 25

सूत उवाच । देवानां दानवानां च मनुष्याणां विशेषतः । कर्म्मैव सुखदुःखानां हेतुभूतं न संशयः

सूत म्हणाले—देव, दानव आणि विशेषतः मनुष्य यांच्यासाठी सुख-दुःखाचे कारण केवळ कर्मच आहे; यात संशय नाही।

Verse 26

इन्द्रेण च कृतं विप्रा महद्भूतं जुगुप्सितम् । गुरोरवज्ञा च कृता विश्वरूपवधः कृतः

आणि, हे विप्रहो, इंद्राने एक महान पण निंद्य कर्म केले—गुरूचा अवमान केला आणि विश्वरूपाचा वध केला।

Verse 27

गौतमस्य गुरोः पत्नी सेविता तस्य तत्फलम् । प्राप्तं महेंद्रेण चिरं यस्य नास्ति प्रतिक्रिया

गौतमाच्या गुरुपत्नीचे सेवन केल्याचे फळ महेंद्र (इंद्र) याने दीर्घकाळ भोगले; त्या पापास प्रतिकार (सुलभ उपाय) नव्हता।

Verse 28

ये हि दृष्कटतकर्म्माणो न कुर्वंति च निष्कृतिम् । दुर्दशां प्रप्नुवन्त्येते यथैवेन्द्रः शतक्रतुः

जे घोर दुष्कर्म करूनही प्रायश्चित्त करीत नाहीत, ते दुर्दशेला प्राप्त होतात—जसा शतक्रतु इंद्र झाला।

Verse 29

दुष्कृतोपार्जितस्या तः प्रायाश्चित्तं हि तत्क्षणात् । कर्तव्यं विधिवद्विप्राः सर्वपापोपशांतये

म्हणून दुष्कृत्याने संचित पापाचे प्रायश्चित्त तत्क्षणी विधिपूर्वक करावे, हे विप्रहो, सर्व पापांचे उपशमन व्हावे म्हणून।

Verse 30

उपपातकमध्यस्तं महापातकतां व्रजेत्

जो उपपातकात (लघुपापात) अडकून राहतो, तो पुढे महापातकत्वास जाऊ शकतो।

Verse 31

ततः स्वधर्मनिष्ठां च ये कुर्वंति सदा नराः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने तेषां पापं विनश्यति

त्यानंतर जे नर सदैव स्वधर्मनिष्ठ राहतात, त्यांचे पाप प्रातः, मध्याह्न व सायं—या तिन्ही संधिकाळी नष्ट होते।

Verse 32

प्राप्नुवंत्युत्तमं लोकं नात्र कार्या विचारणा । तस्मादसौ दुराचारः प्राप्ते वै कर्मणः फलम्

ते उत्तम लोकास प्राप्त होतात—यात विचार करण्याची गरज नाही। म्हणून त्या दुराचाऱ्याने आपल्या कर्माचे फळच निश्चयाने भोगले।

Verse 33

स प्रधार्य तदा सर्वे लोकपालास्त्वरान्विताः । बृहस्पतिमुपागम्य सर्वमात्मनि धिष्ठितम् । कथयामासुरव्यग्रा इंद्रस्य च गुरुं प्रति

तेव्हा सर्व लोकपालांनी नीट विचार करून, त्वरेने बृहस्पतीकडे जाऊन, अव्यग्रचित्ताने, जे जसे घडले होते ते सर्व इंद्राच्या गुरूस सांगितले।

Verse 34

देवैरुक्तं वचो विप्रा निशम्य च बृहस्पतिः । अराजकं च संप्राप्तं चिंतयामास बुद्धिमान्

हे विप्रहो, देवांनी उच्चारलेले वचन ऐकून बुद्धिमान् बृहस्पतीने, राजाविना अराजकता आली आहे असे पाहून मनात विचार केला।

Verse 35

किं कार्यं चाद्य कर्तव्यं कथं श्रेयो भविष्यति । देवानां चाद्य लोकानामृषीणां भावितात्मनाम्

‘आज काय करणे योग्य, कोणता उपाय घ्यावा? देव, लोक आणि भावितात्मा ऋषी यांचे श्रेय कसे होईल?’

Verse 36

मनसैव च तत्सर्वं कार्याकार्यं विचार्य च । जगाम शक्रं त्वरितो देवैः सह महायशाः

मनातच कर्तव्य-अकर्तव्य सर्व विचारून महायशस्वी (बृहस्पती) देवांसह त्वरेने शक्र (इंद्र) यांच्याकडे गेला।

Verse 37

प्राप्तो जलाशयं तं च यत्रास्ते हि पुरंदरः । यस्य तीरे स्थिता हत्या चंडालीव भयावहा

तो त्या जलाशयाजवळ पोहोचला जिथे पुरंदर (इंद्र) होता; त्याच्या तीरावर ब्रह्महत्येचे पाप भयावह चांडालीसारखे उभे होते।

Verse 38

तत्रोविष्टास्ते सर्वे देवा ऋषिगणान्विताः । आह्वानं च कृतं तस्य शक्रस्य गुरुणा स्वयम्

तेथे सर्व देव ऋषिगणांसह बसले; आणि गुरूंनी स्वतः शक्र (इंद्र) याला आवाहन केले।

Verse 39

समुत्थितस्ततः शक्रो ददर्श स्वगुरुं तदा । बाष्पपूरितवक्त्रो हि बृहस्पतिमभाषत

तेव्हा शक्र उठून उभा राहिला व आपल्या गुरूंना पाहिले. अश्रूंनी भरलेल्या मुखाने तो बृहस्पतींना बोलला.

Verse 40

प्रणिपत्य च तत्रत्यान्कृताञ्जलिरभाषत । तदा दीनमुखो भूत्वा मनसा संविमृश्य च

तेथे उपस्थितांना प्रणाम करून, हात जोडून तो बोलला. मग दीनमुख होऊन मनात खोल विचार करू लागला.

Verse 41

स्वयमेव कृतं पूर्वमज्ञानलक्षणं महत् । अधुनैव मया कार्यं किं कर्तव्यं वद प्रभो

पूर्वी मी स्वतः अज्ञानाने चिन्हित असे मोठे कर्म केले. आता मला काय करावे? हे प्रभो, मला सांगा.

Verse 42

प्रहस्योवाच भगवान्बृहस्पति रुदारधीः । पुरा त्वया कृतं यच्च तस्येदं कर्मणः फलम्

दृढ बुद्धीचे भगवान बृहस्पती हसत म्हणाले—“हे इंद्रा, पूर्वी तू जे केलेस, हे त्याच कर्माचे फळ आहे.”

Verse 43

मां च उद्दिश्य भो इंद्र तद्भोगादेव संक्षयः । प्रायश्चितं हि हत्याया न दृष्टं स्मृतिकारिभिः

“आणि हे इंद्रा, माझ्याविषयी—मला उद्देशून—त्याचा क्षय केवळ भोगानेच होतो. ब्राह्मणहत्येचे प्रायश्चित्त स्मृतिकारांनी सांगितलेले नाही.”

Verse 44

अज्ञानतो हि यज्जातं पापं तस्य प्रतिक्रिया । कथिता धर्म्मशास्त्रज्ञैः सकामस्य न विद्यते

अज्ञानामुळे जे पाप घडते त्याची प्रतिक्रिया (प्रायश्चित्त) धर्मशास्त्रज्ञांनी सांगितली आहे; पण जाणूनबुजून केलेल्या पापास अशी प्रतिक्रिया मान्य नाही।

Verse 45

सकामेन कृतं पापमकामं नैव जायते । ताभ्यां विषयभेदेन प्रायश्चित्तं विधीयते

संकल्पाने केलेले पाप आणि अनिच्छेने/अजाणतेपणी झालेले पाप एकसारखे नसते; या भेदानुसार प्रायश्चित्त ठरविले जाते।

Verse 46

मरणांतो विधिः कार्यो कामेन हि कृतेन हि । अज्ञानजनिते पापे प्रायश्चित्तं विधीयते

जाणूनबुजून केलेल्या कर्मासाठी मरणापर्यंतही कठोर विधान लागू होते; पण अज्ञानातून झालेल्या पापासाठी प्रायश्चित्त ठरविले जाते।

Verse 47

तस्मात्त्वया कृतं यच्च स्वयमेव हतो द्विजः । पुरोहितश्च विद्वांश्च तस्मान्नास्ति प्रतिक्रिया

म्हणून तुझ्याच कृत्याने तो द्विज—जो तुझा विद्वान पुरोहितही होता—हत झाला; म्हणून यासाठी कोणतीही प्रतिक्रिया/सुलभ प्रायश्चित्त नाही।

Verse 48

यावन्मरणमप्येति तावदप्सु स्थिरो भव

मरण येईपर्यंतही, तोपर्यंत पाण्यात स्थिर व अढळ राहा।

Verse 49

शताश्वमेधसंज्ञं च यत्फलं तव दुर्मते । तन्नष्टं तत्क्षणादेव घातितो हि द्विजो यदा

हे दुर्मते, तुझे जे शत अश्वमेधयज्ञांइतके पुण्यफल मानले जात होते, ते द्विजवध होताच त्या क्षणीच नष्ट झाले।

Verse 50

सच्छिद्रे च यथा तोयं न तिष्ठति घटेऽण्वपि । तथैव सुकृतं पापे हीयते च प्रदक्षिणम्

जसा छिद्रांनी भरलेल्या घड्यात पाणी कणभरही टिकत नाही, तसाच पाप असता सुकृत क्षीण होते; प्रदक्षिणेसारखे कर्मही निष्फळ ठरते।

Verse 51

तस्माच्च दैवसंयोगात्प्राप्तं स्वर्गादिकं च यैः । यथोक्तं तद्भवेत्तेषां धर्मिष्ठानां न संशयः

म्हणून धर्मनिष्ठांना दैवसंयोगाने जे स्वर्गादी फल प्राप्त होते, ते शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणेच घडते; यात संशय नाही।

Verse 52

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शक्रो वचनमब्रवीत् । कुकर्मणा मदीयेन प्राप्तमेतन्न संशयः

त्याचे वचन ऐकून शक्र (इंद्र) म्हणाला—“संशय नाही; माझ्याच कुकर्मामुळे ही अवस्था मला प्राप्त झाली आहे।”

Verse 53

अमरावती माशु त्वं गच्छ देवर्षिबिः सह । लोकानां कार्यसिद्ध्यर्थे देवानां च बृहस्पते । इंद्रं कुरु महाभाग यस्ते मनसि रोचते

“विलंब करू नकोस; देवर्षींंसह अमरावतीला जा। लोककार्यसिद्धीसाठी आणि देवांच्या हितासाठी, हे बृहस्पते, जो तुझ्या मनास रुचेल, हे महाभाग, त्यालाच इंद्र कर।”

Verse 54

यथा मृतस्तथा हं वै ब्रह्महत्यावृतो महान् । रागद्वेषसमुत्थेन पापेनास्मि परिप्लुतः

मी जणू मृतासमानच आहे—ब्रह्महत्येच्या महापापाने आच्छादित. राग-द्वेषातून उत्पन्न पापाने मी पूर्णपणे बुडालो आहे.

Verse 55

तस्मात्त्वरान्विता यूयं देवराजानमाशुः वै । कुर्वतु मदनुज्ञाताः सत्यं प्रतिवदामि वः

म्हणून तुम्ही त्वरेने जा आणि लवकरच देवराजाची स्थापना करा. माझ्या अनुमतीने हे करा—मी तुम्हाला सत्य सांगतो.

Verse 56

एवमुक्तास्तदा सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः । एत्यामरावतीं तूर्णं पुरंदरविचेष्टितम् । कथयामासुरव्यग्रा शचीं प्रति यथा तथा

असे सांगितल्यावर बृहस्पतीच्या नेतृत्वाखाली सर्वजण पुरंदर (इंद्र) यांच्या अवस्थेने व्याकुळ होऊन त्वरेने अमरावतीस गेले आणि जे जसे घडले तसेच शचीला निःसंशय सांगितले.

Verse 57

राज्यस्य हेतोः किं कार्यं विमृशंतः परस्परम्

ते परस्पर विचार करू लागले—राज्याच्या हितासाठी आता काय करावे?

Verse 58

एवं विमृश्यमानानां देवानां तत्र नारदः । यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिरमितद्युतिः

देव असे विचार करीत असतानाच, तेथे योगायोगाने अमित तेजस्वी देवर्षी नारद येऊन पोहोचले.

Verse 59

उवाच पूजितो देवान्कस्माद्यूयं विचेतसः । तेनोक्ताः कथयामासुः सर्वं शक्रस्य चेष्टितम्

पूजित झाल्यावर नारद देवांना म्हणाला—“तुम्ही इतके खिन्न का आहात?” असे विचारताच त्यांनी शक्र (इंद्र) याच्या सर्व चेष्टा त्याला सांगितल्या।

Verse 60

गतमिंद्रस्य चेंद्रत्वमेनसा परमेण तु । ततः प्रोवाच तान्देवान्देवर्षिर्नारदो वचः

अत्यंत घोर पापामुळे इंद्राचे इंद्रत्व नष्ट झाले आहे. तेव्हा देवर्षी नारदाने त्या देवांना हे वचन सांगितले.

Verse 61

यूयं देवाश्च सर्वज्ञास्तपसा विक्रमेण च । तस्मादिंद्रो हि कर्तव्यो नहुषः सोमवंशजः

तुम्ही देव सर्वज्ञ आहात आणि तप व पराक्रमाने युक्त आहात. म्हणून सोमवंशज नहुषालाच इंद्र करणे योग्य आहे.

Verse 62

सोऽस्मिन्राष्ट्रे प्रतिष्ठाप्यस्त्वरितेनैव निर्जराः । एकोनमश्वमेधानां शतं तेन महात्मना । कृतमस्ति महाभागा नहुषेण च यज्वना

म्हणून हे अमरांनो, त्याला त्वरेने या राज्यात प्रतिष्ठित करा. कारण त्या महात्मा, महाभाग यजमान नहुषाने अश्वमेध यज्ञांपैकी एकोणशे नव्हे तर निन्यानवे (९९) पूर्ण केले आहेत.

Verse 63

शच्या श्रुतं च तद्वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । गतांतःपुरमव्यग्रा बाष्पपूरितलोचना

नारदाच्या मुखातून निघालेले ते वचन शचीने ऐकले. ती व्याकुळ न होता, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी अंतःपुरात गेली.

Verse 64

नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवान्वमोदयन्

नारदांचे वचन ऐकून सर्व देवगण अत्यंत हर्षित झाले।

Verse 65

नहुषं राज्यमारोढुमैकपद्येन ते यदा । आनीतो हि तदा राजा नहुषो ह्यमरावतीम्

जेव्हा देवांनी नहुषाला राज्यावर आरूढ करावे असे ठरविले, तेव्हा राजा नहुषाला एकाच पावलात अमरावतीस आणले गेले।

Verse 66

राज्यं दत्तं महेंद्रस्य सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः । तदागस्त्यादयः सर्वे नहुषं पर्युपासत

सर्व देव व महर्षींनी महेंद्र (इंद्र) याचे राज्य प्रदान केले; तेव्हा अगस्त्यादि सर्वजण नहुषाची उपासना व सेवा करू लागले।

Verse 67

गंधर्वाप्सरसो यक्षा विद्याधरमहोरगाः । यक्षाः सुपर्णाः पतगा ये चान्ये स्वर्गवासिनः

गंधर्व-अप्सरा, यक्ष, विद्याधर, महोरग, सुपर्ण व इतर सर्व स्वर्गवासी तेथे एकत्र जमले।

Verse 68

तदा महोत्सवो जातो देवपुर्यां निरंतरः । शंखतूर्यमृदंगानि नेदुर्दुंदुभयः समम्

तेव्हा देवपुरीत अखंड महोत्सव झाला; शंख, तूर्य, मृदंग व दुंदुभी एकत्र निनादू लागल्या।

Verse 69

गायकाश्च जगुस्तत्र तथा वाद्यानि वादकाः । नर्तका ननृतुस्तत्र तथा राज्यमहोत्सवे

तेथे गायकांनी गायन केले, वादकांनी वाद्ये वाजविली आणि नर्तकांनी नृत्य केले—असा तो महान् राज्याभिषेक-महोत्सव होता।

Verse 70

अभिषिक्तस्तदा तत्र बृहस्पतिपुरोगमैः

तेव्हा तेथे बृहस्पतीच्या नेतृत्वाखाली (आचार्यांनी) त्याचा अभिषेक केला।

Verse 71

अर्चितो देवसूक्तैश्च यथा वद्ग्रहपूजनम् । कृतवांश्चैव ऋषिभिर्विद्वद्भिर्भावितात्मभिः

देवसूक्तांनी त्याचे अर्चन झाले, जसे विधिपूर्वक ग्रहपूजन होते; आणि विद्वान, संयमी ऋषींनीही विधी-कर्मे पार पाडली।

Verse 72

तथा च सर्वैः परिपूजितो महान्राजा सुराणां नहुषस्तदानीम् । इंद्रासने चेंद् समानरूपः संस्तूयमानः परमेण वर्चसा

अशा रीतीने त्या वेळी देवांचा अधिपती महान् राजा नहुष याचा सर्वांनी सन्मान केला। इंद्रासनावर बसून, इंद्रासारखा दिसणारा तो परम तेजाने उजळून स्तुतींनी गौरविला जात होता।

Verse 73

सुगंधदीपैश्च सुवाससा युतोऽलंकारभोगैः सुविराजितांगः । बभौ तदानीं नहुषो मुनीद्रैः संस्तूयमानो हि तथाऽमरेंद्रैः

सुगंधी दीप व उत्तम वस्त्रे धारण करून, अलंकार व ऐश्वर्यभोगांनी अंग शोभवून, नहुष त्या वेळी मुनींद्र व अमरेंद्र यांच्या स्तुतीने अत्यंत तेजस्वी दिसत होता।

Verse 74

इति परमकलान्वितोऽसौ सुरमुनिवरगणैश्च पूज्यमानः । नहुषनृपवरोऽभवत्तदानीं हृदि महता हृच्छयेनतप्तः

अशा रीतीने परम कलांनी युक्त आणि देव-मुनिवरांच्या गणांनी पूजिला जाणारा तो नहुष नृपश्रेष्ठ त्या वेळी हृदयात महान् दाहक इच्छेने अंतर्बाह्य जळून उठला।

Verse 75

नहुष उवाच । इंद्राणी कथमद्यैव नायाति मम सन्निधौ । तां चाह्वयत शीघ्रं भो मा विलंबितुमर्हथ

नहुष म्हणाला—“इंद्राणी आजच माझ्या सन्निधीत का येत नाही? अहो सज्जनो, तिला त्वरित बोलवा; विलंब करू नका।”

Verse 76

नहुपस्य वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुदारधीः । शचीभवनमासाद्य उवाच च सविस्तरम्

नहुषाचे वचन ऐकून उदारबुद्धी बृहस्पती शचीच्या भवनास जाऊन तिला सविस्तर बोलला।

Verse 77

शक्रस्य दुर्निमित्तेन ह्यनीतो नहुषोऽत्र वै । राज्यार्ते भामिनि त्वं च अर्द्धासनगता भव

शक्रावर (इंद्रावर) आलेल्या अशुभ निमित्तामुळे नहुषाला येथे आणले आहे. हे भामिनि, राज्याच्या हितासाठी तूही अर्धासनावर विराजमान हो।

Verse 78

शची प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्मषम् । असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः । एकोनमश्वमेधानां शतं कृतमनेन वै

शची हसून निष्कलंक बृहस्पतीला म्हणाली—“हा शक्रासनावर बसला असला तरी यज्ञपुण्याने परिपूर्ण नाही. याने एक कमी करून शंभर अश्वमेध केले आहेत।”

Verse 79

तस्मान्न योग्यो प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्पणषम् । असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः । अवाह्यवाहनेनैव अत्रागत्य लभेत माम्

म्हणून हा योग्य नाही—असे हसत हसत ती बृहस्पतीला म्हणाली—‘शक्राच्या आसनी बसला तरी यज्ञयोग्यतेने तो परिपूर्ण नाही. “अवाह्य” म्हणजे ज्याला जू लावता येत नाही अशा वाहनानेच येथे येऊन मग मला प्राप्त करो.’

Verse 80

तथेति गत्वा त्वरितो बृहस्पतिरुवाच तम् । नहुषं कामसंतप्तं शच्योक्तं च यथातथम्

‘तथास्तु’ म्हणत बृहस्पती त्वरेने गेले आणि कामतापाने व्याकुळ झालेल्या नहुषाला शचीने सांगितलेले शब्द जसेच्या तसे सांगितले।

Verse 81

तथेति मत्वा राजासौ नहुषः काममोहितः । विमृश्य परया बुद्ध्या अवाह्यं किं प्रशस्यते

‘तसेच होईल’ असे मानून कामाने मोहित झालेला राजा नहुष पराकोटीच्या बुद्धीने विचार करू लागला—‘हे “अवाह्य” म्हणजे न ओढता येणारे, असे कोणते वाहन प्रशंसनीय आहे?’

Verse 82

स बुद्ध्या च चिरं स्मृत्वा ब्राह्मणाश्चतपस्विनः । अवाह्याश्च भवंत्यस्मादात्मानं वाहयाम्यहम्

खूप वेळ विचार करून तो म्हणाला—‘तपस्वी ब्राह्मण खरेच “अवाह्य” आहेत; त्यांना ओढण्यासाठी जू लावता येत नाही. म्हणून मी माझेच वहन त्यांच्याकडून करून घेईन।’

Verse 83

द्वाभ्यां च तस्याः प्राप्त्यर्थमिति मे हृदि वर्तते । शिबिकां च ददौ ताभ्यां द्विजाभ्यां काममोहितः

‘दोन द्विजांद्वारेच तिची प्राप्ती होईल’—असे त्याच्या हृदयात ठसले. कामाने मोहित होऊन त्याने त्या दोन ब्राह्मणांना एक शिबिका (पालखी) दिली।

Verse 84

उपविश्य तदा तस्यां शिवबिकायां समाहितः । सर्पसर्पेति वचनान्नोदयामास तौ तदा

तेव्हा तो त्या शिव-शिबिकेत बसून मन एकाग्र करून “चला, चला” असे म्हणत त्या दोघा वाहकांना पुढे हाकलू लागला।

Verse 85

अगस्त्यः शिबिकावाही ततः क्रुद्धोऽशपन्नृपम् । विप्राणामवमंता त्वमुन्मत्तोऽजगरो भव

शिबिका वाहणारे अगस्त्य क्रुद्ध झाले आणि राजाला शाप दिला—“विप्रांचा अपमान केलास; म्हणून तू उन्मत्त अजगर हो!”

Verse 86

शापोक्तिमात्रतो राजा पतितो ब्राह्मणस्य हि । तत्रैवाजगरो भूत्वा विप्रशापो दुरत्ययः

शाप उच्चारताच राजा ब्राह्मणापुढे कोसळला आणि तिथल्यातिथे अजगर झाला; कारण विप्रांचा शाप टाळणे कठीण असते।

Verse 87

यथा हि नहुषो जातस्तथा सर्वेऽपि तादृशाः । विप्राणामवमानेन पतिन्ति निरयेऽशुचौ

जसा नहुषाचा अधःपात झाला, तसाच असे करणारे सर्वजण—विप्रांचा अपमान करून—लवकरच अशुचि नरकात पडतात।

Verse 88

तस्मासर्वप्रयत्नेन पदं प्राप्य विचक्षणैः । अप्रमत्तैर्नरैर्भाव्यमिहामुत्र च लब्धये

म्हणून विवेकी पुरुषांनी—योग्य पद मिळवून—सर्व प्रयत्न व जागरूकतेने वागावे, जेणेकरून इहलोकी व परलोकी कल्याण लाभेल।

Verse 89

तथैव नहुषः सर्प्पो जातोरण्ये महाभये । एवं चैवाभवत्तत्र देवलोके ह्यराजकम्

त्याचप्रमाणे नहुष महाभयकारी अरण्यात सर्परूप झाला; आणि अशा रीतीने देवलोकातही तेव्हा राजशून्यता निर्माण झाली।

Verse 90

तथैव ते सुराः सर्वे विस्मयाविष्टचेतसः । अहो बत महत्कष्टं प्राप्तं राज्ञा ह्यनेन वै

तेव्हा सर्व देव विस्मयाने स्तब्ध झाले आणि म्हणाले— ‘अहो! या राजाने खरोखरच स्वतःवर किती मोठे संकट ओढवून घेतले आहे!’

Verse 91

न मर्त्य लोको न स्वर्गो जातो ह्यस्य दुरात्मनः । सतामवज्ञया सद्यः सुकृतं दग्धमेव हि

त्या दुरात्म्यासाठी न मर्त्यलोक उरला, न स्वर्गही सुलभ राहिला; सत्पुरुषांची अवहेलना केल्याने त्याचे संचित पुण्य तत्क्षणी जळून गेले।

Verse 92

याज्ञिको ह्यपरो लोके कथ्यतां च महामुने । तदोवाच महातेजा नारदो मुनिसत्तमः

‘लोकी आणखी एक याज्ञिक (राज्ययोग्य) सांगितला जातो—हे महामुने, त्याचे वर्णन करा।’ तेव्हा महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ नारद बोलला।

Verse 93

ययातिं च महाभागा आनयध्वं त्वरान्विताः । देवदूतास्तु वै तूर्णं ययातिं द्रुतमानयन्

‘हे भाग्यवानांनो, ययातिला त्वरेने आणा।’ तेव्हा देवदूत तत्काळ जाऊन ययातिला वेगाने घेऊन आले।

Verse 94

विमानमारुह्य तदा महात्मा ययौ दिवं देवदूतैः समेतः । पुरस्कृतो देववरैस्तदानीं तथोरगैर्यक्षगंधर्वसिद्धैः

तेव्हा तो महात्मा विमानावर आरूढ होऊन देवदूतांसह स्वर्गलोकास गेला. त्या वेळी देवश्रेष्ठांनी तसेच नाग, यक्ष, गंधर्व आणि सिद्ध यांनीही त्याचा सन्मान केला.

Verse 95

आयातः सोऽमरावत्यां त्रिदशैरभितोषितः । इंद्रासने चोपविष्टो बभाषे च स सत्वरम्

तो अमरावतीत आला; त्रिदशांनी आनंदाने त्याचे स्वागत करून संतोष मानला. इंद्रासनावर बसून तो तत्काळ विलंब न करता बोलू लागला.

Verse 96

नारदेनैवमुक्तस्तु त्वं राजा याज्ञिको ह्यसि । सतामवज्ञया प्राप्तो नहुषो दंदशूकताम्

नारदाने असे म्हटले— ‘हे राजन्, तू खरोखर यज्ञकर्ता आहेस. सत्पुरुषांचा अवमान केल्यामुळे नहुष सर्पत्वास (दंदशूकतास) प्राप्त झाला.’

Verse 97

ये प्राप्नुवंति धर्मिष्ठा दैवेन परमं पदम् । प्राक्तनेनैव मूढास्ते न पश्यंति शुभाशुभम्

जे धर्मिष्ठ असतात तेही दैवयोगाने परम पद प्राप्त करतात; पण पूर्वकर्माने मोहग्रस्त होऊन ते शुभ-अशुभ ओळखू शकत नाहीत.

Verse 98

पतंति नरके घोरे स्तब्धा वै नात्र संशयः

अहंकारी व गर्विष्ठ लोक निश्चयच घोर नरकात पडतात— यात संशय नाही.

Verse 99

ययातिरुवाच । यैः कृतं पुण्यं तेषां विघ्नः प्रजायते । अल्पकत्वेन देवर्षे विद्धि सर्वं परं मम

ययाती म्हणाला—ज्यांनी पुण्य केले आहे, त्यांच्या वाट्यालाही विघ्ने येतात। हे देवर्षी, हेच माझे अंतिम वचन जाण—हे सर्व स्वतःच्या प्रयत्नाच्या अल्पतेमुळे घडते।

Verse 100

महादानानि दत्तानि अन्नदानयुतानि च । गोदानानि बहून्येव भूमिदानयुतानि च

महादाने दिली गेली, अन्नदानासह; अनेक गोदानेही झाली आणि भूमिदानही झाले।

Verse 101

तथैव सर्वाण्यपि चोत्तमानि दानानि चोक्तानि मनीषिभिर्यदा । एतानि सर्वाणि मया तदैव दत्तानि काले च महाविधानतः

तसेच, जेव्हा जेव्हा मनीषींनी उत्तम दानांचे विधान सांगितले, तेव्हा तेव्हा मी ती सर्व दाने योग्य काळी, महाविधानानुसार दिली।

Verse 102

यज्ञैरिष्टं वाजपेयातिरात्रैर्ज्योतिष्टोमै राजसूयादिभिश्च । शास्त्रप्रोक्तैरश्वमेधादिभिश्च यूपैरेषालंकृता भूः समंतात्

वाजपेय, अतिरात्र, ज्योतिष्टोम, राजसूय इत्यादी यज्ञांनी इष्टि झाली; तसेच शास्त्रोक्त अश्वमेधादि यज्ञांनीही। सर्व बाजूंनी यूपांनी ही पृथ्वी अलंकृत झाली।

Verse 103

देवदेवो जगन्नाथ इष्टो यज्ञैरनेकशः । गालवाय पुरे दत्ता कन्या त्वेषा च माधवी

देवांचा देव जगन्नाथ यज्ञांनी अनेकदा पूजिला गेला। आणि ही कन्या माधवी नगरात गालवाला विवाहार्थ दिली गेली।

Verse 104

पत्नीत्वेन चतुर्भ्यश्च दत्ताः कन्या मुने तदा । गालवस्य गुरोरर्थे विश्वामित्रस्य धीमतः

हे मुने! तेव्हा गालवाच्या गुरू, धीमान विश्वामित्र यांच्या कार्यासाठी त्या कन्येला चार पुरुषांना पत्नीभावे अर्पण करण्यात आले।

Verse 105

एवं भूतान्यनेकानि सुकृतानि मया पुरा । महांति च बहून्येव तानि वक्तुं न पार्यते

अशा रीतीने मी पूर्वी अनेक सुकृत्ये केली—ती महान व फारच आहेत; त्यांचे संपूर्ण वर्णन करणे शक्य नाही।

Verse 106

भूयः पृष्टः सर्वदेवैः स राजा कृतं सर्वं गुप्तमेव यथार्थम् । विज्ञातुमिच्छाम यथार्थतोपि सर्वे वयं श्रोतुकामा ययाते

सर्व देवांनी पुन्हा विचारले असता त्या राजाने आपल्या कृत्यांचे सर्व यथार्थ गुप्तच ठेवले; तरीही, हे ययाती, आम्हा सर्वांना ते सत्यरूपाने जाणून घ्यायचे आहे—ऐकण्याची उत्कंठा आहे।

Verse 107

वचो निशम्य देवानां ययातिरमितद्युतिः । कथयामास तत्सर्वं पुण्यशेषं यथार्थतः

देवांचे वचन ऐकून, अमित तेजस्वी ययातीने आपल्या संचित पुण्याचा उरलेला भाग यथार्थपणे सर्व सांगितला।

Verse 108

कथितं सर्वमेतच्च निःशेषं व्यासवत्तदा । स्वपुण्यकथनेनैव ययातिरपतद्भुवि

तेव्हा त्याने व्यासाप्रमाणे हे सर्व निःशेष सांगितले; आणि आपल्या पुण्यकथनानेच ययाती भूमीवर कोसळला।

Verse 109

तत्क्षणादेव सर्वेषां सुराणां तत्र पश्यताम् । एवमेव तथा जातमराजकमतंद्रितम्

त्याच क्षणी, तेथे सर्व देव पाहत असतानाच तसेच घडले—राजा उरला नाही, राज्य निराजक झाले; आणि कोणीही निश्चिंत राहू शकला नाही।

Verse 110

अन्यो न दृश्यते लोके याज्ञिको यो हि तत्र वै । शक्रासनेऽभिषे कार्यं श्रूयतां हि द्विजोत्तमाः

जगात तेथे दुसरा योग्य याज्ञिक दिसत नाही; म्हणून इंद्रासनाचा अभिषेक करणे आवश्यक आहे—ऐका, हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 111

सर्वे सुराश्च ऋषयोऽथ महाफणींद्रा गन्धर्वयक्षखगचारणकिंनराश्च । विद्याधराः सुरगणाप्सरसां गणाश्च चिंतापराः समभवन्मनुजास्तथैव

सर्व देव व ऋषी, महाफणींद्र, गंधर्व-यक्ष, पक्षी, चारण व किन्नर; विद्याधर, देवगण व अप्सरांचे समूह—आणि मनुष्यही—सर्वजण चिंताग्रस्त झाले।