Adhyaya 1

Verse 1

अथ श्रीस्कान्दे महापुराणे प्रथमं माहेश्वरखण्डं प्रारभ्यते । श्रीगणेशाय नमः । ओंनमो भगवते वासुदेवाय । ओंनारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत्

आता श्रीस्कंद महापुराणातील प्रथम माहेश्वरखण्ड आरंभ होतो. श्रीगणेशास नमस्कार. ॐ भगवते वासुदेवाय नमः. नारायण, नरोत्तम नर आणि देवी सरस्वती यांना नमस्कार करून मग ‘जय’ उच्चारावा.

Verse 2

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । तत्रैव नैमिषारण्ये सौनकाद्यास्तपोधनाः । दीर्घसत्रं प्रकुर्वंतः सत्रिणः कर्मचेतसः

नैमिषारण्यात—जे तीर्थांमध्ये उत्तम तीर्थ व क्षेत्रांमध्ये सर्वोत्तम क्षेत्र आहे—तेथेच शौनक आदि तपोधन ऋषी, कर्मनिष्ठ सत्रिण होऊन दीर्घ सत्राचे अनुष्ठान करीत होते.

Verse 3

तेषां सदर्शनौत्सुक्यादागतो हि महातपाः । व्यासशिष्यो महाप्राज्ञो लोमशोनाम नामतः

त्यांचे दर्शन घेण्याच्या उत्कंठेने महातपस्वी, व्यासांचे शिष्य, परम प्राज्ञ लोमश नावाचे ऋषी तेथे आले।

Verse 4

तत्रागतं ते ददृशुर्मुनयो दीर्घसत्रिणः । उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे सार्घ्यहस्ताः समुत्सुकाः

दीर्घ सत्रात प्रवृत्त मुनिंनी त्यांना तेथे येताना पाहिले; सर्वजण एकाच वेळी उठले, हातात अर्घ्य घेऊन, उत्सुक झाले।

Verse 5

दत्त्वार्घ्यपाद्यं सत्कृत्य मुनयो वीतकल्मषाः । तं पप्रच्छुर्महाभागाः शिवधर्मं सविस्तरम्

अर्घ्य व पाद्य अर्पून त्यांचा सत्कार करून, कल्मषरहित महाभाग मुनींनी त्यांना शिवधर्माविषयी सविस्तर विचारले।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कथयस्व महाप्राज्ञ देवदेवस्य शूलिनः । महिमानं महाभाग ध्यानार्चनसमन्वितम्

ऋषी म्हणाले—हे महाप्राज्ञ, हे महाभाग! देवदेव शूलिन यांचा महिमा सांगा, ध्यान व अर्चनासहित।

Verse 7

संमार्जने किं फलं स्यात्तथा रंगावलीषु च । प्रदाने दर्पणस्याथ तथा वै चामरस्य च

संमार्जन (पवित्र स्थळ स्वच्छ करणे) केल्याने कोणते फळ मिळते, तसेच रंगावली काढल्याने? आणि दर्पणदान व चामरदान यांचे पुण्य काय?

Verse 8

प्रदाने च वितानस्य तथा धारागृहस्य च । दीपदाने किं फलं स्यात्पूजायां किं फलं भवेत्

वितान (छत्र) दान तसेच धारागृह (जलधारा-गृह) दान केल्याने कोणते पुण्यफळ मिळते? दीपदानाचे फळ काय, आणि पूजेचे फळ काय होते?

Verse 9

कानिकानि च पुण्यानि कथ्यतां शिवपूजने । इतिहासपुराणानि वेदाध्ययनमेव च

शिवपूजनात मिळणारी नानाविध पुण्ये आम्हांस सांगा; तसेच इतिहास-पुराणांचे श्रवण/पाठ आणि वेदाध्ययन यांचेही पुण्यफळ कथन करा।

Verse 10

शिवस्याग्रे प्रकुर्वंति कारयन्त्यथ वा नराः । किं फलं च नृणां तेषां कथ्यतां विस्तरेण हि

शिवासमोर जे काही पुरुष स्वतः करतात किंवा इतरांकडून करवून घेतात—त्या लोकांना कोणते फळ मिळते? कृपया सविस्तर सांगा।

Verse 11

शिवाख्यानपरोलोके त्वत्तो नान्योऽस्ति वै मुने

हे मुने! या लोकी तुमच्यावाचून शिवाख्यानात तत्पर असा दुसरा कोणीही नाही।

Verse 12

इति श्रुत्वा वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । उवाच व्यासशिष्योऽसौ शिवमाहात्म्यमुत्तमम्

त्या भावितात्मा मुनींचे वचन ऐकून, व्यासांचा तो शिष्य शिवाचे उत्तम माहात्म्य सांगू लागला।

Verse 13

लोमश उवाच । अष्टादशपुराणेषु गीयते वै परः शिवः । तस्माच्छिवस्य माहात्म्यं वक्तुं कोऽपि न पार्यते

लोमश म्हणाले—अठरा पुराणांत परम शिवाचेच गान केले जाते. म्हणून शिवाची महिमा पूर्णपणे सांगणे कोणालाही शक्य नाही॥

Verse 14

शिवेति द्व्यक्षरं नाम व्याहरिइष्यंति ये जनाः । तेषां स्वर्गश्च मोक्षश्च भविष्यति न चान्यथा

जे लोक ‘शिव’ हे द्व्यक्षरी नाम उच्चारतात, त्यांना स्वर्ग आणि मोक्ष नक्कीच प्राप्त होतो; अन्यथा नाही॥

Verse 15

उदारो हि महादेवो देवानां पतिरिश्वरः । येन सर्वं प्रदत्तं हि तस्मात्सर्व इति स्मृतः

महादेव उदार आहेत—ते देवांचे अधिपती, ईश्वर आहेत. कारण त्यांच्या द्वारेच सर्व काही प्रदान झाले आहे, म्हणून त्यांना ‘सर्व’ असे स्मरले जाते॥

Verse 16

ते धन्यास्ते महात्मानो ये भजंति सदा शिवम्

धन्य ते महात्मे, जे सदैव शिवाचे भजन-पूजन करीत राहतात॥

Verse 17

विना सदाशिवं योहि संसारं तर्तुमिच्छति । स मूढो हि महापापः शिवद्वेषी न संशयः

जो सदाशिवाविना संसारसागर तरू इच्छितो, तो निःसंशय मूढ, महापापी आणि शिवद्वेषी आहे॥

Verse 18

भक्षितं हि गरं येन दक्षयज्ञो विनाशितः । कालस्य दहनं येन कृतं राज्ञः प्रमोचनम्

ज्यांनी घोर विष भक्षण केले, ज्यांच्यामुळे दक्षयज्ञ नष्ट झाला। ज्यांनी काळालाही दग्ध केले आणि एका राजाला मोक्ष दिला।

Verse 19

ऋषय ऊचुः । यथा गरं भक्षितं च यथा यज्ञो विनाशितः । दक्षस्य च तथा ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—विष कसे भक्षण झाले आणि यज्ञ कसा नष्ट झाला, तसेच दक्षाचे काय झाले तेही सांगा; आम्हांस मोठे कौतूहल आहे.

Verse 20

सूत उवाच । दाक्षायणी पुरा दत्ता शंकराय महात्मने । वचनाद्ब्रह्मणो विप्रा दक्षेण परमेष्ठिनः

सूत म्हणाला—हे विप्रहो, पूर्वी दाक्षायणी महात्मा शंकरास दिली गेली—ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने—प्रजापती दक्षाने.

Verse 21

एकदा हि स दक्षो वै नैमिषारण्यमागतः । यदृच्छावशमापन्न ऋषिभिः परिपूजितः

एकदा दक्ष नैमिषारण्यात आला; जणू योगायोगानेच तेथे पोहोचला. तेथे ऋषींनी त्याचा विधिपूर्वक सत्कार केला.

Verse 22

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च तथा सर्वैः सुरासुरैः । तत्र स्थितो महादेवो नाभ्युत्थानाभिवादने । चकारास्य ततः क्रुद्धो दक्षो वचनब्रवीत्

स्तुती व प्रणामांनी—देव व असुर सर्वांनी—तेथे महादेवाची वंदना केली. पण महादेव न उठले, न औपचारिक अभिवादन केले; तेव्हा क्रुद्ध झालेला दक्ष असे बोलला.

Verse 23

सर्वत्र सर्वे हि सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवराः समुत्सुकाः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महात्मा भूतादिभिः प्रेतपिशाचयुक्तः । श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना

हे विप्रवरांनो! सर्वत्र सर्व देव आणि दानव अत्यंत उत्सुकतेने मला नमन करतात. मग हा 'महात्मा', जो दुर्जनाप्रमाणे वागतो, भूत-प्रेत-पिशाच्चांनी युक्त आहे, स्मशानात राहणारा आणि निर्लज्ज आहे, तो मला आता प्रणाम का करत नाही?

Verse 24

पाखंडिनो दुर्जनाः पापशीला विप्रं दृष्ट्वा चोद्धता उन्मदाश्च । वध्यास्त्याज्याः सद्भिरेवंविधा हि तस्मादेनं शापितुं चोद्यतोऽस्मि

पाखंडी, दुर्जन आणि पापी लोक ब्राह्मणाला पाहूनही उद्धट आणि उन्मत्त होतात. अशा प्रकारचे लोक सज्जनांनी वध करण्यास आणि त्याग करण्यास योग्य आहेत, म्हणून मी याला शाप देण्यासाठी सज्ज झालो आहे.

Verse 25

इत्येवमुक्त्वा स महातपास्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं बभाषे

असे बोलून, त्या महातपस्वी (दक्षाने) तेव्हा रागाने रुद्रला हे वचन म्हटले.

Verse 26

श्रृण्वंत्वमी विप्रतमा इदानीं वचो हि मे कर्तुमिहार्हथैतत् । रुद्रो ह्ययं यज्ञबाह्यो वृतो मे वर्णातीतो वर्णपरो यतश्च

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो! आता तुम्ही माझे बोलणे ऐका आणि येथे जे योग्य आहे ते करा. हा रुद्र माझ्याकडून यज्ञातून बाद केला गेला आहे, कारण तो वर्णातीत आणि वर्णांच्या पलीकडचा आहे.

Verse 27

नंदी निशम्य तद्वाक्यं शैलादो हि रुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितो दक्षं शापदं तं महाप्रभम्

दक्षाचे ते वाक्य ऐकून, शिलादाचा पुत्र नंदी रागाने भरला. त्याने त्वरित त्या महाप्रतापी दक्षाला शाप देत म्हटले.

Verse 28

नन्द्युवाच । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशोऽयं कृतः कथम् । यस्य स्मरणमात्रेण यज्ञाश्च सफला ह्यमी

नंदी म्हणाला—माझा स्वामी हा महेश यज्ञाबाह्य कसा केला गेला? ज्याच्या केवळ स्मरणानेच हे सर्व यज्ञ सफल होतात.

Verse 29

यज्ञो दानं तपश्चैव तीर्थानि विविधानि च । यस्य नाम्ना पवित्राणि सोयं शप्तोऽधुना कथम्

यज्ञ, दान, तप आणि विविध तीर्थे—ज्याच्या नामाने पवित्र होतात; तोच आता शापित कसा होईल?

Verse 30

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोऽयं दक्ष दुर्मते । येनेदं पालितं विश्वं सर्वेण च महात्मना । शप्तोऽयं स कथं पाप रुद्रोऽयं ब्राह्मणाधम

अरे दुर्मती दक्ष! ब्राह्मण-अहंकारातून दिलेला तुझा हा शाप व्यर्थ आहे. ज्याने महात्म्याने हे सर्व विश्व धारण केले, त्या रुद्राला शाप कसा देणार? अरे पापी, ब्राह्मणाधम!

Verse 31

एवं निर्भार्त्सितस्तेन नंदिना हि प्रजापतिः । नंदिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः

अशा रीतीने नंदीने कठोर धारेने धिक्कारल्यावर प्रजापती दक्ष क्रोधाने भरला आणि त्याने नंदीला प्रत्युत्तरादाखल शाप दिला.

Verse 32

यूयं सर्वे रुद्रवरा वेदबाह्याश्च वै भृशम् । शप्ताहि वेदमार्गैश्च तथा त्यक्ता महर्षिभिः

तुम्ही सर्व रुद्रभक्त अत्यंत वेदबाह्य व्हाल. वेदमर्गापासून तुटाल आणि महर्षींनीही तुम्हाला त्यागलेले असेल—हा शाप आहे.

Verse 33

पाषंडवादसंयुक्ताः शिष्टऽचारबहिष्कृताः । कपालिनः पानरतास्तथा कालमुखा ह्यमी

ते पाषंडवादांनी युक्त होतील, शिष्टाचारातून बहिष्कृत होतील। कपालधारी, मद्यपानास आसक्त, आणि ‘कालमुख’ म्हणून प्रसिद्ध होतील।

Verse 34

इति शप्तास्तदा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तदा प्रकुपितो नंदी दक्षं शप्तुं प्रचक्रमे

अशा रीतीने दक्षाने तेव्हा शिवकिंकरांना शाप दिला. तेव्हा क्रोधित नंदीने प्रत्युत्तर म्हणून दक्षाला शाप देण्यास आरंभ केला।

Verse 35

शप्ता वयं त्वया विप्र साधवः शिवकिंकराः । वृथैव ब्रह्मचापल्यादहं शापं ददामि ते

हे विप्र! आम्ही—शिवाचे साधु किंकर—तुझ्याकडून व्यर्थच, ब्राह्मणोचित उतावळेपणामुळे, शापित झालो आहोत. म्हणून आता मी तुला शाप देतो.

Verse 36

वेदवादरता यूयं नान्यदस्तीतिवादिनः । कामात्मानः स्वर्गपरा लोभमोहसमन्विताः

तुम्ही वेदविवादातच रत आहात, ‘यापलीकडे काही नाही’ असे म्हणता. कामप्रेरित, केवळ स्वर्गपर, आणि लोभ-मोहाने ग्रस्त आहात.

Verse 37

वैदिकं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजकाः । दरिद्रिणो भविष्यंति प्रतिग्रहरताः सदा

वैदिकतेचा आव आणून, जे ब्राह्मण शूद्रांसाठी यज्ञ करतात, ते दरिद्री होतील आणि सदैव प्रतिग्रह (दान घेणे) यात आसक्त राहतील.

Verse 38

दक्ष केचिद्भविष्यन्ति ब्राह्मणा ब्रह्मराक्षसाः । लोमश उवाच । विप्रास्ते शपितास्तेन नंदिना कोपिना भृशम्

काही कुशल ब्राह्मण ब्रह्मराक्षस होतील. लोमश म्हणाला—क्रोधी नंदीने त्या विप्रांना अत्यंत कठोर शाप दिला.

Verse 39

अथाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच वाक्यं मधुरं बोधययुक्तं सदाशिवः

नंदीचे वचन ऐकून ईश्वर जणू हसला. तेव्हा सदाशिवाने बोधयुक्त, स्पष्टार्थ अशी मधुर वाणी उच्चारली.

Verse 40

महादेव उवाच । कोपं नार्हसि वै कर्तुं ब्राह्मणान्प्रति वै सदा । ब्राह्मणागुरवो ह्येते वेदवादरताः सदा

महादेव म्हणाले—ब्राह्मणांवर कधीही राग करणे योग्य नाही. हे गुरुजन आहेत; ते सदैव वेदपाठात रत असतात.

Verse 41

वेदो मंत्रमयः साक्षात्तथा सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्

वेद साक्षात मंत्रमय आहे आणि अत्यंत सूक्तमयही आहे. त्या सूक्तांत सर्व देहधाऱ्यांचा आत्मा प्रतिष्ठित आहे.

Verse 42

तस्मान्नात्मविदो निन्द्या आत्मैवाहं न चेतरः । कोऽयं कस्त्वं क्व चाहं वै कस्माच्छप्ता हि वै द्विजाः

म्हणून आत्मज्ञांची निंदा करू नये; आत्माच मी आहे, दुसरा नाही. हा कोण, तू कोण, आणि मी कुठे—कशामुळे द्विज शापित झाले?

Verse 43

प्रपंचरचनां हित्वा बुद्धो भव महामते । तत्त्वज्ञानेन निर्वर्त्य स्वस्थः क्रोधादिवर्जितः

संसाररचनेचा पसारा सोडून, हे महामते, जागृत हो. तत्त्वज्ञानाने हे साध्य कर; स्वस्वरूपात स्थिर राह आणि क्रोधादि दोषांपासून मुक्त हो.

Verse 44

एवं प्रबोधितस्तेन शंभुना परमेष्ठिना । विवेकपरमो भूत्वा शैलादो हि महातपाः । शिवेन सह संगम्य परमानंदसंप्लुतः

अशा रीतीने परमेश्वर शंभूंनी प्रबोधित केल्यावर महातपस्वी शैलाद विवेकात श्रेष्ठ झाला; आणि शिवासह संग करून तो परमानंदाने पूर्णपणे आप्लावित झाला.

Verse 45

दक्षोपि हि रुषाऽविष्टऋषिभिः परिवारितः । ययौ स्थानं स्वकं तत्र प्रविवेश रुषाऽन्वितः

दक्षही क्रोधाने आविष्ट होऊन, ऋषींनी वेढलेला, आपल्या निवासस्थानी गेला आणि क्रोधयुक्त अवस्थेत तेथे प्रवेश केला.

Verse 46

श्रद्धां विहाय परमां शिवपूजकानां निंदापरः स हि बभूव नराधमश्च । सर्वैर्महर्षिभिरुपेत्य स तत्र शर्वं देवं निनिन्द न बभूव कदापि शान्तः

परम श्रद्धा टाकून देऊन तो शिवपूजकांची निंदा करण्यात तत्पर झाला आणि नराधम बनला. सर्व महर्षींना घेऊन तेथे जाऊन त्याने शर्वदेव (शिव) यांचीही निंदा केली; आणि तो कधीच शांत झाला नाही.