Adhyaya 10

Verse 1

मुनय ऊचुः । यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्ब्रह्मांडं सचराचरम् । भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कालकूटाग्निनाऽथ़खिलम्

मुनी म्हणाले— हे ब्राह्मन्, तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे चराचरांसह अखिल ब्रह्मांड रुद्रकोपाने, कालकूटाच्या अग्नीने, भस्म झाले।

Verse 2

ब्रह्मांडांतरतः किं तु रुद्रं मन्यामहे वयम् । तदा चराचरं नष्टं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम्

पण ब्रह्मांडाच्या आत रुद्र कुठे आहे असे आम्ही मानावे? कारण त्या वेळी ब्रह्मा-विष्णू अग्रभागी असतानाही सर्व चराचर नष्ट झाले।

Verse 3

भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कथं सृष्टिः प्रवर्तिता । कुतो ब्रह्मा च विष्णुश्च कुतश्चंद्रपुरोगमाः

रुद्राच्या कोपाने सर्व काही भस्म झाले असता, सृष्टी पुन्हा कशी प्रवर्तली? ब्रह्मा व विष्णू कुठून उत्पन्न झाले, आणि चंद्रासह अन्य ज्योतिर्गण कुठून आले?

Verse 4

अन्ये सुरा सुराः कुत्र भस्मीभूता लयं गताः । अत ऊर्ध्वं किमभवत्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

इतर देव व असुर भस्म होऊन लयास गेले ते कुठे गेले? त्यानंतर काय झाले—ते सर्व कृपया सांगावे।

Verse 5

व्यासप्रसादात्सकलं वेत्थ त्वं नापरो हि तत् । तस्माज्ज्ञानमयं शास्त्रं तज्जानासि न चापरः

व्यासांच्या प्रसादाने तू सर्व काही जाणतोस; तसे जाणणारा दुसरा कोणी नाही. म्हणून ज्ञानमय शास्त्र तूच जाणतोस, अन्य कोणी नाही.

Verse 6

इति पृष्टस्तदा सर्वैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः । सूतो व्यासं नमस्कृत्य वाक्यं चेदमथाब्रवीत्

अशा प्रकारे भावितात्मा सर्व मुनींनी विचारल्यावर सूतांनी प्रथम व्यासांना नमस्कार केला आणि मग हे वचन सांगितले.

Verse 7

लोमश उवाच । यदा ब्रह्मांडमध्यस्था व्याप्ता देवा विषाग्निना । हरिब्रह्मादयो ह्येते लोकपालाः सवासवाः । तदा विज्ञापितः शंभुर्हेरंबेन महात्मना

लोमश म्हणाले—जेव्हा ब्रह्मांडाच्या मध्यभागी असलेले देव विषाग्नीने व्यापले गेले—विष्णू, ब्रह्मा, लोकपाल आणि इंद्रासह—तेव्हा महात्मा हेरंब (गणेश) यांनी शंभूस निवेदन केले.

Verse 8

हेरंब उवाच । हे रुद्र हे महादेव हे स्थाणो ह जगत्पते । मया विघ्नं विनोदेन कृतं तेषां सुदुर्जयम्

हेरंब म्हणाला— हे रुद्र, हे महादेव, हे स्थाणो, हे जगत्पते! मी विनोदाने त्यांच्यासाठी अत्यंत दुर्जय असा विघ्न निर्माण केला आहे।

Verse 9

भयेन मति मोहात्त्वां नार्च्चयंति च मामपि । उद्योगं ये प्रकुर्वन्ति तेषां क्लेशोऽधिको भवेत्

भय आणि मतीचा मोह यांमुळे ते ना तुझी पूजा करतात, ना माझीही। जे केवळ उद्योग करतात, त्यांचा क्लेश अधिक होतो।

Verse 10

एवमभ्यर्थितस्तेन पिनाकी वृषभध्वजः । विघ्नांधकारसूर्येण गणाधिपतिना तदा

अशा रीतीने त्याने विनविल्यावर पिनाकी, वृषभध्वज प्रभू—तेव्हा विघ्नरूपी अंधकाराचा सूर्य असलेल्या गणाधिपतीने (समोर) येऊन (विनंती केली)।

Verse 11

लिंगरूपोऽब्रवीच्छंभुर्निराकारो निरामयः । निरंजनो व्योमकेशः कपर्द्दी नीललोहितः

लिंगरूपात स्थित, निराकार, निरामय, निरंजन—व्योमकेश, कपर्दी, नील-लोहित शंभू म्हणाला।

Verse 12

महेश्वर उवाच । हेरंब श्रृणु मे वाक्यं श्रद्धया परया युतः । अहंकारात्मकं चैव जगदेतच्चराचरम्

महेश्वर म्हणाला— हे हेरंब, परम श्रद्धेने युक्त होऊन माझे वचन ऐक. हे सर्व चराचर जग अहंकारस्वरूपच आहे।

Verse 13

स्थितिं करोत्यहंकारः प्रलयोत्पत्तिमेव च । जगदादौगणपते तदा विज्ञप्तिमात्रतः

अहंकारच जगाची स्थिती करतो, प्रलय व उत्पत्तीही घडवितो। हे गणपते, जगदादौ हे सर्व केवळ ज्ञप्तिमात्र प्रेरणेनेच होते।

Verse 14

मायाविरहितं शांतं द्वैताद्वैतपरं सदा । ज्ञप्तिमात्रस्वरूपं तत्सदानंदैकलक्षणम्

ते तत्त्व मायारहित, शांत आणि सदा द्वैत-अद्वैताच्या पलीकडे आहे। त्याचे स्वरूप केवळ शुद्ध ज्ञप्तिमात्र चैतन्य, ज्याचे एकच लक्षण नित्य आनंद आहे।

Verse 15

गणपतिरुवाच । यदि त्वं केवलो ह्यात्मा परमानन्दलक्षणः । तस्मात्त्वदपरं किंचिन्नान्यदस्ति परंतप

गणपति म्हणाले—जर आपणच एकमेव आत्मा आहात, ज्याचे लक्षण परम आनंद आहे, तर मग आपल्या व्यतिरिक्त दुसरे काहीही नाही, हे परंतप।

Verse 16

नानारूपं कथं जातं सुरासुरविलक्षणम् । विचित्रं मोहजननं त्रिभिर्द्देवैश्च लक्षितम्

हे नानारूप जगत कसे उत्पन्न झाले—देव व असुरांमध्ये भिन्न रूपांनी युक्त—विचित्र, तरी मोह निर्माण करणारे, आणि त्रिदेवांनी त्रिविध रीतीने चिन्हित?

Verse 17

भूतग्रामैश्चतुर्भिश्च नानाभेदैः समन्वितैः । जातं संसारचक्रं च नित्यानित्यविलक्षणम्

नानाभेदांनी युक्त अशा चार भूतसमूहांपासून हा संसारचक्र उत्पन्न झाला—ज्यात नित्य व अनित्य दोन्हींची लक्षणे दिसतात।

Verse 18

परस्परविरोधेन ज्ञानवादेन मोहिताः । कर्मवादरताः केचित्केचित्स्वगुणमाश्रिताः

परस्परविरोधी ज्ञानवादांनी मोहित होऊन काही जण कर्मवादात रमतात; तर काही जण आपल्या स्वभावगत गुणालाच धरून राहतात.

Verse 19

ज्ञाननिष्ठाश्च ये केचित्परस्परविरोधिनः । एवं संशयमापन्नं त्राहि मां वृषभध्वज

ज्ञाननिष्ठ असलेलेही काही जण परस्परविरोधी दिसतात. अशा संशयात पडलेल्या मला वाचवा, हे वृषभध्वज (शिव)!

Verse 20

अहं गणश्च कुत्रत्याः क्व चायं वृषभः प्रभो । एते चान्ये च बहवः कुतो जाताश्च कुत्र वै

मी आणि हे गण कुठून आलो, आणि हा वृषभ कुठून आहे, हे प्रभो? तसेच हे व इतर अनेक कुठून जन्मले आणि खरेच कुठे जातात?

Verse 21

कृताः सर्वे महाभागाः सात्त्विका राजसाश्च वै । प्रहस्य भगवाञ्छंभुर्गणेशं वक्तुमुद्यतः

हे सर्व महाभाग्यवान सात्त्विक व राजस स्वभावाने घडविलेले आहेत. भगवान् शंभु हसत गणेशाला उत्तर देण्यास उद्यत झाले.

Verse 22

महेश्वर उवाच । कालशक्त्या च जातानि रजःसत्त्वतमांसि च । तैरावृतं जगत्सर्वं सदेवासुमानुषम्

महेश्वर म्हणाले—कालशक्तीने रज, सत्त्व आणि तम उत्पन्न होतात. त्यांच्यामुळेच देव, असुर व मनुष्यांसह सर्व जग आच्छादित आहे.

Verse 23

परिदृश्यमानमेतच्चानश्वरं परमार्थतः । विद्ध्येतत्सर्वसिद्ध्यैव कृतकत्वाच्च नश्वरम्

दृष्टीस पडणारे हे जग परमार्थतः अविनाशी नाही. कृतक असल्यामुळे ते नश्वरच आहे—असे जाणणेच सर्वसिद्धीकडे नेते.

Verse 24

लोमश उवाच । यावद्गणेशसंयुक्तो भाषमाणः सदाशिवः । लिंगरूपी विश्वरूपः प्रादुर्भूता सदाशिवात्

लोमश म्हणाले—गणेशासह सदाशिव बोलत असतानाच, सदाशिवापासून लिंगरूपी, विश्वरूपी परमेश्वर प्रकट झाले.

Verse 25

शिवरूपा जगद्योनिः कार्यकारणरूपिणी । लिंगरूपी स भगवान्निमग्नस्तत्क्षणादभूत्

शिवस्वरूप, जगाची योनी, कार्य-कारणरूपिणी—तोच भगवान लिंगरूप होऊन त्या क्षणीच प्रतिष्ठित झाला.

Verse 26

एका स्थिता परा शक्तिर्ब्रह्मविद्यात्मलक्षणा । गणेशो विस्मयाविष्टो ह्यवलोकनतत्परः

तेथे एक पराशक्ती स्थित होती, जिनचे स्वरूप ब्रह्मविद्या आहे. गणेश विस्मयाने भरून फक्त तिच्या दर्शनातच तल्लीन राहिला.

Verse 27

ऋषय ऊचुः । प्रकृत्यन्तर्गतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । गणेशस्य पृथक्त्वं च कथं जातं तदुच्यताम्

ऋषी म्हणाले—हे सर्व चराचर जग प्रकृतीच्या अंतर्गत आहे. मग गणेशाचे पृथकत्व कसे उत्पन्न झाले? कृपया ते सांगा.

Verse 28

लोमश उवाच । साक्षात्प्रकृत्याः संभूतो गणेशो भगवानभूत् । यथारूपः शिवः साक्षात्तद्रूपो हि गणेश्वरः

लोमश म्हणाला—गणेश साक्षात् प्रकृतीपासून उत्पन्न होऊन भगवान् झाला. खरोखर शिवाचे जे स्वरूप, तेच स्वरूप गणेश्वराचे आहे.

Verse 29

शिवेन सह संग्रामो ह्यभूत्तस्य महात्मनः । अज्ञानात्प्रकृतो भूत्वा बहुकालं निरन्तरम्

त्या महात्म्याचा शिवासोबत संग्राम झाला. अज्ञानामुळे प्रकृतीच्या बंधनात पडून तो दीर्घकाळ अखंड तसाच राहिला.

Verse 30

तस्य दृष्ट्वा ह्यजेयत्वं गजारूढस्य तत्तदा । त्रिशूलेनाहनच्छंभुः सगजं तमपातयत्

तेव्हा गजावर आरूढ असलेल्या त्याच्या अजेयत्वास पाहून शंभूने त्रिशूळाने प्रहार केला आणि त्याला गजासह पाडले.

Verse 31

तदा स्तुतो महादेवः परशक्त्या परंतपः । परशक्तिमुवाचेदं वरं वरय शोभने

तेव्हा पराशक्तीने परंतप महादेवाची स्तुती केली. मग महादेव पराशक्तीस म्हणाला—“हे शोभने, वर माग.”

Verse 32

तदा वृतो महादेवो वरेण परमेण हि । योऽयं त्वया हतो देव मम पुत्रो न संशयः

तेव्हा महादेवाकडे परम वर मागितला गेला—“हे देव, ज्याला आपण मारले आहे तो माझा पुत्र आहे; यात संशय नाही.”

Verse 33

त्वां न जानात्ययं मूढः प्रकृत्यंशसमुद्भवः । तस्मात्पुत्रं जीवयेमं मम तृष्ट्यर्थमेव च

हा मूढ प्रकृतीच्या अंशापासून उत्पन्न झाल्यामुळे तुला ओळखत नाही। म्हणून माझ्या तृप्तीसाठीही या पुत्राला जीवंत कर.

Verse 34

प्रहस्य भगवान्रुद्रो मायापुत्रमजीवयत् । सिंधुरवदनेनैव मुखे स समयोजयत्

भगवान रुद्र हसत-हसत मायाजात पुत्राला जीवंत करीत, त्याच्या मुखी हत्तीचेच मुख बसविले.

Verse 35

तदा गजाननो जातः प्रसादाच्छंकरस्य च । मायापुत्रोपि निर्मायो ज्ञानवान्संबभूव ह

तेव्हा शंकराच्या कृपेने तो गजानन झाला. मायापुत्र असूनही तो मायारहित होऊन खरा ज्ञानवान झाला.

Verse 36

आत्मज्ञानामृतेनैव नित्यतृप्तो निरामयः । समाधिसंस्थितो रौद्रः कालकालांतकोऽभवत्

आत्मज्ञानाच्या अमृताने तो नित्य तृप्त व निरामय झाला; समाधीत स्थित होऊन रौद्ररूप धारण करून तो ‘काळाचा व काळांताचा संहारक’ झाला.

Verse 37

योगदंडार्थमुत्पाट्य स्वकीयं दशनं महत् । करे गृह्य गणाध्यक्षः शब्धब्रह्मातिवर्त्तते । ऋद्धिसिद्धिद्वयेनैव एकत्वेन विराजितः

योगदंडासाठी आपला महान दात उपटून हातात धारण करून गणाध्यक्ष ‘शब्दब्रह्मा’—केवळ वाणीमय प्रकाश—याच्या पलीकडे गेला. ऋद्धी व सिद्धी या दोन्हीने युक्त होऊन तो एकत्वात विराजमान झाला.

Verse 38

ये ते गणाश्च विघ्नाश्च ये चान्येऽभ्यधिका भुवि । तेषामपि पतिर्जातः कृतोऽसौ शंभुना तदा

जे जे गण व विघ्न आहेत आणि भूमीवर जे इतर अधिक सामर्थ्यवान आहेत—त्यांचाही तो स्वामी झाला; त्या वेळी शंभूने त्यास तसे नेमिले।

Verse 39

तस्माद्वि लोकयामास प्रकृतिं विश्वरूपिणीम् । पृथक्स्थित्वाग्रतो जानाल्लिंगं प्रकृतिमेव च । ददर्श विमलं लिंगं प्रकृतिस्थं स्वभावतः

त्यानंतर त्याने विश्वरूपिणी प्रकृतीचे दर्शन केले. वेगळा उभा राहून त्याने समोर लिंग व प्रकृती—दोन्ही ओळखली; आणि स्वभावतः प्रकृतीमध्ये स्थित निर्मळ लिंग त्याने पाहिले.

Verse 40

आत्मानं च गणैः साद्धं तथैव च जगत्त्रयम् । लीनं लिंगे समस्तं तद्धेरम्बो ज्ञानवानपि

तेव्हा ज्ञानवान हेरंबाने स्वतःला गणांसह आणि त्रैलोक्यालाही—सर्वांना—लिंगात पूर्णपणे लीन झालेले पाहिले.

Verse 41

मुमोह च पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य प्रयत्नतः । ननाम शिरसा ताभ्यामीशाभ्यां स गणेश्वरः

तो पुन्हा मूर्च्छित झाला; मग प्रयत्नाने शुद्धीवर येऊन, त्या गणेश्वराने त्या दोन ईशांना मस्तक झुकवून नमस्कार केला.

Verse 42

तदा ददर्श तत्रैव लोकसंहारकारकम् । ब्रह्माणं चैव रुद्रं च विष्णुं चैव सदाशिवम्

तेव्हा त्याने तिथेच लोकसंहारकारक स्वरूप पाहिले—ब्रह्मा, रुद्र, विष्णु आणि सदाशिव यांना.

Verse 43

ददर्श प्रेततुल्यानि लिंगशक्त्यात्मकानि च । ब्रह्माण्डगोलकान्येव कोटिशः परमाणुवत्

त्याने प्रेततुल्य, लिंग-शक्तिस्वरूप असंख्य ब्रह्मांड-गोलक पाहिले—परमाणूसारखे कोटीकोटी, अगणित।

Verse 44

लीयंते च विलीयंते महेशे लिंगरूपिणि । प्रकृत्यंतर्गतं लिंगं लिंगस्यांतर्गता च सा

ते लिंगरूप महेशात लीन होऊन विलीन होतात। लिंग प्रकृतीच्या अंतर्गत आहे आणि ती प्रकृतीही लिंगाच्या अंतर्गतच आहे।

Verse 45

शक्त्या लिंगं च संछन्नं तदा सर्वमदृश्यत । लिंगेन शक्तिः संछन्ना परस्परमवर्तत

तेव्हा शक्तीने लिंग आच्छादिले गेले आणि सर्व काही अदृश्य झाले. पुन्हा लिंगाने शक्ती आच्छादिली—अशा रीतीने ते परस्परांना वेढीत राहिले।

Verse 46

शिवाभ्यां संश्रितं लोकं जगदेतच्चराचरम् । गणेशो वापि तज्ज्ञानं न परेऽपि तथाविदन्

हे सर्व चराचर जगत् शिव-शक्ती या उभयांवर आश्रित आहे. त्या तत्त्वाचे यथार्थ ज्ञान गणेशालाच होते; इतरांना तसे कळले नाही।

Verse 47

तदोवाच महातेजा गणाध्यक्षो गणैः सह । सशक्तिकं स्तूयमानः शक्त्या च परया तदा

तेव्हा महातेजस्वी गणाध्यक्ष गणेश, आपल्या गणांसह, बोलू लागला—शक्तिसहित देवाचे स्तवन होत असताना आणि पराशक्तीही तेथे उपस्थित असताना।

Verse 48

गणेश उवाच । नमामि देवं शक्त्यान्वितं ज्ञानरूपं प्रसन्नं ज्ञानात्परं परमंज्योतिरूपम् । रूपात्परं परमं तत्त्वरूपं तत्त्वात्परं परमं मंगलं च आनंदाख्यं निष्कलं निर्विषादम्

गणेश म्हणाला—शक्तियुक्त, प्रसन्न, ज्ञानस्वरूप अशा त्या देवाला मी नमस्कार करतो; जो ज्ञानाच्या पलीकडे, परम ज्योतीस्वरूप आहे. जो रूपाच्या पलीकडे परम तत्त्वस्वरूप; आणि तत्त्वाच्याही पलीकडे परम मंगल—‘आनंद’ नामक, निष्कल व विषादरहित आहे।

Verse 49

धूमात्परमयोवह्निर्धूमवत्प्रतिभासते । प्रकृत्यंतर्गस्त्वं हि लक्ष्यसे ज्ञानिसंभवः । प्रकृत्यंतर्गतस्त्वं हि मायाव्यक्तिरितीयसे

जसा धुरापलीकडचा अग्नीही धुरकट भासतो, तसा आपण—प्रकृतीच्या पलीकडे असूनही—ज्ञानीजनांत ज्ञानाचा उदय झाल्याने प्रकृतीत अंतर्भूत असल्याप्रमाणे दिसता. आणि प्रकृतीत दिसल्यावर आपणास मायाशक्तीची व्यक्त अभिव्यक्ती असे म्हटले जाते।

Verse 50

एवंविधस्त्वं भगवन्स्वमायया सृजस्यथोलुंपसि पासि विश्वम् । अस्माद्गरात्सर्वमिदं प्रनष्टं सब्रह्मविप्रेंद्रयुतं चराचरम्

हे भगवन्! आपण आपल्या स्वमायेनें विश्वाची सृष्टी करता, संहार करता आणि पालनही करता. या विषामुळे हे सर्व जग—चराचर, तसेच ब्रह्मा आणि ऋषींचे अधिपती यांच्यासह—नष्ट झाले आहे।

Verse 51

यथा पुरासीर्भगवान्महेशस्त्रैलोक्यनाथोऽसि चराचरात्मा । कुरुष्य शीघ्रं सहजीवकोशं चराचरं तत्सकलं प्रदग्धम्

हे भगवान महेश! जसे आपण पूर्वी होतात—त्रैलोक्यनाथ आणि चराचरांचे आत्मस्वरूप—तसेच आता शीघ्र करा: जीवांच्या आवरणासह हे सर्व जळून गेलेले चराचर सृष्टी पुन्हा उभी करा।

Verse 52

लोमश उवाच । एवं स्तुतो गणेशेन भगवान्भूतभावनः । यदुत्थितं कालकूटं लोकसंहारकारकम्

लोमश म्हणाला—गणेशाने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, भूतभावन भगवानांनी लोकसंहार करणारे असे उद्भवलेले कालकूट विष याकडे लक्ष दिले।

Verse 53

लिंगरूपेण तद्ग्रस्तं विमलं चाकरोत्तदा । सदेवासुरमर्त्याश्च सर्वाणि त्रिजगन्ति च । तत्क्षणाद्रक्षितान्येव कृपया परया युतः

भगवानांनी लिंगरूप धारण करून ते (विष) गिळले व त्यास निर्मळ केले. तत्क्षणी देव-असुर-मनुष्यांसह त्रैलोक्य त्यांच्या परम करुणेने रक्षित झाले.

Verse 54

ब्रह्मा विष्णुः सुरेंद्रश्च लोकपालाः सहर्षयः । यक्षा विद्याधराः सिद्धा गंधर्वाप्सरसां गणाः । उत्थिताश्चैव ते सर्वे निद्रापरिगता इव

ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र, ऋषींसह लोकपाल; यक्ष, विद्याधर, सिद्ध तसेच गंधर्व-अप्सरांचे गण—हे सर्व जणू निद्रेतून जागे झाल्यासारखे उठून उभे राहिले.

Verse 55

विस्मयेन समाविष्टा बभूवुर्जातसाध्वसाः । सर्वे देवासुराश्चैव ऊचुराश्चर्यवत्ततः

ते विस्मयाने भरून गेले आणि सहसा भयग्रस्तही झाले. मग सर्व देव व असुर आश्चर्याने उद्गार काढू लागले.

Verse 56

क्व कालकूटं सुमहद्येन विद्राविता वयम् । मृतप्रायाः कृताः सद्यः सलोकपालका ह्यमी

“ते अत्यंत भयंकर, महान् कालकूट विष कुठे गेले—ज्यामुळे आम्ही लोकपालांसह क्षणातच पळवले गेलो आणि मृतप्राय झालो?”

Verse 57

इत्यब्रुवंस्तदा दैत्यास्तूष्णींभूतास्तदा स्थिताः । शक्रादयो लोकपाला विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य इदमूचुः समेधिता

असे बोलून दैत्य शांत झाले व स्थिर उभे राहिले. मग इंद्रादी लोकपाल, ब्रह्मांना पुढे करून, सर्वेश्वरांचे ईश्वर विष्णूंना एकाग्रचित्ताने हे वचन बोलले.

Verse 58

केनेदं कारितं विष्णो न विदामोऽल्पमेधसः । तदा प्रहस्य भगवान्ब्रह्मणा सह तैः सुरैः

“हे विष्णो, हे कोणाच्या कर्तृत्वाने हे घडले? आम्ही अल्पबुद्धी, जाणत नाही.” तेव्हा भगवान् ब्रह्मा व त्या देवांसह हसले.

Verse 59

समाधिमगमन्सर्वेऽप्येकाग्रमनसस्तदा । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य कामक्रोदादिकान्द्विजाः

तेव्हा सर्वजण एकाग्र मनाने समाधीत प्रविष्ट झाले; आणि हे द्विजा, तत्त्वज्ञानाने काम-क्रोधादी विकार दूर केले.

Verse 60

तदात्मनि स्थितं लिंगमपश्यन्वि बुधादयः । विष्णुं पुरस्कृत्य तदा तुष्टुवुः परमार्थतः

तेव्हा मुनि व विद्वानांनी आपल्या आत्म्यात स्थित लिंगाचे दर्शन घेतले; आणि विष्णूला अग्रस्थानी ठेवून परमार्थतः शिवाची स्तुती केली.

Verse 61

आत्मना परमात्मानं योगिनः पर्युपासते

योगी आत्म्याच्या द्वारे परमात्म्याची उपासना करून त्याचे साक्षात्कार करतात.

Verse 62

लिंगमेव परं ज्ञानं लिंगमेव परं तपः । लिंगमेव परो धर्मो लिंगमेव परा गतिः । तस्माल्लिंगात्परतरं यच्च किंचिन्न विद्यते

लिंग हेच परम ज्ञान, लिंग हेच परम तप. लिंग हाच सर्वोच्च धर्म, लिंग हाच परम गती. त्या लिंगापलीकडे काहीही नाही.

Verse 63

एवं ब्रुवंतो हि तदा सुरासुराः सलोकपाला ऋषिभिश्च साकम् । विष्णुं पुरस्कृत्य तमालवर्णं शंभुं शरण्यं शरणं प्रपन्नाः

असे बोलून त्या वेळी देव-असुर, लोकपाल व ऋषींसह, विष्णूला अग्रभागी ठेवून, तमालवर्ण शरण्य शंभूच्या शरणास गेले।

Verse 64

त्राहित्राहि महादेव कृपालो परमेश्वर । पुरा त्राता यथा सर्वे तथात्वं त्रातुमर्हसि

‘त्राहि त्राहि, हे महादेव! हे कृपालु परमेश्वर! पूर्वी जसे तू सर्वांचे रक्षण केलेस, तसेच आता आम्हांला वाचविणे तुला उचित आहे।’

Verse 65

तद्देवदेव भवतश्चरणारविंदं सेवानुबंधमहिमानमनंतरूपम् । त्वदाश्रितं यत्परमानुकंपया नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद

‘म्हणून, हे देवदेव! तुझ्या चरणारविंदांना नमस्कार—ज्यांची महिमा भक्तिसेवेने प्रकट होतो आणि ज्यांची रूपे अनंत आहेत. परम करुणेने तू शरणागतांचा आश्रय होतोस. हे देवश्रेष्ठ, तुला नमः; प्रसन्न हो।’

Verse 66

लिंगस्वरूपमध्यस्थो भगवान्भूतभावनः । सर्वैः सुरगणैः साकं बभाषेदं रमापतिः

लिंगस्वरूपाच्या मध्यभागी स्थित, सर्व भूतांचे पालन करणारा भगवान, सर्व देवगणांसह हे वचन बोलला—रमापती विष्णू।

Verse 67

त्वं लिंगरूपी भगवाञ्जगतामभयप्रदः । विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः

तू लिंगरूपी भगवान आहेस, जगाला अभय देणारा. विष्णूने स्तुत केलेला हा देव—लिंगरूपी महेश्वर—असा घोषित होतो।

Verse 68

मृतास्त्राता गरात्सर्वे तस्मान्मृत्युंजय प्रभो । रक्षरक्ष महाकाल त्रिपुरांत नमोस्तु ते

मृत्यू व विषाच्या संकटातून सर्वांचे रक्षण झाले; म्हणून हे प्रभो मृत्युञ्जय, रक्षण कर—रक्षण कर। हे महाकाळ त्रिपुरांतक, तुला नमस्कार असो।

Verse 69

विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सांबोऽथ बोधयन्निव तान्सुरान्

विष्णूने स्तुती केल्यावर लिंगरूप महेश्वर देव प्रकट झाले; नंतर ते सांब (उमेसह शिव) रूपाने प्रादुर्भूत झाले, जणू त्या देवांना उपदेश करीत होते।

Verse 70

हे विष्णो हे सुराः सर्व ऋषयः श्रूयतामिदम् । मन्यतेऽपि हि संसारे अनित्ये नित्यताकुलम्

हे विष्णो! हे सर्व देवांनो व ऋषींनो! हे ऐका—हा संसार अनित्य आहे, तरीही मोहाने व्याकुळ झालेले लोक त्यात नित्यत्व मानतात।

Verse 71

अविलोकयताऽत्मात्मना विबुधादयः । किं यज्ञैः किं तपोभिश्च किमुद्योगेन कर्मणाम्

हे देवगणांनो! आत्म्याने आत्म्याचे दर्शन न झाल्यास—यज्ञांनी काय, तपाने काय, आणि कर्मांच्या कठोर उद्योगाने तरी काय साध्य होईल?

Verse 72

एकत्वेन पृथक्त्वेन किंचिन्नैव प्रयोजनम् । यस्माद्भवद्भिर्मिलितैः कृतं यत्कर्म दुष्करम्

एकत्र असो वा वेगळे असो—(सम्यक् बोधाविना) खरे प्रयोजन काहीच नाही; कारण तुम्ही सर्वांनी मिळून जे दुष्कर कर्म केले, तेच याचा संकेत आहे।

Verse 73

क्षीराब्धेर्मथनं तत्तु अमृतार्थं कथं कृतम् । मृत्युं जयं निराकृत्य अवज्ञाय च मां सदा

अमृतासाठी क्षीरसागराचे मंथन कसे केले—मृत्युञ्जयास नाकारून आणि मला सदैव अवज्ञा करून?

Verse 74

तस्मात्सर्वे मृत्युमुखं पतिता वै न संशयः । अस्माभिर्निर्मितो देवो गणेशः कार्यसिद्धये

म्हणून तुम्ही सर्वजण निःसंशय मृत्युमुखी पडला आहात। तरी कार्यसिद्धीसाठी आमच्याद्वारे देव गणेश निर्माण केला आहे।

Verse 75

न नमंति गणेशं च दुर्गां चैव तथाविधाम् । क्लेशभाजो भविष्यति नात्र कार्या विचारणा

जे गणेशाला आणि तशीच सामर्थ्यवती दुर्गेला नमस्कार करीत नाहीत, ते क्लेशाचे भागी होतील—यात विचार करण्याचे कारण नाही।

Verse 76

यूयं सर्वे त्वधर्मिष्ठाः स्तब्धाः पंडितमानिनः । कार्याकार्यमविज्ञाय केवलं मानमोहिताः

तुम्ही सर्वजण अधर्मात रत आहात—अहंकाराने स्तब्ध, स्वतःला पंडित मानणारे। काय करावे-काय करू नये हे न जाणता केवळ मानाने मोहित आहात।

Verse 77

तस्मात्कालमुखे सर्वे पतिता नात्र संशयः । सर्वे श्रुतिपरा यूयमिंद्राद्या देवतागणाः

म्हणून तुम्ही सर्वजण काळाच्या मुखात पडला आहात—यात संशय नाही। तरी इंद्रादि देवगणांनो, तुम्ही सर्वजण स्वतःला श्रुतीपरायण म्हणवता।

Verse 78

प्ररोचनपराः सर्वे क्षुद्राश्चेंद्रादयो वृथा । नात्मानं च प्रपंचेन वेत्सि त्वं हि शचीपते

तुम्ही सर्व जण फक्त चापलुसी व प्रलोभनात मग्न आहात; इंद्रादि देवही क्षुद्र, आणि तुमचा गर्व व्यर्थ आहे। हे शचीपते, तू आत्म्याला नव्हे, केवळ प्रपंच-लीला जाणतोस।

Verse 79

कृतः प्रयत्नो हि महानमृतार्थं त्वया शठ । अश्वमेधशतेनैव यद्राज्यं प्राप्तवानसि । अपि तच्च पराधीन तन्न जानासि दुर्मते

हे शठा, ‘अमृतत्वा’साठी तू मोठा प्रयत्न केलास. शंभर अश्वमेध यज्ञांनी तू राज्य मिळवलेस; तरी ते पराधीन आहे—हे दुर्मते, हे तुला कळत नाही.

Verse 80

यैर्वदवाक्यैस्त्वं मूढ संस्तुतोऽसि तपस्विभिः । ते मूढास्तो षयंति त्वां तत्तद्रागपरायणाः

ज्या पोकळ शब्दांनी, हे मूढा, तपस्वी तुझी स्तुती करतात—ते मूढ जन तुझीच तुष्टी करीत राहतात, तत्तत् रागासक्तीत गुंतून.

Verse 81

विष्णो त्वं च पक्षपातान्न जानासि हिताहितम् । केचिदधतास्त्वया विष्णो रक्षिताश्चैव केचन

हे विष्णो, पक्षपातामुळे तू हित-अहित ओळखत नाहीस. हे विष्णो, काही जण तुझ्यामुळे पीडित होतात, तर काही खरोखरच रक्षित होतात.

Verse 82

इच्छायुक्तस्त्वमत्रैव सदा बालकचेष्टितः । येऽन्ये च लोकपाः सर्वे तेषां वार्ता कुतस्त्विह

इथे तू फक्त आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतोस, सदैव बालकासारखी चेष्टा करतोस. आणि इतर सर्व लोकपाल—या विषयात त्यांची वार्ता इथे कुठे?

Verse 83

अन्यथा हि कृते ह्यर्थे अन्यथात्वं भविष्यति । कार्यसिद्धिर्भवेद्येन भवद्भिर्विस्मृतं च तत्

कार्य जर चुकीच्या रीतीने केले, तर त्याचा परिणामही नक्कीच वेगळाच होतो. ज्यामुळे कार्यसिद्धी होते तेच तत्त्व तुम्ही विसरला आहात.

Verse 84

येनाद्य रक्षिताः सर्वे कालकूटमहाभयात् । येन नीलीकृतो विष्णुर्येन सर्वे पराजिताः

ज्याच्या कृपेने आज सर्वजण कालकूट-विषाच्या महाभयापासून रक्षित झाले; ज्याने विष्णूलाही नीलवर्ण केले; ज्याने सर्वांना पराजित केले—

Verse 85

लोका भस्मीकृता येन तस्माद्येनापि रक्षिताः । तस्यार्च्चनाविधिः कार्यो गणेशस्य महात्मनः

ज्याने लोकांना भस्म केले आणि त्याच कारणाने ज्याने त्यांचे रक्षणही केले—त्या महात्मा गणेशाची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 86

कर्मारंभे तु विघ्नेशं ये नार्चंति गणाधिपम् । कार्यसिद्धिर्न तेषां वै भवेत्तु भवतां यथा

जे लोक कार्याच्या आरंभी विघ्नेश गणाधिपाचे पूजन करत नाहीत, त्यांना कार्यसिद्धी खरोखर होत नाही; जशी पूजन करणाऱ्यांना होते तशी नाही.

Verse 87

एतन्महेशस्य वचो निशम्य सुरासुराः किंनरचारणाश्च । पूजाविधानं परमार्थतोऽपि पप्रच्छुरेनं च तदा गिरीशम्

महेशाचे हे वचन ऐकून देव, असुर तसेच किन्नर-चारणांनी तेव्हा गिरीशाला पूजाविधानाचा परमार्थासहित सविस्तर प्रश्न केला.