Adhyaya 31
या अध्यायात नारद सांगतात की देवांनी गुह (स्कंद) याच्याकडे वर मागितला—पापी तारकाचा वध. गुहाने संमती दिली, मयूरावर आरूढ होऊन युद्धसज्जतेने प्रस्थान केले आणि धर्माची ठाम अट मांडली—जे गोमाता व ब्राह्मणांचा अपमान करतात त्यांना तो कधीही सोडणार नाही; म्हणून हे अभियान केवळ जिंकण्यासाठी नव्हे, धर्मरक्षणासाठी आहे. यानंतर विराट सैन्ययात्रा—शिव पार्वतीसह सिंहजोडलेल्या तेजस्वी रथातून पुढे जातात, ब्रह्मा लगाम धरतात; कुबेर, इंद्र, मरुत, वसु, रुद्र, यम, वरुण तसेच आयुधे व उपकरणे देवस्वरूपाने सहभागी होतात. मागून विष्णू संपूर्ण व्यूहाचे रक्षण करीत येतात. उत्तरेकाठी तांबूस प्राकाराजवळ सेना थांबते; स्कंद तारकपुराची समृद्धी न्याहाळतात. पुढे दूतनीती—इंद्र दूत पाठवण्याचा प्रस्ताव करतो; दूत तारकाला कठोर इशारा देतो, बाहेर न आल्यास नगराचा नाश होईल. अपशकुनांनी व्याकुळ झालेला तारक प्रचंड देवसेना पाहतो आणि ‘महासेन’ स्कंदाच्या जयघोषांसह स्तुती ऐकतो; शेवटी औपचारिक स्तुतीत देवशत्रूंचा संहार करण्याची प्रार्थना होते.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ते चैनं योज्य चाशीर्भिरयाचंत वरं गुहम् । एष एव वरोऽस्माकं यत्पापं तारकं जहि
नारद म्हणाले—त्याला योग्य रीतीने नियुक्त करून व आशीर्वाद देऊन, त्यांनी गुहाकडे वर मागितला: “आमचा हाच वर—त्या पापी तारकाचा वध कर.”
Verse 2
एवमस्त्विति तानुक्त्वा योगोयोग इति ब्रुवन् । तारकारिमहातेजा मयूरं चाध्यरोहत
त्यांना “एवमस्तु” असे म्हणून, “योगो-योग” असा जयघोष करीत, तारकासुराचा महातेजस्वी शत्रु भगवान् मयूरावर आरूढ झाला।
Verse 3
शक्तिहस्तो विनद्याथ गुहो देवांस्तदाब्रवीत् । यद्यद्य तारकं पापं नाहं हन्मि सुरोत्तमाः
हातात शक्ति घेऊन गुहाने गर्जना केली व देवांना म्हणाला—“हे सुरोत्तमांनो! आज मी त्या पापी तारकाचा वध केला नाही तर…”
Verse 4
गोब्राह्मणावमन्तॄणां ततो यामि गतिं स्फुटम् । एवं तेन प्रतिज्ञाते शब्दोऽतिसुमहानभूत्
“…तर मी गो-ब्राह्मणांचा अवमान करणाऱ्यांचीच गती निश्चित पावेन।” अशी प्रतिज्ञा होताच अतिशय महान् नाद उठला।
Verse 5
योगोयोग इति प्राहुराज्ञया शरजन्मनः । अरजो वाससी रक्ते वसानः पार्वतीसुतः
शरजन्मा प्रभूच्या आज्ञेने सर्वांनी “योगो-योग” असा जयघोष केला। पार्वतीसुत निर्मळ लाल वस्त्रे परिधान करून प्रकट झाला।
Verse 6
अथाग्रे सर्वदेवानां स्थितो वीरो ययौ मुदा । तस्य केतुरलं भाति चरणायुधशोभितः
मग सर्व देवांच्या अग्रभागी उभा असलेला तो वीर आनंदाने पुढे निघाला। चरणायुधाच्या चिन्हाने शोभलेला त्याचा ध्वज अत्यंत तेजस्वी भासत होता।
Verse 7
चरणाभ्यां चरणाभ्यां गिरीञ्छक्तो यो विदारयितुं रणे । या चेष्टा सर्वभूतानां प्रभा शांतिर्बलं यथा
जो रणांगणी आपल्या चरणांनीच पर्वत विदीर्ण करण्यास समर्थ होता, तोच सर्वभूतांच्या चेष्टेचा मूर्तिरूप होता; त्याच्यात प्रभा, शांती व बलही वसत होते।
Verse 8
तन्मया गुहशक्तिः सा भृशं हस्ते व्यरोचत । यद्दार्ढ्यं सर्वलोकेषु तन्मयं कवचं तथा
गुहाची ती शक्ती त्याच्या हस्तात अत्यंत तेजस्वी झाली, जणू त्याच्याच तन्मयतेतून घडलेली; तसेच सर्वलोकांतील जे दार्ढ्य, ते तन्मय होऊन त्याचे कवच बनले।
Verse 9
योत्स्यमानस्य वीरस्य देहेप्रादुरभूत्स्वयम् । धर्मः सत्यमसंमोहस्तेजः कांतत्वमक्षतिः
युद्धास सज्ज त्या वीराच्या देहावर स्वयं प्रकट झाले—धर्म, सत्य, असंमोह, तेज, कांती आणि अक्षतता (अभेद्यता)।
Verse 10
बलमोजः कृपा चव बद्धा करयुगं तथा । आदेशकारीण्यग्रेऽस्य स्वयं तस्थुर्महात्मनः
बल, ओज व कृपा—आणि सेवेस सिद्ध जणू बांधलेले करयुग—त्या महात्म्याच्या अग्रे स्वयं उभे राहिले, त्याची आज्ञा पाळण्यास तत्पर।
Verse 11
तमग्रे चापि गच्छंतं पृष्ठतोनुययौ हरः । रथेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहितः प्रभुः
तो पुढे जात असता, पाठीमागून हर (शिव) अनुयायी झाला; प्रभु पार्वतीसहित आदित्यवर्ण तेजस्वी रथावर आरूढ होते।
Verse 12
निर्मितेन हरेणैव स्वयमीशेन लीलया । सहस्रं तस्य सिंहानां तस्मिन्युक्तं रथोत्तमे
तो परम रथ स्वयं हर महेश्वरांनी लीलया निर्माण केला; त्या उत्तम रथास त्याचे सहस्र सिंह जुंपले होते।
Verse 13
अभीषून्पुरुषव्याघ्र ब्रह्मा च जगृहे स्वयम् । ते पिबंत इवाकाशं त्रासयंतश्चराचरम्
हे पुरुषव्याघ्र! ब्रह्म्याने स्वतः लगाम हातात घेतली; ते सिंह जणू आकाश पित आहेत असे भासून, चराचरांना भयभीत करू लागले।
Verse 14
सिंहा रथस्य गच्छंतो नदंतश्चारुकेसराः । तस्मिन्रथे पशुपतिः स्थितो भात्युमया सह
रथाचे सिंह पुढे जात गर्जत होते, त्यांचे केसर रम्य होते; आणि त्या रथावर उमा सहित पशुपती तेजस्वी दिसत होते।
Verse 15
विद्युता मेडितः सूर्यः सेंद्रचापघनो यथा । अग्रतस्तस्य भगवान्धनेशो गुह्यकैः सह
जसा इंद्रधनुष्ययुक्त मेघात विद्युतांनी वेढलेला सूर्य दिसावा, तसा त्यांच्या पुढे गुह्यकांसह भगवान धनेश (कुबेर) चालला होता।
Verse 16
आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहनः । ऐरावणं समास्ताय शक्रश्चापि सुरैः सह
नरवाहन (कुबेर) रम्य पुष्पकावर आरूढ होऊन निघाला; आणि शक्रही ऐरावतावर बसून देवांसह पुढे गेला।
Verse 17
पृष्ठतोनुययौ यांतं वरदं वृषभध्वजम् । तस्य दक्षिणतो देवा मरुतश्चित्रयोधिनः
वर देणारे वृषभध्वज भगवान् चालत असता त्यांच्या पाठीमागे ते चालले; आणि त्यांच्या उजव्या बाजूस देवगण व अद्भुत पराक्रमी मरुतगण पुढे गेले.
Verse 18
गच्छंति वसुभिः सार्धं रुद्रैश्च सह संगताः । यमश्च मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः
ते वसुगणांसह पुढे गेले आणि रुद्रगणांशीही संयुक्त झाले; तसेच यमराजही मृत्यूसह सर्व बाजूंनी वेढलेला होऊन चालू लागला.
Verse 19
घोरैर्व्याधिशतैश्चापि सव्यतो याति कोपितः । यमस्य पृष्ठतश्चापि घोरस्त्रिशिखरः सितः
तो क्रोधाने डाव्या बाजूस गेला, त्याच्यासोबत शेकडो भयंकर व्याधी होत्या; आणि यमाच्या पाठीमागेही श्वेतवर्ण, त्रिशिखर नावाचा अत्यंत घोर (सत्ता) चालला.
Verse 20
विजयोनाम रुद्रस्य याति शूलः स्वयं कृतः । तमुग्रपाशो भगवन्वरुणः सलिलेश्वरः
रुद्राचा स्वयं-निर्मित त्रिशूल ‘विजय’ नावाने पुढे गेला; आणि त्याच्या मागे जलांचा अधिपती भगवान् वरुण उग्र पाश धारण करून चालला.
Verse 21
परिवार्य शतैयाति यादोभिर्विविधैर्वृतः । पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिशः
तो शेकडो जणांनी वेढलेला, विविध जलचरांनी आच्छादित होऊन पुढे गेला; आणि ‘विजय’च्या पाठीमागे रुद्राचा पट्टिश (युद्धकुऱ्हाड)ही चालला.
Verse 22
गदामुशलशक्त्याद्यैर्वरप्रहरणैर्वृतः । पट्टिशं चान्वगात्पार्थ अस्त्रं पाशुपतं महत्
गदा, मुसळ, शक्ती इत्यादी श्रेष्ठ वर-प्रहरांनी वेढलेले, हे पार्था, पट्टिशाच्या मागोमाग महान पाशुपत अस्त्रही चालले.
Verse 23
बहुशीर्षं महाघोरमेकपादं बहूदरम् । कमंडलुश्चास्य पश्चान्महर्षिगणसेवितः
मग अनेक शिरांचा, अतिभयंकर, एकपायी व अनेक उदरांचा असा भयानक रूप आला; आणि त्याच्या मागे महर्षिगणांनी सेविलेला कमंडलूही चालला.
Verse 24
तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छञ्छ्रिया वृतः । भृग्वंगिरोभिः सहितो देवैरप्य भिपूजितः
त्याच्या उजवीकडे चालणारा दंड शोभेने वेढलेला तेजस्वी दिसत होता; भृगु व अंगिरा यांसह तो देवांनीही पूजिला होता.
Verse 25
राक्षसाश्चान्यदेवाश्च गन्धर्वा भुजगास्तथा । नद्यो नदाः समुद्राश्च मुनयोऽप्सरसां गणाः
राक्षस व अन्य देव, गंधर्व तसेच नागही; नद्या, प्रवाह व समुद्र; मुनी आणि अप्सरांचे गण—
Verse 26
नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव जंगमं स्थावरं तथा । मातरश्च महादेवमनुजग्मुः क्षुधान्विताः
नक्षत्रे व ग्रहही, तसेच चराचर सर्व; आणि क्षुधेने व्याकुळ मातृका महादेवाच्या मागोमाग गेल्या.
Verse 27
सर्वेषां पृष्ठतश्चासीत्तार्क्ष्यस्थो बुद्धिमान्हरिः । पालयन्पृतनां सर्वां स्वपरीवारसंवृतः
सर्वांच्या पाठीमागे बुद्धिमान हरि गरुडावर आरूढ होऊन, आपल्या परिजनांनी वेढलेला, संपूर्ण सैन्याचे रक्षण करीत होता।
Verse 28
एवं सैन्यसमोपेत उत्तरं तटमागतः । ताम्रप्राकारमाश्रित्य तस्थौ त्र्यंबकनंदनः
अशा रीतीने संपूर्ण सैन्यासह तो उत्तर तीरावर आला; तांब्याच्या प्राकाराचा आश्रय घेऊन त्र्यंबकनंदन दृढपणे उभा राहिला।
Verse 29
स तारकपुरस्यापि पश्यनृद्धि मनुत्तमाम् । विसिष्मिये महासेनः प्रशशंस तपोऽस्य च
तारकपुराचीही अनुपम समृद्धी पाहून महासेन विस्मित झाला आणि ती घडविणाऱ्या त्याच्या तपश्चर्येचीही त्याने प्रशंसा केली।
Verse 30
स्थितः पश्यन्स शुशुभे मयूरस्थो गुहस्तदा । छत्रेण ध्रियमाणेन स्वयं सोमसमस्त्विषा
तेव्हा मयूरावर विराजमान गुह (स्कंद) समोर पाहत उभा राहून अत्यंत शोभून दिसला; धारण केलेल्या छत्राखाली त्याची स्वतःची कांती चंद्रासमान होती।
Verse 31
वीज्यमानश्चामराभ्यां वाय्वग्रिभ्यां महाद्युतिः । मातृभिश्च सुरैर्दत्तैः स्वैर्गणैरपि संवृतः
तो महाद्युतिमान वायू व अग्नी यांच्या हातून चामरांनी वीजला जात होता; देवांनी दिलेल्या मातृगणांनी आणि आपल्या गणांनीही तो वेढलेला होता।
Verse 32
ततः प्रणम्य तं शक्रो देव मध्ये वचोऽब्रवीत् । पश्यपश्य महासेन दैत्यानां बलशालिनाम्
तेव्हा शक्र (इंद्र) त्यांना प्रणाम करून देवांच्या मध्ये म्हणाला— “पहा, पहा, हे महासेन! दैत्यांचे प्रचंड बळ पाहा।”
Verse 33
ये त्वां कालं न जानंति मर्त्या गृहरता इव । एतेषां च गृहे दूतो यस्त्वां शंसतु तारकम्
“जे मर्त्य तुला स्वयं काळस्वरूप म्हणून ओळखत नाहीत, ते घरात रमलेल्या गृहस्थांसारखे आहेत; त्यांच्या घरी दूत जाऊन तुझी कीर्ती सांगो, हे तारकवधकर्ता!”
Verse 34
वीराणामुचितं त्वेतत्कीर्तिदं च महाजने । अनुज्ञया ततः स्कन्दभक्तं शक्रो धनंजय
“हे वीरांना शोभणारे आहे आणि लोकांत कीर्ती देणारे आहे।” मग अनुमती घेऊन शक्राने स्कंदभक्त धनंजयाला त्या कार्यासाठी नेमले।
Verse 35
मामादिश्यासुरेन्द्राय प्राहिणोद्दौत्ययोग्यकम् । अहं स्वयं गन्तुकामः शक्रेणापि च प्रेषितः
मला आज्ञा देऊन त्याने मला—दूतकार्याला योग्य—असुरेंद्राकडे पाठवले। मी स्वतःही जाण्यास उत्सुक होतो, आणि शक्रानेही मला प्रेषित केले।
Verse 36
प्रासादे स्त्रीसहस्राणां प्रावोचं मध्यतोऽप्यहम् । असुराधमदुर्बुद्धे शक्रस्त्वामाह तच्छृणु
प्रासादात स्त्रींच्या सहस्रांमध्येही मी म्हणालो— “असुराधम, दुर्बुद्धे! शक्र तुला म्हणतो; ते ऐक।”
Verse 37
यज्जगद्दलनादाप्तं किल्बिषं दानव त्वया । तस्याहं नाशकस्तेऽद्य पुरुषश्चेद्भविष्यसि
हे दानवा, जगाला चिरडल्यामुळे तुला जे पाप लागले आहे, जर तू पुरुषार्थ दाखवशील तर आज मी त्याचा नाश करीन.
Verse 38
शीघ्रं निःसर पापिष्ठ निःसरिष्यसि चेन्न हि । क्षणात्तव पुरं क्षेप्स्ये पावित्र्यायैव सागरे
हे पापिष्ठा, लवकर बाहेर ये! जर तू बाहेर आला नाहीस, तर शुद्धीकरणासाठी मी क्षणात तुझी नगरी समुद्रात फेकून देईन.
Verse 39
इति श्रुत्वा रूक्षवाचं क्रुद्धः स्त्रीगणसंवृतः । मुष्टिमुद्यम्यमाऽधावद्भीतश्चाहं पलायितः
असे कठोर शब्द ऐकून तो संतापला आणि स्त्रियांच्या घोळक्यात असूनही मूठ उगारून माझ्यावर धावून आला, तेव्हा मी घाबरून पळून गेलो.
Verse 40
व्याकुलस्तत्र वृत्तांतं कुमाराय न्यवेदयम् । मयि चाप्यागते दैत्यश्चिंतयामास चेतसि
व्याकुळ होऊन मी तिथे कुमाराला (कार्तिकेयाला) सर्व वृत्तांत सांगितला. मी तिथे आल्यावर तो दैत्य मनातल्या मनात चिंता करू लागला.
Verse 41
नालब्ध संश्रयः शक्रो वक्तुमेतदिहार्हति । निमित्तानि च घोराणि संत्रासं जनयंति मे
'आश्रयहीन झालेला इंद्र येथे असे बोलण्यास पात्र नाही. आणि ही भयंकर अपशकुने मला भीती दाखवत आहेत.'
Verse 42
एवं विचिंत्य चोत्थाय गवाक्षं सोध्यरोहत । सहस्रभौमिकावासश्रृङ्गवातायनस्थितः
असे विचार करून तो उठला व गवाक्षावर चढला। सहस्र-मजली प्रासादाच्या शिखरावरील वातायनात उभा राहून त्याने वरून खाली पाहिले।
Verse 43
अपश्यद्देवसैन्यं स दिवं भूमिं च संवृतम् । रतैर्गजैर्हयैश्चापि नादिताश्च दिशो दश
त्याने देवसैन्य पाहिले; ते आकाश व पृथ्वी दोन्ही व्यापून टाकीत होते. रथ, गज व अश्वांच्या निनादाने दहा दिशा गजरल्या.
Verse 44
विमानैश्चाद्भुताकारैः किंनरोद्गीतनादितैः । दुन्दुभिभिर्गोविषाणैस्तालैः शंखैश्च नादितैः
अद्भुत आकारांची विमाने होती; किंनरांच्या गीतनादाने ती गुंजत होती. दुंदुभी, गोविषाण, ताळ व शंख यांच्या निनादाने आकाश भरून गेले.
Verse 45
अक्षोभ्यामिव तां सेनां दृष्ट्वा सोऽचिंतयत्तदा । एते मया जिताः पूर्वं कस्माद्भूयः समागताः
क्षुब्ध सागरासारखी ती सेना पाहून तो तेव्हा विचार करू लागला—‘हे तर मी पूर्वी जिंकले होते; मग पुन्हा का एकत्र आले?’
Verse 46
इति चिंतापरो दैत्यः शुश्राव कटुकाक्षरम् । देवबंदिभिरुद्वुष्टं घोरं हृदयदारणम्
अशी चिंता करत असताना त्या दैत्याने कटु शब्द ऐकले—देवबंदींकडून उच्चारलेले—भयंकर व हृदय विदीर्ण करणारे.
Verse 47
जयातु लशक्तिदीधितिपिंजररुचारुणमंडलभुजोद्भासितदेवसैन्य पुरवनकुमुदकाननविकासनेंदो कुमारनाथ जय दितिकुलमहोदधिवडवानल मधुररवमयूररवासुरमुकुटकूटकुट्टितचरणनखांकुर महासेन तारकवंशशुष्कतृमदावानल योगीश्वरयॉ योगिजनहृदयगगनविततचिंतासंतानसंतमसनोदनखरकिरणकल्पनखनिकरविराजितचरणकमल स्कन्द जय बाल सप्तवासर भुवनावलिशोकसंदहन
जय हो, हे कुमारनाथ! शक्तीच्या दीप्तीची तांबूस-सुवर्ण प्रभा ज्यांच्या भुजांभोवती वलयासारखी पसरते आणि ज्यांच्या तेजाने देवसेना उजळून निघते; देवपुरे व वनांतील कुमुद-कानने फुलविणारा तू चंद्र आहेस. जय हो, हे महासेन! दितीकुलरूपी महासागराला जाळणारा वडवानल तू; तुझा मधुर गर्जन मयूरनादासारखा; तुझ्या चरणनखांचे अंकुर असुरांच्या मुकुटशिखरांना चिरडतात. हे योगीश्वर! तारकवंशाच्या कोरड्या तृणराशीला भस्म करणारा दावानल तू; योगिजनांच्या हृदय-गगनात पसरलेल्या चिंतेच्या तमाला तुझ्या तीक्ष्ण किरणांनी नाश होतो; नखकिरणांनी शोभणारे तुझे चरणकमल. जय हो, हे बाल स्कंद! सातही दिवस सर्व लोकांचा शोक दहन करणारा तू।
Verse 48
नमो नमस्तेस्तु मनोरमाय नमोस्तु ते साधुभयापहाय । नमोस्तु ते बालकृताचलाय नमोनमो नाशय देवशत्रून्
नमो नमः, हे मनोहर प्रभो; नमो तुम्हां, हे साधुजनांचा भय हरिणाऱ्या। नमो तुम्हां, हे बालरूपात अचलालाही नतमस्तक करणाऱ्या; नमो नमः—हे देव, देवशत्रूंचा नाश करा।