Adhyaya 30
अध्याय ३० मध्ये नारद श्वेतपर्वतावरून दक्षिणेकडे तारकासुराचा सामना करण्यासाठी पुढे सरकणाऱ्या स्कंदाला पाहतात. ग्रह, उपग्रह, वेताळ, शाकिनी, उन्माद, अपस्मार, पिशाच इत्यादी विघ्नकारी शक्तींचा उल्लेख करून संयमित आचार, नियमपालन आणि भक्ती यांद्वारे संरक्षण कसे मिळते हे सांगितले जाते. पुढे कथा मही नदीच्या तीरावर येते. देवगण मही-माहात्म्याचे स्तवन करतात आणि विशेषतः मही–समुद्र संगम हा सर्व तीर्थांचा साररूप संयोग आहे असे प्रतिपादन करतात. तेथे स्नान व पितृतर्पण सर्वत्र फलदायी मानले आहे; पाणी खारट असले तरी त्याची रूपांतरकारी दिव्य शक्ती उदाहरणांनी स्पष्ट केली जाते. यानंतर देव-ऋषी स्कंदाचा सेनापती-अभिषेक विधिपूर्वक करतात. अभिषेकसामग्री गोळा होते, मंत्रशुद्ध होम होतो; प्रमुख ऋत्विकांमध्ये ब्रह्मा व कपिल यांचा उल्लेख येतो. होमकुंडात महादेव लिंगरूप प्रकट करून विधीची सत्यता दर्शविणारा दिव्य संकेत देतात. शेवटी सहभागी देवता, लोकवर्ग व विविध प्राणिगण यांची विस्तृत गणना होते; स्कंदाला दाने, आयुधे, पार्षद आणि अनेक मातृगण प्रदान केले जातात. स्कंदाची नम्र वंदना आणि देवांची वरदान-तत्परता यांसह अध्याय समाप्त होतो, ज्यात तीर्थमहिमा, अभिषेकविधी, रक्षणनीती आणि नेतृत्वाची दैवी मान्यता दृढ होते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततः स्कन्दः सुरैः सार्धं श्वेतपर्वत मस्तकात् । उत्तीर्य तारकं हन्तुं दक्षिणां स दिशं ययौ
नारद म्हणाले—त्यानंतर स्कंद देवांसह श्वेतपर्वताच्या शिखरावरून उतरून, तारकाचा वध करण्यासाठी दक्षिण दिशेकडे निघाला।
Verse 2
ततः सरस्वतीतीरे यानि भूतानि नारद । ग्रहाश्चोपग्रहाश्चैव वेतालाः शाकिनी गणाः
त्यानंतर, हे नारद, सरस्वतीच्या तीरावर विविध भूतप्राणी—ग्रह, उपग्रह, वेताळ आणि शाकिनीगण—एकत्र झाले।
Verse 3
उन्मादा ये ह्यपस्माराः पलादाश्च पिशाचकाः । देवैस्तेषामाधिपत्ये सोऽभ्यषिच्यत पावकिः
जे उन्माद, अपस्मार, पलाद व पिशाच म्हणून ओळखले जातात—त्यांच्यावर अधिपत्य ठेवण्यासाठी देवांनी पावकीचा अभिषेक करून त्याला अधिपती केले।
Verse 4
यथा ते नैव मर्यादां संत्यजंति दुराशयाः । एतैस्तस्मात्समाक्रांतः शरण्यं पावकिं व्रजेत्
कारण ते दुराशयी जीव कधीही आपली मर्यादा सोडत नाहीत; म्हणून त्यांच्यामुळे पीडित झालेल्याने रक्षणकर्ता पावकीची शरण घ्यावी।
Verse 5
अप्रकीर्णेन्द्रियं दांतं शुचिं नित्यमतंद्रितम् । आस्तिकं स्कन्दभक्तं च वर्जयंति ग्रहादिकाः
ज्याची इंद्रिये विखुरलेली नाहीत, जो दान्त, शुचिर्भूत, सदैव जागरूक, धर्मनिष्ठ आस्तिक व स्कंदभक्त आहे—त्याला ग्रहादी पीडादायक शक्ती टाळतात।
Verse 6
महेश्वरं च ये भक्ता भक्ता नारायणं च ये । तेषां दर्शनमात्रेण नश्यंते ते विदूरतः
जे महेश्वराचे भक्त आहेत आणि जे नारायणाचे भक्त आहेत—त्या भक्तांचे केवळ दर्शन होताच त्या पीडादायक शक्ती दूरूनच नष्ट होतात।
Verse 7
ततः सर्वैः सुरैः सार्धं महीतीरं ययौ गुहः । तत्र देवैः प्रकथितं महीमाहात्म्यमुत्तमम्
त्यानंतर गुह (स्कंद) सर्व देवांसह मही नदीच्या तीरावर गेला. तेथे देवांनी महीचे परम उत्तम माहात्म्य कथन केले।
Verse 8
श्रृण्वन्विसिष्मिये स्कन्दः प्रणनाम च तां नदीम् । ततो महीदक्षिणतस्तीरमाश्रित्य धिष्ठितम्
हे ऐकून स्कंद विस्मित झाला आणि त्या नदीला प्रणाम केला. मग महीच्या दक्षिण तीराचा आश्रय घेऊन तेथे आसनस्थ झाला।
Verse 9
प्रणम्य शक्रप्रमुखा गुहं वचनमब्रुवन् । अभिषिक्तं विना स्कन्द सेनापतिमकल्मषम्
प्रणाम करून शक्र (इंद्र) प्रमुख देव गुहास म्हणाले—“हे स्कंद! निष्कलंक सेनापती, तुमच्या अभिषेकाविना…”
Verse 10
न शर्म लभते सेना तस्मात्त्वमभिषेचय । महीसागरसंभूतैः पुण्यैश्चापि शिवैर्जलैः
सेनेला शांती लाभत नाही; म्हणून तू अभिषेक स्वीकार—भूमी व सागरातून उत्पन्न पुण्य, शिवमय शुभ जलांनी।
Verse 11
अभिषेक्ष्यामहे त्वां च तत्र नो द्रष्टुमर्हसि । यथा हस्तिपदे सर्वपदांतर्भाव इष्यते
आम्ही तुझा अभिषेक करू; पण त्या विधीत तिथे पाहणे तुला योग्य नाही। जसे हत्तीच्या पावलाच्या ठशात सर्व पावलांचे अंतर्भाव मानतात।
Verse 12
सर्वतीर्थान्तरस्थानं तथार्णवमहीजले । सर्वभूतमयो यद्वत्र्यंबकः परिकीर्त्यते
तसेच सागर व भूमीच्या जलात सर्व तीर्थांचे अधिष्ठान आहे; जसे त्र्यंबक (शिव) सर्वभूतमय म्हणून कीर्तिला जातो।
Verse 13
सर्वतीर्थमयस्तद्वन्महीसागरसंगमः । अर्धनारीश्वरं रूपं यथा रुद्रस्य सर्वदम्
तद्वत् महीनदी व सागराचा संगम सर्वतीर्थमय आहे; जसे रुद्राचे अर्धनारीश्वर रूप सर्व वर देणारे आहे।
Verse 14
तथा महीसमुद्रस्य स्नानं सर्वफलप्रदम् । येनात्र पितरः स्कन्द तर्पिता भक्तिभावतः
तसेच मही–समुद्रात स्नान सर्व फळ देणारे आहे; ज्यामुळे, हे स्कंदा, येथे पितर भक्तिभावाने तृप्त होतात।
Verse 15
तेन सर्वेषु तीर्थेषु तर्पिता नात्र संशयः । न चैतद्धृदि मंतव्यं क्षारमेतज्जलं हि यत्
त्या कर्माने ते जणू सर्व तीर्थांत तृप्त होतात—यात संशय नाही। आणि ‘हे पाणी खारट आहे’ असा विचार मनात धरू नये।
Verse 16
यथा हि कटुतिक्तादि गवा ग्रस्तं हि क्षीरदम् । एवमेतत्त्विदं तोयं पितॄणां तृप्ति दायकम्
जशी गाय कडू-तिखट पदार्थही खाते, तरीही दूध देते; तसेच हेच पाणी पितरांना तृप्ती देणारे आहे.
Verse 17
एवं ब्रुवत्सु देवेषु कपिलोऽपि मुनिर्जगौ । सत्यमेतदुमापुत्र सर्वतीर्थमयी मही
देव असे बोलत असता मुनि कपिलही म्हणाले—“हे उमापुत्रा! हे सत्य आहे; ही मही सर्वतीर्थमयी आहे.”
Verse 18
कर्दमो यस्त्वहमपि ज्ञात्वा तीर्थमहा गुणान् । सर्वां भुवं परित्यज्य कृत्वा ह्यश्रममास्तितः
“मी कर्दमही, या तीर्थाचे महान गुण जाणून, पृथ्वीवरील इतर सर्व प्रदेश सोडून येथेच आश्रम करून वास करीत आहे.”
Verse 19
ततो महेश्वरः प्राह सत्यमेतत्सुरोदितम् । ब्रह्माद्यास्तं तथा प्राहुरत्र भूयोऽप्यथो गुरुः
मग महेश्वर म्हणाले—“देवांनी जे सांगितले ते सत्य आहे।” ब्रह्मा आदींनीही तसेच म्हटले, आणि गुरूंनीही येथे पुन्हा त्याची पुष्टी केली.
Verse 20
अत्राभिषेकं ते वीर करिष्यामः समादिश । ततः सुविस्मितस्तत्र स्नात्वा स्कन्दो महामनाः
“हे वीरा, येथेच तुझा अभिषेक करू—आज्ञा दे।” मग महामना स्कंद तेथे स्नान करून अत्यंत विस्मित झाला।
Verse 21
अभिषिञ्चन्तु मां देवा इति तानब्रवीद्वचः । ततोऽभिषेकसंभारान्सर्वान्संभृत्य शास्त्रतः
तो त्यांना तो म्हणाला, “देवांनी माझा अभिषेक करावा.” मग शास्त्रविधीनुसार अभिषेकाची सर्व सामग्री विधिवत् गोळा केली गेली।
Verse 22
जुहुवुर्मंत्रपूतेऽग्नौ चत्वारो मुख्यऋत्विजः । ब्रह्मा च कपिलो जीवो विश्वामित्रश्चतुर्थकः
मंत्रांनी पवित्र केलेल्या अग्नीत चार मुख्य ऋत्विजांनी आहुती दिल्या—ब्रह्मा, कपिल, जीव आणि चौथा विश्वामित्र।
Verse 23
अन्ये च शतशस्तत्र मुनयो वेदपारगाः । तत्राद्भुतं महादेवो दर्शयामास भारत
तेथे वेदपारंगत असे इतरही शेकडो मुनी उपस्थित होते। तेथे, हे भारत, महादेवांनी एक अद्भुत चमत्कार दाखविला।
Verse 24
यदग्निकुण्डमध्यस्थो लिंगमूर्तिर्व्यदृश्यत । अहमेवाग्निमध्यस्थो हविर्गृह्णामि नित्यशः
तेव्हा अग्निकुंडाच्या मध्यभागी लिंगमूर्ती स्वरूपात प्रभू प्रकट झाले; जणू म्हणत होते—“मीच अग्निमध्ये स्थित राहून नित्य हव्य स्वीकारतो.”
Verse 25
एतत्संदर्शनार्थाय लिंगमूर्तिरभूद्विभुः । तल्लिंगमतुलं देवा नमश्चक्रुर्मुदान्विताः
या दर्शनप्राप्तीसाठी सर्वव्यापी प्रभूंनी लिंगमूर्ती धारण केली. त्या अतुलनीय लिंगास देवांनी आनंदाने भक्तिभावाने नमस्कार केला।
Verse 26
सर्वपापापहं पार्थ सर्वकामफलप्रदम् । तत्र होमावसाने च दत्ते हिमवता शुभे
हे पार्थ, हे सर्व पापांचा नाश करणारे व सर्व धर्म्य कामनांचे फळ देणारे आहे. तेथे होम समाप्त झाल्यावर हिमवानाने शुभ दान अर्पण केले।
Verse 27
दिव्यरत्नान्विते स्कन्दो निषण्णः परमासने । सर्वमंगलसंभारैर्विधिमंत्रपुरस्कृतम्
दिव्य रत्नांनी अलंकृत अशा परम आसनावर स्कंद विराजमान झाले. सर्व मंगल सामग्री सज्ज होती आणि पवित्र मंत्रांच्या अग्रस्थानी विधी चालू होता।
Verse 28
अभ्यषिंचंस्ततो देवाः कुमारं शंकरात्मजम् । इंद्रो विष्णुर्महावीर्यो ब्रह्मरुद्रौ च फाल्गुन
त्यानंतर देवांनी शंकरपुत्र कुमाराचा अभिषेक केला—इंद्र, महावीर्य विष्णु, तसेच ब्रह्मा आणि रुद्रही, हे फाल्गुन।
Verse 29
आदित्याद्य ग्रहाः सर्वे तथोभावनिलानलौ । आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्चैवाश्विनावुभौ
आदित्यांपासून आरंभ करून सर्व ग्रह, तसेच वायू आणि अग्नीही तेथे उपस्थित झाले. आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य आणि दोन्ही अश्विनीकुमारही त्या विधीत सहभागी झाले।
Verse 30
विश्वेदेवाश्च मरुतो गंधर्वाप्सरसस्तथा । देवब्रह्मर्षयश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः
तेथे विश्वेदेव व मरुत, गंधर्व व अप्सरा तसेच; देवस्वरूप ब्रह्मर्षी, वालखिल्य आणि मरीचि-प्रमुख ऋषिगणही उपस्थित होते।
Verse 31
विद्याधरा योगसिद्धाः पुलस्त्यपुलहादयः । पितरः कश्यपोऽत्रिश्च मरीचिर्भृगुरंगिराः
तेथे विद्याधर, योगसिद्ध, पुलस्त्य-पुलह इत्यादी; पितृगण; कश्यप व अत्रि; तसेच मरीचि, भृगु आणि अंगिरा हेही एकत्र जमले।
Verse 32
दक्षोऽथ मनवो ये च ज्योतींषि ऋतवस्तथा । मूर्तिमत्यश्च सरितो महीप्रभृतिकास्तथा
मग दक्ष, मनुगण, ज्योतींषी आणि ऋतूही; तसेच मूर्तिमती सरिता—मही (पृथ्वी) इत्यादी—तेथे येऊन पोहोचल्या।
Verse 33
लवणाद्याः समुद्राश्च प्रभासाद्याश्च तीर्थकाः । पृथिवी द्यौर्दिशश्चैव पादपाः पार्वतास्तथा
लवणसागरापासूनचे समुद्र, प्रभासापासूनची तीर्थस्थाने; पृथ्वी व द्यौ, दिशा देखील; तसेच वृक्ष व पर्वत—सर्व गुहाच्या पूजेसाठी तेथे उपस्थित होते।
Verse 34
आदित्याद्या मातरश्च कुर्वंत्यो गुहमंगलम् । वासुकिप्रमुखा नागास्थथोभौ गरुडारुणौ
आदित्यादि मातृशक्ती गुहाचे मंगलकर्म करीत होत्या; आणि वासुकी-प्रमुख नागगण, तसेच गरुड व अरुण—हे दोघेही तेथे उपस्थित होते।
Verse 35
वरुणो धनदश्चैव यमः सानुचरस्तथा । राक्षसो निरृतिश्चैव भूतानि च पलाशनाः
वरुण, धनद (कुबेर) आणि अनुचरांसह यम; राक्षसांचे समूह, निरृति तसेच भूतगण व अन्य उग्र प्राणी—सर्वजण त्या महासभेत आले।
Verse 36
धर्मो बृहस्पतिश्चैव कपिलो गाधिनंदनः । बहुलत्वाच्च ये नोक्ता विविधा देवतागणाः
धर्म, बृहस्पती, कपिल आणि गाधिनंदन (विश्वामित्र) तेथे होते; तसेच विविध प्रकारचे असंख्य देवगणही—इतके की सर्वांची नावे सांगितली नाहीत।
Verse 37
ते च सर्वे महीकूले ह्यभ्यषिंचन्मुदा गुहम् । ततो महास्वनामुग्रां देवदैत्यादिदर्पहाम्
ते सर्वजण भूमीच्या तीरावर आनंदाने गुहाचा अभिषेक करू लागले. तेव्हा एक प्रचंड, उग्र गर्जना उठली, जी देव-दैत्य आदिंचा दर्प चुरडणारी होती।
Verse 38
ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम् । विष्णुर्ददौ वैजयंतीं मालां बलविवर्धिनीम्
पशुपतीने त्यांना सर्वभूतांची विशाल महाचमू प्रदान केली. विष्णूंनी वैजयन्ती माळ दिली, जी बल व विजय वाढविणारी आहे।
Verse 39
उमा ददौ चारजसी वाससी सूर्यसप्रभा । गंगा कमंडलुं दिव्यममृतोद्भवमुत्तमम्
उमाने सूर्यसमान तेजस्वी अशी दोन सुंदर वस्त्रे दिली. गंगेनं अमृतोद्भव दिव्य व उत्तम कमंडलू प्रदान केला।
Verse 40
मही महानदी तस्य चाक्षमालां ससागरा । ददौ मुदा कुमाराय दंडं चैव बृहस्पतिः
पृथ्वीने महानद्यांसह सागरांसहित आनंदाने कुमाराला जपमाळ अर्पिली; आणि बृहस्पतीनेही हर्षाने त्याला दंड प्रदान केला।
Verse 41
गरुडो दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम् । अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम्
गरुडाने आपला प्रिय पुत्र—चित्रबर्हिण मयूर—अर्पण केला; आणि अरुणाने ध्वजावर धारण होणारा ताम्रचूड (कुक्कुटचिन्ह) चरणायुध म्हणून प्रदान केला।
Verse 42
छागं च वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितम् । कृष्णाजिनं तथा ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददौ जयम्
राजा वरुणाने बल-वीर्ययुक्त असा छाग (बकरा) दिला; आणि ब्रह्माने ब्राह्मण्यधर्मरक्षक कुमाराला विजयप्रद कृष्णाजिन अर्पण केले।
Verse 43
चतुरोऽनुचरांश्चैव महावीर्यान्बलोत्कटान् । नंदिसेनं लोहिताक्षं घण्टाकर्णं च मानसान्
त्याने चार अनुचरही नेमले—महावीर्य व प्रचंड बलवान: नंदिसेन, लोहिताक्ष, घण्टाकर्ण आणि मानस।
Verse 44
चतुर्थं चाप्यतिबलं ख्यातं कुसुममालिनम् । ततः स्थाणुर्ददौ देवो महापारिषदं क्रतुम्
चौथा, अतिबलवान व ख्यातनाम, कुसुममाली होता; त्यानंतर देव स्थाणु (शिव) यांनी ‘क्रतु’ नावाचा महापार्षद प्रदान केला।
Verse 45
स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम् । जघान दोर्भ्यां संक्रुद्धः प्रयुतानि चतुर्दश
देव-आसुरांच्या युद्धात तो क्रुद्ध होऊन आपल्या भुजबलाने भीषण कर्म करणाऱ्या दैत्यांचे चौदा प्रयुत संहारून टाकीत झाला।
Verse 46
यमः प्रादादनुचरौ यमकालोपमौ तदा । उन्माथं च प्रमाथं च महावीर्यौ महाद्युती
तेव्हा यमराजांनी यम व काळासारखे दोन अनुचर दिले—उन्माथ आणि प्रमाथ—दोघेही महावीर्यवान व महाद्युती।
Verse 47
सुभ्राजौ भास्करस्यैव यौ सदा चानुयायिनौ । तौ सूर्यः कार्तिकेयाय ददौ पार्थ मुदान्वितः
भास्कराचे सदैव अनुयायी असे ते दोन अतितेजस्वी—हे पार्थ—सूर्यदेवांनी आनंदाने कार्तिकेयाला अर्पण केले।
Verse 48
कैलासश्रृङ्गसंकाशौ श्वेतमाल्यानुलेपनौ । सोमोऽप्यनुचरौ प्रादान्मणिं सुमणिमेव च
कैलासशिखरांसारखे तेजस्वी, श्वेत माळा व श्वेत अनुलेपनाने विभूषित—सोमदेवांनीही दोन अनुचर दिले: मणि आणि सुमणि।
Verse 49
ज्वालजिह्वं ज्योतिषं च ददावग्निर्महाबलौ । परिघं च बलं चैव भीमं च सुमहाबलम्
अग्निदेवांनी महाबलवान ज्वालजिह्व व ज्योतिष दिले; तसेच परिघ, बल आणि अतिमहाबलवान भीम यांनाही अर्पण केले।
Verse 50
स्कंदाय त्रीननुचरान्ददौ विष्णुरुरुक्रमः । उत्क्रोशं पंचजं चैव वज्रदण्डधरावुभौ
उरुक्रम विष्णूंनी स्कंदाला तीन अनुचर दिले—उत्क्रोश, पंचज, आणि वज्र व दंड ही आयुधे धारण करणारे ते दोघे।
Verse 51
ददौ महेशपुत्राय वासवः परवीरहा । तौ हि शत्रून्महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून्
परवीरहा वासव (इंद्र) यांनी ते दोघे महेशपुत्राला अर्पण केले; कारण त्या दोघांनी रणांगणात महेंद्राचे अनेक शत्रू संहारले होते।
Verse 52
वर्धनं बंधनं चैव आयुर्वेदविशारदौ । स्कन्दाय ददतुः प्रीतावश्विनौ भरतर्षभ
हे भरतश्रेष्ठ! प्रसन्न अश्विनीकुमारांनी स्कंदाला वर्धन व बंधन हे (दोघे) दिले—दोघेही आयुर्वेदात पारंगत होते।
Verse 53
बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ । प्रददौ कार्तिकेयाय वायुश्चानुचरावुभौ
वायुदेवांनी कार्तिकेयाला बल व अतिबल हे दोन्ही अनुचर दिले—ते महावक्त्र, महाबलवान आणि अतिशय पराक्रमी होते।
Verse 54
घसं चातिघसं वीरौ वरुणश्च ददौ प्रभुः । सुवर्चसं महात्मानं तथैवाप्यतिवर्चसम्
प्रभु वरुणांनी घस व अतिघस हे दोन्ही वीर दिले; तसेच महात्मा सुवर्चस आणि अतिवर्चसही दिले—अद्भुत तेजाने दीप्त।
Verse 55
हिमवान्प्रददौ पार्थ साक्षाद्दौहित्रकाय वै । कांचनं च ददौ मेरुर्मेघमालिनमेव च
हे पार्थ! हिमवानाने आपल्या दौहित्रासाठी साक्षात् एक पार्षद अर्पण केला; आणि मेरू पर्वताने कांचन व मेघमालिन् यांनाही दान दिले।
Verse 56
उच्छ्रितं चातिशृंगं च महापाषाणयोधिनौ । स्वाहेयाय ददौ प्रीतः स विंध्यः पार्षदौ शुभौ
प्रीत होऊन विंध्य पर्वताने स्वाहेय (स्कंद) याला उच्छ्रित व अतिशृंग—महापाषाणांनी युद्ध करणारे—हे दोन शुभ पार्षद दिले।
Verse 57
संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रोऽपि गधाधरौ । प्रददौ पार्षदौ विरौ महीनद्या समन्वितः
महानद्यांसह समुद्रानेही गदा धारण करणारे वीर पार्षद—संग्रह व विग्रह—हे दोघे अर्पण केले।
Verse 58
उन्मादं पुष्पदंतं च शंकुकर्णं तथैव च । प्रददावग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना
शुभदर्शना पार्वतीने अग्निपुत्र (स्कंद) याला उन्माद, पुष्पदंत आणि शंकुकर्ण यांना अर्पण केले।
Verse 59
जयं महाजयं चैव नागौ ज्वलनसूनवे । प्रददुर्बलिनां श्रेष्ठौ सुपर्णः पार्षदावुभौ
सुपर्ण (गरुड) याने ज्वलनसूनु (अग्निपुत्र स्कंद) याला बलवानांत श्रेष्ठ असे दोन नाग-पार्षद—जय व महाजय—अर्पण केले।
Verse 60
एवं साध्याश्च रुद्राश्च वसवः पितरस्तथा । सर्वे जगति ये मुख्या ददुः स्कंदाय पार्षदान्
अशा रीतीने साध्य, रुद्र, वसु तसेच पितर—जगतातील सर्व प्रमुख देवगणांनी—स्कंदाला आपापले पार्षद (सेवक-गण) अर्पण केले।
Verse 61
नानावीर्यान्महावीर्यान्नानायुधविभूषणान् । बहुलत्वान्न शक्यंते संख्यातुं ते च फाल्गुन
ते नानाविध सामर्थ्यांनी युक्त, महावीर आणि विविध आयुधांनी विभूषित होते; त्यांची संख्या इतकी प्रचंड होती की, हे फाल्गुन, ती मोजता येत नाही।
Verse 62
मातश्च ददुस्तस्मै तदा मातृगणान्प्रभो । याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः कल्याणीभिश्चराचराः
तेव्हा, हे प्रभो, मातांनी त्याला मातृकागण अर्पण केले—ज्या कल्याणी देविंमुळे चराचरांसह त्रैलोक्य व्यापलेले आहे।
Verse 63
प्रभावती विशालाक्षी गोपाला गोनसा तथा । अप्सुजाता बृहद्दंडी कालिका बहुपुत्रका
(त्या आहेत) प्रभावती, विशालाक्षी; गोपाला व गोनसा; अप्सुजाता; बृहद्दंडी; कालिका; आणि बहुपुत्रका।
Verse 64
भयंकरी च चक्रांगी तीर्थनेमिश्च माधवी । गीतप्रिया अलाताक्षी चटुला शलभामुखी
आणि (त्या आहेत) भयंकरी, चक्रांगी, तीर्थनेमि, माधवी; गीतप्रिया, अलाताक्षी, चटुला आणि शलभामुखी।
Verse 65
विद्युज्जिह्वा रुद्रकाली शतोलूखलमेखला । शतघंटाकिंकिणिका चक्राक्षी चत्वरालया
त्या (मातृका) विद्युज्जिह्वा, रुद्रकाली, शतोलूखलमेखला, शतघंटाकिंकिणिका, चक्राक्षी आणि चत्वरालया अशा आहेत.
Verse 66
पूतना रोदना त्वामा कोटरा मेघवाहिनी । ऊर्ध्ववेणीधरा चैव जरायुर्जर्जरानना
त्या पूतना, रोदना, त्वामा, कोटरा, मेघवाहिनी, ऊर्ध्ववेणीधरा, जरायु आणि जर्जरानना अशा आहेत.
Verse 67
खटखेटी दहदहा तथा धमधमा जया । बहुवेणी बहुशीरा बहुपादा बहुस्तनी
त्या खटखेटी, दहदहा, धमधमा व जया; तसेच बहुवेणी, बहुशीरा, बहुपादा व बहुस्तनी आहेत.
Verse 68
शतोलूकमुखी कृष्णा कर्णप्रावरणा तथा । शून्यालया धान्यवासा पशुदा धान्यदा सदा
त्या शतोलूकमुखी, कृष्णा, कर्णप्रावरणा; तसेच शून्यालया, धान्यवासा, पशुदा आणि सदा धान्यदा आहेत.
Verse 69
एताश्चान्याश्च बह्व्यश्च मातरो भरतर्षभ । बहुलत्वादहं तासां न संख्यातुमिहोत्सहे
हे भरतश्रेष्ठा! या आणि अशा आणखी अनेक माता आहेत; त्यांच्या बहुलतेमुळे मी येथे त्यांची गणना करण्याचे धाडस करीत नाही.
Verse 70
वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिवेशनाः । गुहास्मशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः
काही देव्या वृक्षकुंजांत व चत्वरांत वास करतात, काही चतुष्पथांवर निवास करतात. काही गुहा व स्मशानांत राहतात, तर काही शैलप्रस्रवण व निर्झरांच्या काठी आपले धाम करतात.
Verse 71
नानाभरणवेषास्ता नानामूर्तिधरास्तथा । नानाभाषायुधधराः परिवव्रुस्तदा गुहम्
त्या नानाविध अलंकार व वेशभूषांनी सजलेल्या, तसेच नानारूप धारण करणाऱ्या होत्या. नानाभाषा बोलणाऱ्या व नानायुध धारण करणाऱ्या त्या तेव्हा गुह (स्कंद) याला सर्व बाजूंनी वेढून राहिल्या.
Verse 72
ततः स शुशुभे श्रीमान्गुहो गुह इवापरः । सैनापत्ये चाभिषिक्तो देवैर्नानामुनीश्वरैः
त्यानंतर तो श्रीमान् गुह अधिकच शोभून दिसला—जणू दुसराच गुह प्रकट झाला. देवांनी आणि अनेक मुनीश्वरांनी त्याचा सेनापतीपदी अभिषेक केला.
Verse 73
ततः प्रणम्य सर्वांस्ता नेकैकत्वेन पावकिः । व्रियतां वर इत्याह भवब्रह्मपुरोगमान्
त्यानंतर पावकीने त्या सर्वांना एकेक करून प्रणाम केला आणि भव (शिव) व ब्रह्मा यांच्या अग्रस्थानी असलेल्यांना म्हणाला—“वर निवडा.”