Adhyaya 33
अध्याय ३३ मध्ये नारद तारकाचे पडलेले शरीर व देवांचे आश्चर्य वर्णन करतात. विजय मिळूनही स्कंद (गुह) धर्मविवेकाने व्याकुळ होतो; आनंदोत्सव व स्तुती थांबवून, रुद्रभक्तीशी संबंधित शत्रूचा वध झाल्याने प्रायश्चित्ताचा मार्ग विचारतो. तेव्हा वासुदेव श्रुती-स्मृती-इतिहास-पुराण यांच्या आधाराने सांगतात की उपद्रवी, हिंसक दुष्टाचा निग्रह केल्यास दोष लागत नाही; लोकधर्म टिकवण्यासाठी अशा हिंसकांना आवरणे आवश्यक आहे. यानंतर ते श्रेष्ठ उपाय सांगतात—रुद्राराधना, विशेषतः लिंगपूजा, सर्व प्रायश्चित्तांहून श्रेष्ठ व मोक्षदायिनी आहे. शिवमहिमा हलाहलधारण, मस्तकी गंगा, त्रिपुरवधाचे प्रतीक आणि दक्षयज्ञाचा इशारा अशा उदाहरणांनी वर्णिली आहे. लिंगाला जल व पंचामृत अभिषेक, पुष्पार्चन, नैवेद्य इत्यादी विधी, तसेच लिंगप्रतिष्ठेचे अद्भुत फळ—वंशोद्धार व रुद्रलोकप्राप्ती—यांचे वर्णन येते. शिव स्वतः हरिसह अभेद प्रतिपादून संप्रदाय-सामंजस्याला तत्त्व म्हणून मान्यता देतात. स्कंद तीन लिंगे स्थापण्याची प्रतिज्ञा करतो; विश्वकर्मा ती घडवतो आणि प्रतिष्ठाविधी सांगितला आहे—प्रतिज्ञेश्वर, कपालेश्वर इत्यादी नावे, अष्टमी व कृष्णचतुर्दशीचे व्रत, शेजारी शक्तिपूजा, ‘शक्तिच्छिद्र’ स्थान आणि विशेष तीर्थाची महती—जिथे स्नान-जपाने शुद्धी व परलोकगती मिळते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततस्तं गिरिवर्ष्माणं पतितं वसुधोपरि । आलिंगितमिव पृथ्व्या गुणिन्या गुणिनं यथा
नारद म्हणाले—मग तो पर्वतदेही भूमीवर पडला; जणू गुणमयी पृथ्वीने एखाद्या गुणी पुरुषाला आलिंगन दिले असावे।
Verse 2
दृष्ट्वा देवा विस्मितास्ते जयं जगुस्तथा मुहुः । केचित्समीपमागंतुं बिभ्यति त्रिदिवौकसः
ते दृश्य पाहून देव विस्मित झाले आणि पुन्हा पुन्हा “जय” असा जयघोष करू लागले. तरीही त्रिदिवातील काही देवांना जवळ येण्याची भीती वाटली.
Verse 3
उत्थाय तारको दैत्यः कदा चिन्नो निहंति चेत् । तं तथा पतितं दृष्ट्वा वसुधामण्डले गुहः
“दैत्य तारक कधी पुन्हा उठला तर तो आपल्याला मारून टाकणार नाही ना?”—अशा शंकेने, वसुधामंडळावर तो पडलेला पाहून गुह (स्कंद) तसे विचार करू लागला.
Verse 4
आसीद्दीनमनाः पार्थ शुशोच च महामतिः । स्तवनं चापि देवानां वारयित्वा वचोऽब्रवीत्
हे पार्थ, तो महामती दीनमन झाला व शोक करू लागला. देवांची स्तुतीही थांबवून तो असे वचन बोलला.
Verse 5
शोच्यं पातकिनं मां च संस्तुवध्वं कथं सुराः । पंचानामपि यो भर्ता प्राकृतोऽसौ न कीर्त्यते
“हे सुरांनो, शोक करण्याजोग्या पातकी मला तुम्ही कसे स्तवता? पाचही (इंद्रिये) यांचा स्वामी असला तरी जो प्राकृत-सांसारिक होतो, तो कीर्तनीय ठरत नाही।”
Verse 6
स तु रुद्रांशजः प्रोक्तस्तस्य द्रुह्यन्न रुद्रंवत् । स्वायंभुवेन गीतश्च श्लोकः संश्रूयते तथा
“तो रुद्रांशज आहे असे म्हटले जाते; जो त्याच्याशी द्रोह करतो, तो जणू रुद्राशीच द्रोह करतो. स्वायंभुव (मनु) यांनी गायलेला हा श्लोकही तसाच ऐकू येतो.”
Verse 7
वीरं हि पुरुषं हत्वा गोसहस्रेण मुच्यते । यथाकथंचित्पुरुषो न हंतव्यस्ततो बुधैः
वीर पुरुषाचा वध केला तरी सहस्र गायींच्या दान-प्रायश्चित्ताने पापातून मुक्ती सांगितली आहे. म्हणून कोणत्याही प्रकारे मनुष्यवध करू नये—असा बुधांचा निश्चय आहे.
Verse 8
पापशीलस्य हनने दोषो यद्यपि नास्ति च । तथापि रुद्रभक्तोऽयं संस्मरन्निति शोचिमि
पापशीलाचा वध केला तरी दोष मानला जात नाही; तरीही हा रुद्रभक्त होता—हे स्मरून मी शोक करीत आहे.
Verse 9
तदहं श्रोतुमिच्छामि प्रायाश्चित्तं च किंचन । प्रायश्चित्तैरपैत्येनो यतोपि महदर्जितम्
म्हणून मला काही प्रायश्चित्त ऐकायचे आहे, ज्यायोगे प्रायश्चित्तकर्मांनी अर्जित झालेले महान पाप दूर होईल.
Verse 10
इति संशोचतस्तस्य शिवपुत्रस्य धीमतः । वासुदेवो गुरुः पुंसां देवमध्ये वचोऽब्रवीत्
असा शोक करीत असलेल्या त्या धीमान शिवपुत्रास, देवांच्या सभेत मनुष्यांचा गुरु वासुदेव हे वचन बोलला.
Verse 11
श्रुतिः स्मृतिश्चेतिहासाः पुराणं च शिवात्मज । प्रमाणं चेत्ततो दुष्टवधे दोषो न विद्यते
हे शिवात्मज, श्रुती, स्मृती, इतिहास आणि पुराण हे प्रमाण मानले, तर दुष्टाच्या वधात दोष नाही.
Verse 12
स्वप्राणान्यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः पुमान् । तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान्
जो निर्दय पुरुष परप्राणांनी स्वप्राणांचे पोषण करतो, त्याचा वधच श्रेयस्कर आहे; कारण त्याच्या दोषामुळे लोक अधोगतीस जाऊन विनाश पावतात।
Verse 13
अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि पत्यौ भार्या पचारिणी । गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम्
भ्रूणहंता आपले पाप अन्नदात्यावर ढकलतो; व्यभिचारिणी पत्नी ते पतीवर; शिष्य (अपराध करून) गुरूवर; याजक यजमानावर; आणि चोर आपला अपराध राजावर ठेवतो।
Verse 14
पापिनं पुरुषं यो हि समर्थो न निहंति च । तस्य तावंति पापानि तदर्धं सोऽप्यवाश्रुते
जो समर्थ असूनही पापी पुरुषाचा नाश/दमन करीत नाही, त्याच्यावर त्या अपराध्याइतकीच पापे येतात; आणि त्यांपैकी अर्धा भाग तो स्वतः भोगतो।
Verse 15
पापिनो यदि वध्यंते नैव पालनसंस्थितैः । ततोऽयमक्षमो लोकः कं याति शरणं गुह
हे गुह! जर संरक्षणधर्मात स्थित असलेले राजा व रक्षक पाप्यांचा दमन करीत नाहीत, तर हा असहाय लोक कोणाच्या शरण जाईल?
Verse 16
कथं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्तते विश्वधारकाः । तस्मात्त्वया पुण्यमाप्तं न च पापं कथंचन
दुष्टांचा निरोध नसेल तर विश्वधारक यज्ञ आणि वेद कसे चालतील? म्हणून तू पुण्यच प्राप्त केले आहेस; कधीही पाप नाही।
Verse 17
अथ चेद्रुद्रभक्तेषु बहुमानस्तव प्रभो । तत्र ते कीर्तयिष्यामि प्रायश्चित्तं महोत्तमम्
हे प्रभो, जर रुद्रभक्तांवर तुझा मोठा बहुमान असेल, तर त्या विषयात मी तुला महोत्तम प्रायश्चित्त सांगीन।
Verse 18
आजन्मसंभवैः पापैः पुमान्येन विमुच्यते । आकल्पांत च वा येन रुद्रलोके प्रमोदते
ज्यायोगे मनुष्य जन्मापासून साचलेल्या पापांतून मुक्त होतो आणि ज्यायोगे तो कल्पांतापर्यंत रुद्रलोकी आनंदित राहतो।
Verse 19
कृते पापेऽनुतापो वै यस्य स्कन्द प्रजायते । रुद्राराधनतोऽन्यच्च प्रायश्तित्तं परं न हि
हे स्कंदा, ज्याच्या अंतःकरणात पाप केल्यानंतर खरा पश्चात्ताप उत्पन्न होतो, त्याच्यासाठी रुद्राराधनेपेक्षा श्रेष्ठ प्रायश्चित्त नाही।
Verse 20
न यस्यालमपि ब्रह्मामहिमानं विवर्णितुम् । श्रुतिश्च भीता यं वक्ति किं तस्मात्परमं भवेत्
ज्याची महिमा पूर्णपणे वर्णन करण्यास ब्रह्माही समर्थ नाही; ज्याला श्रुती (वेद)ही भय-विस्मयाने संयत वाणीने सांगते—त्याहून परे श्रेष्ठ काय असू शकेल?
Verse 21
अकांडे यच्च ब्रह्मांडक्षयोद्युक्तं हलाहलम् । कण्ठे दधार श्रीकण्ठः कस्तस्मात्परमो भवेत्
अकस्मात् संकटात ब्रह्मांडाचा नाश घडविण्यास उद्युक्त हलाहल विष उत्पन्न झाले, तेव्हा श्रीकंठाने ते आपल्या कंठात धारण केले—त्याहून परमोच्च कोण असू शकेल?
Verse 22
दुःखतांडवदीनोऽभूदण्डसंकीर्णमानसः । मारमारश्च यो देवः कस्तस्मात्परमो भवेत्
जो दुःखमय तांडवाचेही स्वामी झाले, ज्यांचे मन अखिल ब्रह्मांडात व्यापले आहे, आणि जो माराचा संहार करणारा देव आहे—त्याहून श्रेष्ठ कोण असेल?
Verse 23
वियद्व्यापी सुरसरित्प्रवाहो विप्रुषाकृतिः । बभूव यस्य शिरसि कस्तस्मात्परमो भवेत्
आकाश व्यापणारा देवसरितेचा प्रवाहही ज्यांच्या शिरावर केवळ थेंब झाला—त्याहून श्रेष्ठ कोण असेल?
Verse 24
यज्ञादिकाश्च ये धर्मा विना यस्यार्चनं वृथा । दक्षोऽत्र सत्यदृष्टांतः कस्तस्मात्परमो भवेत्
यज्ञादि सर्व धर्मकर्म ज्यांच्या अर्चनेविना निष्फळ ठरतात; येथे दक्ष हा खरा दृष्टांत—त्याहून श्रेष्ठ कोण असेल?
Verse 25
क्षोणी रथो विधिर्यंता शरोऽहं मन्दरो धनुः । रथांगे चापि चंद्रार्कौ युद्धे यस्य च त्रैपुरे
त्रिपुराच्या युद्धात पृथ्वी त्यांचा रथ झाली, ब्रह्मा सारथी झाले, मी (विष्णु) त्यांचा बाण झालो, मंदर पर्वत धनुष्य झाला, आणि चंद्र-सूर्य रथाची चाके झाली.
Verse 26
आराधनं तस्य केचिद्योगमार्गेण कुर्वते । दुःखसाध्यं हि तत्तेषां नित्यं शून्यमुपासताम्
काही जण योगमार्गाने त्यांची आराधना करतात; पण जे नित्य शून्याची उपासना करतात, त्यांच्यासाठी ती साधना खरोखरच दुःखसाध्य व कठीण आहे.
Verse 27
तस्मात्तस्यार्चयेल्लिंगं भुक्तिमुक्ती य इच्छति । सृष्ट्यादौ लिंगरूपी स विवादो मम ब्रह्मणः
म्हणून जो भोग आणि मोक्ष—दोन्ही इच्छितो, त्याने त्याच्या लिंगाची पूजा करावी. सृष्टीच्या आरंभी माझा व ब्रह्मदेवाचा वाद झाला तेव्हा तोच लिंगरूपाने प्रकट झाला.
Verse 28
अभूद्यस्य परिच्छेदे नालमावां बभूविव । चराचरं जगत्सर्वं यतो लीनं सदात्र च
जेव्हा आम्ही त्याची मर्यादा शोधू लागलो, तेव्हा आम्ही पूर्णतः असमर्थ ठरलो. ज्याच्यापासून आणि ज्याच्यामध्ये हे सर्व चराचर जगत् सदैव लीन होत असते.
Verse 29
तस्माल्लिंगमिति प्रोक्तं देवै रुद्रस्य धीमतः । तोयेन स्नापयेल्लिंगं श्रद्धया शुचिना च यः
म्हणून देवांनी धीमान् रुद्राच्या त्या स्वरूपाला ‘लिंग’ असे म्हटले आहे. जो श्रद्धेने व शुचितेने पाण्याने लिंगास स्नान घालतो—
Verse 30
ब्रह्मादितृणपर्यंतं तेनेदं तर्पितं जगत् । पंचामृतेन तल्लिंगं स्नापयेद्यश्च बुद्धिमान्
ब्रह्मदेवापासून तृणापर्यंत हे सर्व जगत् त्याच्यामुळे तृप्त होते. आणि जो बुद्धिमान पंचामृताने त्या लिंगास स्नान घालतो—
Verse 31
तर्पितं तेन विश्वं स्यात्सुधया पितृभिः समम् । पुष्पैरभ्यर्चयेल्लिंगं यथाकालोद्भवैश्चयः
त्याच्यामुळे पितरांसह सर्व विश्व अमृततुल्य तर्पणाने तृप्त होते. आणि जो योग्य ऋतूत उत्पन्न झालेल्या पुष्पांनी लिंगाची अभ्यर्चना करतो, तोच यथोचित उपासना करतो.
Verse 32
तेन संपूजितं विश्वं सकलं नात्र संशयः । नैवेद्यं तत्र यो दद्याल्लिंगस्याग्रे विचक्षणः
त्या कर्माने संपूर्ण विश्वाचीच पूजा होते—यात संशय नाही। जो विवेकी भक्त तेथे शिवलिंगासमोर नैवेद्य अर्पण करतो, तो सर्वव्यापी पूजेचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 33
भोजितं तेन विश्वं स्याल्लिंगस्यैवं फलं महत् । किमत्र बहुनोक्तेन स्वल्पं वा यदि व बहु
त्याच्यामुळे जणू संपूर्ण विश्वच भोजित होते—लिंगपूजेचे हे महान फळ आहे। येथे अधिक काय सांगावे—अल्प अर्पण असो वा बहु।
Verse 34
लिंगस्य क्रियते यच्च तत्सर्वं विश्वप्रीतिदम् । तच्च लिगं स्थापयेद्यः शुचौ देशे सुभक्तितः
लिंगासाठी जे काही केले जाते ते सर्व विश्वाला प्रसन्न करणारे ठरते। आणि जो शुद्ध पवित्र स्थानी उत्तम भक्तीने त्या लिंगाची स्थापना करतो, त्याचे कर्म सर्वहितकारी होते।
Verse 35
स सर्वपापनिर्मुक्तो रुद्रलोके प्रमोदते । यन्नित्यं यजतो यज्ञैः फलमाहुर्मनीषिणः
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन रुद्रलोकी आनंदित होतो। नित्य यज्ञ करणाऱ्यास जे फळ मनीषी सांगतात, तेच फळ त्याला मिळते।
Verse 36
तच्च स्थापयतो लिंगं शिवस्य शुभलक्षणम् । यथाग्निः सर्वदेवानां मुखं स्कन्द प्रकीर्त्यते
आणि जो शिवाच्या शुभलक्षणरूप लिंगाची स्थापना करतो, त्याचाही असा महिमा आहे; हे स्कंदा, जसे अग्नीला सर्व देवतांचे ‘मुख’ असे म्हटले जाते।
Verse 37
तथैव सर्वजगतां मुखं लिंगं न संशयः । प्रारंभान्मुच्यते पापैः सर्वजन्मकृतैरपि
तसेच निःसंशय लिंग हे सर्व जगतांचे ‘मुख’ आहे। या कर्माच्या आरंभापासूनच मनुष्य अनेक जन्मांत केलेल्या पापांपासूनही मुक्त होतो।
Verse 38
अतीतं च तथागामि कुलानां तारयेच्छतम् । मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पक्वेष्टं शैलमेव च
तो गेलेले आणि येणारे—अशा कुलांपैकी शंभर कुलांचे तो उद्धार करतो। लिंग मातीचे असो, लाकडाचे बनविलेले असो, भाजलेल्या विटेचे असो किंवा दगडाचेही असो।
Verse 39
कृतमायतनं दद्यात्क्रमाच्छतगुणं फलम् । कलशं तत्र चारोप्य एकविंशत्कुलैर्युतः
पूर्ण तयार झालेले आयतन (देवालय-गृह) दान केल्यास त्याचे फळ क्रमाने शतगुण वाढते। आणि त्यावर कलश स्थापून तो एकवीस कुलांसह (पुण्यसंबंधाने) युक्त होतो।
Verse 40
आकल्पांतं रुद्रलोके मोदते रुद्रवत्सुखी । एवंविधफलं लिंगमतो भूयोऽप्यधो न हि
कल्पांतापर्यंत तो रुद्रलोकी रुद्रासारखा सुखी होऊन आनंद भोगतो। असे फळ देणारे हे लिंग आहे; म्हणून तो पुन्हा कधीही अधोगतीस पडत नाही।
Verse 41
तस्मादत्र महासेन लिंगं स्थापितुमर्हसि । यदुक्तमेतदश्लीलं यदि किंचन चात्र चेत्
म्हणून, हे महासेन, तू येथे लिंगाची स्थापना करणे योग्य आहेस। आणि येथे सांगितलेले काहीही जर कोणत्याही प्रकारे अनुचित वाटले तर—
Verse 42
तद्ब्रवीतु महा सेन स्वयं साक्षी महेश्वरः । एवं वदति गोविंदे साधुवादो महानभूत्
महासेनच हे सांगो; स्वयं महेश्वर प्रत्यक्ष साक्षी आहेत. गोविंद असे बोलताच “साधु! साधु!” असा महान् जयघोष झाला.
Verse 43
महादेवो ह्यथालिंग्य स्कन्दं वचनब्रवीत् । यद्भवान्मम भक्तेषु प्रकरोति कृपां पराम्
मग महादेवांनी स्कंदाला आलिंगन देऊन म्हटले— “कारण तू माझ्या भक्तांवर परम कृपा करतोस—”
Verse 44
तेनापि परमा प्रीतिर्मम जाता तवोपरि । किं तु यद्भगवानाह वासुदेवो जगद्गुरुः
त्यामुळेच तुझ्यावर माझी परम प्रीती उत्पन्न झाली आहे. परंतु जगद्गुरु भगवान वासुदेवांनी जे म्हटले आहे—
Verse 45
तत्त्था नान्यथा किंचिदत्र प्रोक्तं हि विष्णुना । यो ह्यहं स हरिर्ज्ञेयो यो हरिः सोऽहमित्युता
ते तसेच आहे, अन्यथा नाही; कारण येथे विष्णूंनी जे सांगितले ते सत्य आहे. ‘जो मी तोच हरि, आणि जो हरि तोच मी’— असा निश्चय आहे.
Verse 46
नावयोरंतरं किंचिद्दीपयोरिव सुव्रत । एनं द्वेष्टि स मां द्वेष्टियोन्वेत्येनं स माऽनुगः
हे सुव्रत! दोन दीपांच्या ज्वाळांसारखा आमच्यात किंचितही अंतर नाही. जो त्यांचा द्वेष करतो तो माझाच द्वेष करतो; आणि जो त्यांचे अनुसरण करतो तो माझा अनुगामी आहे.
Verse 47
इति स्कन्द विजानाति स मद्भक्तोन्यथा न हि
असे स्कंदाला ज्ञात आहे; तो माझा भक्त आहे, यात शंका नाही.
Verse 48
स्कन्द उवाच । एवमेवास्मि जानामि त्वां च विष्णुं च शंकर
स्कंद म्हणाला: हे शंकरा, मी तुला आणि विष्णूला असेच जाणतो.
Verse 49
यच्च लिंगकृते प्राह हरिर्मां धर्मवत्सलः । खे वाणी तारकवधे एवमेव पुराह माम्
धर्मवत्सल हरींनी लिंगाविषयी मला जे सांगितले, तेच तारकासुराच्या वधाच्या वेळी आकाशवाणीने मला पूर्वी सांगितले होते.
Verse 50
लिंगं संस्थापयिष्यामि सर्वपापा पहं ततः । एकं यत्र प्रतिज्ञा मे गृहीतास्य वधाय च
मी तिथे सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या लिंगाची स्थापना करेन. एक लिंग तिथे असेल जिथे मी त्याच्या वधाची प्रतिज्ञा घेतली होती.
Verse 51
द्वितीयं यत्र निःसत्त्वसत्यक्तः शक्त्याऽसुरोऽभवत् । तृतीयं यत्र निहतो हत्या पापोपशांतिदम्
दुसरे तिथे, जिथे शक्तीने तो असुर निस्तेज झाला होता. तिसरे तिथे, जिथे तो मारला गेला; जे हत्येच्या पापाचे शमन करणारे असेल.
Verse 52
इत्युक्त्वा विश्वकर्माणमाहूय प्राह पावकिः । त्रीणि लिंगानि शुद्धानि शीघ्रं त्वं कर्तुमर्हसि
असे बोलून पावकीने विश्वकर्म्यास बोलावून म्हटले— “तू त्वरेने तीन शुद्ध शिवलिंगे घडव.”
Verse 53
वचनाद्बाहुलेयस्य निर्ममे देववर्द्धकिः । त्रीणि लिंगानि शुद्धानि न्यवेदयत तानि च
बाहुलेयाच्या वचनाने देवशिल्पी देववर्द्धकीने तीन शुद्ध लिंगे घडविली आणि ती अर्पण केली.
Verse 54
ततो ब्रह्मादिभिः सार्धं विष्णुना शंकरेण च । पूर्वं संस्थापयामास पश्चिमायामदूरतः
मग ब्रह्मा आदि देवांसह, विष्णू व शंकर यांच्यासह, त्या प्रदेशाच्या पश्चिम भागापासून फार दूर नसलेल्या पूर्व दिशेस प्रथम त्याची स्थापना केली.
Verse 55
प्रतिज्ञेश्वरमित्येव लिंगं परमशोभनम् । अष्टम्यां बहुले चात्र चैत्रे स्नात्वा उपोष्य च
ते परम शोभिवंत लिंग ‘प्रतिज्ञेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. येथे चैत्र महिन्यात कृष्णपक्षातील अष्टमीस स्नान करून व उपवास करून…
Verse 56
पूजां च जागरं कृत्वा मुच्येत्पारुष्यपापतः । इत्याह स्कंदप्रीत्यर्थं स्वयं तत्र महेश्वरः
…पूजा व रात्रिजागर करून मनुष्य कठोरता/क्रौर्याच्या पापातून मुक्त होतो. स्कंदाच्या प्रीत्यर्थ तेथे स्वयं महेश्वर असे बोलले.
Verse 57
ततो द्वितीयं लिंगं तु वह्निकोणाश्रितं तथा । स्थापयामास सरसो यत्र शक्तिर्विनिर्ययौ
त्यानंतर त्याने अग्निकोणात (आग्नेय दिशेत) स्थित दुसरे लिंगही स्थापिले. सरोवराजवळ ज्या ठिकाणी शक्ती प्रकट झाली होती, तेथेच त्याची प्रतिष्ठापना केली.
Verse 58
कपालेश्वरमित्येव लिंगं पापापहं शुभम् । शक्तिं च तामभिष्टूय स्थापयामास तत्र च
ते शुभ, पापनाशक लिंग ‘कपालेश्वर’ म्हणून ओळखले जाते. त्या शक्तीची स्तुती करून त्याने तिचीही तेथेच प्रतिष्ठापना केली.
Verse 59
कपालेश्वरसांनिध्यं देवीं कापालिकेश्वरीम् । तत्र चोत्तरदिग्भागे शक्तिच्छिद्रं प्रचक्षते
कपालेश्वराच्या सान्निध्यात ‘कापालिकेश्वरी’ नामाची देवी आहे. त्या स्थळाच्या उत्तर भागात ‘शक्तिछिद्र’ म्हणून ओळखले जाणारे स्थान दाखवितात.
Verse 60
पातालगंगा यत्रास्तिं सर्वपापहरा शिवा । तत्र स्नात्वा ददौ स्कंदः कृपयाभिपरिप्लुतः
जिथे पाताळगंगा प्रवाहित आहे—शिवा स्वरूप, सर्व पापांचा नाश करणारी—तेथे स्कंदाने स्नान केले आणि करुणेने परिपूर्ण होऊन पवित्र दान दिले.
Verse 61
तदा तोयं तारकाय सहितः सर्वदैवतैः
तेव्हा तो सर्व देवतांसह तारकासाठी त्या जलाचे तर्पणरूप अर्पण करू लागला.
Verse 62
काश्यपेयाय वज्रांगतनयाय महात्मने । रुद्रभक्ताय सतिलमक्षय्योदकमस्त्विति
काश्यपेयी, वज्रांगाचा महात्मा पुत्र व रुद्रभक्त याच्यासाठी—तिळांसह हे अक्षय जलतर्पण प्रतिष्ठित होवो—असे त्याने उच्चारले।
Verse 63
ततो महेश्वरः प्रीतः प्राह स्कंदस्य श्रृण्वतः । चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे मधौ चैवात्र यो नरः । स्नात्वोपोष्य समभ्यर्च्य कपालेश्वरमीश्वरीम्
मग प्रसन्न महेश्वर स्कंद ऐकत असता म्हणाले—मधु मासातील कृष्णपक्षाच्या चतुर्दशीस जो नर येथे स्नान करून उपवास करतो व कपालेश्वर आणि देवीची विधिवत् पूजा करतो…
Verse 64
तेजोवधसमुद्भूतपातकेन स मुच्यते
तो तेजोवधातून उत्पन्न पातकापासून निश्चयाने मुक्त होतो।
Verse 65
अस्यामेव तिथौ सोमः शिवयोगश्च तैतिलम् । षड्योगः शक्तिच्छिद्रेयो दिनं रुद्रं जपन्निशि । स्नात्वात्र सशरीरो वै रुद्रलोकं व्रजीष्यति
याच तिथीस सोम-शिवयोग जुळला असता तिळव्रत शुभ; शक्तिच्छिद्र येथे षड्योग असताना जो दिवसा रुद्रजप करतो, रात्री पूजन करतो व येथे स्नान करतो, तो देहासह रुद्रलोकास जातो।
Verse 66
कपालेशस्य सांनिध्ये शक्तिच्छिद्रं हि कीर्त्यते । तस्य तुल्यं परं तीर्थं पृथिव्यां नैव विद्यते
कपालेश्वराच्या सान्निध्यात ‘शक्तिच्छिद्र’ हे तीर्थ प्रसिद्ध आहे; पृथ्वीवर त्यास तुल्य असे परम तीर्थ नाही।
Verse 67
इति श्रुत्वा रुद्रवाक्यं स्कंदः प्रीतोऽभवद्भृशम् । देवाश्च मुदिताः सर्वे साधुसाध्विति ते जगुः
रुद्रांचे वचन ऐकून स्कंद अत्यंत प्रसन्न झाला. तेव्हा सर्व देव हर्षित होऊन “साधु! साधु!” असे म्हणत जयघोष करू लागले.