Adhyaya 23

Verse 1

नारद उवाच । ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा । देवगंधर्वकन्याभिर्नगकिंनरसंभवाः । मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना

नारद म्हणाले—त्यानंतर सुभगा शैलजा देवी तेव्हा क्रीडा करू लागल्या; देव व गंधर्वांच्या कन्यांसह, पर्वतजात किन्नरींसह, तसेच मुनींच्या कन्यांसहही—त्या सर्वांच्या संगतीने त्या अत्यंत शोभून दिसत होत्या।

Verse 2

कदाचिदथ मेरुस्थो वासवः पांडुनंदन । सस्मारा मां ययौ चाहं संस्मृतो वासवं तदा

एकदा मेरुपर्वतावर स्थित वासव (इंद्र), हे पांडुनंदना, मला स्मरला; आणि त्याच्या स्मरणाने प्रेरित होऊन मी त्या वेळीच वासवाकडे गेलो।

Verse 3

मां दृष्ट्वा च सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः । पूजयामास तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्

मला पाहताच सहस्राक्ष (इंद्र) अतिशय आनंदित होऊन उठून उभा राहिला। त्याने माझी पूजा केली; आणि ती पूजा स्वीकारून मी बोललो।

Verse 4

महासुर महोन्मादकालानल दिवस्पते । कुशलं विद्यते कच्चिच्च नंदसि

हे दिवसपते इंद्रा, महाअसुरांचा दमनकर्ता, रणात प्रचंड कालाग्नीप्रमाणे—सर्व कुशल आहे ना? आणि तू संतुष्ट आहेस का?

Verse 5

पृष्टस्त्वेवं मया शक्रः प्रोवाच वचनं स्मयन् । कुशलस्यांकुरस्तावत्संभूतो भुवनत्रये

माझ्या अशा प्रश्नावर शक्र हसत म्हणाला—“त्रिभुवनात कुशलतेचा पहिला अंकुर आता उगवला आहे.”

Verse 6

तत्फलोदयसंपत्तौ तद्भवान्संस्मृतो मुने । वेत्सि सर्वमतं त्वं वै तथापि परिनोदकः

त्या फलदायी समृद्धीच्या उदयावर, हे मुने, मी तुझे स्मरण केले. तू सर्वांचे मत जाणतोस, तरीही प्रश्न करून मार्गदर्शन करतोस।

Verse 7

निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने

खरे सुहृद्‌जनांच्या मंडळीमध्ये आपला हेतू निवेदन केल्याने मनुष्य परम समाधान प्राप्त करतो।

Verse 8

तद्भवाञ्छैलजां देवीं शैलंद्रं शैलवल्लभाम् । हरं संभावय वरं यन्नान्यं रोचयंति ते

म्हणून आपण शैलेंद्राची प्रिया शैलजा देवी हिच्यासाठी हा वरसंबंध घडवून आणा—ती श्रेष्ठ वर म्हणून केवळ हर (शिव) यालाच वरण्यास इच्छिते; अन्य कोणी तिला रुचत नाही।

Verse 9

ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गतोऽहं शैलसत्तमम् । ओषधिप्रस्थनिलयं साक्षादिव दिवस्पतिम्

त्याचे वचन ऐकून मी त्या श्रेष्ठ पर्वताकडे गेलो—औषधींनी आच्छादित पठारावरील निवासस्थानी—जिथे जणू प्रत्यक्ष दिवसपती (सूर्य) उपस्थित होता।

Verse 10

तत्र हैमे स्वयं तेन महाभक्त्या निवेदिते । महासने पूजितोहमुपविष्टो महासुखम्

तेथे त्याने महाभक्तीने अर्पण केलेल्या सुवर्णमय महासनावर माझे विधिपूर्वक पूजन झाले आणि मी महान सुखाने त्या श्रेष्ठ आसनावर बसलो।

Verse 11

गृहीतार्घ्यं ततो मां च पप्रच्छ श्लक्ष्णया गिरा । कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः

अर्घ्य स्वीकारल्यानंतर त्याने मृदू वाणीने माझी कुशलता विचारली; तपश्चर्येत दृढ तो शैल हळूहळू प्रसन्न झाला आणि त्याचे कमळासारखे मुख फुलले।

Verse 12

अहमप्यस्य तत्प्रोच्य प्रत्यवोचं गिरीश्वरम् । त्वया शैलेंद्र पूर्वां वाप्यपरां च दिशं तथा

त्याच्या वचनास प्रत्युत्तर देऊन मीही गिरीश्वरास म्हणालो—“हे शैलेंद्र! तुझ्यामुळे पूर्व दिशा आणि तसेच पश्चिम दिशा यथायोग्य सेविली व धारिली गेली आहे.”

Verse 13

अवगाह्य स्थितवता क्रियते प्राणिपालना । अहो धन्योसि विप्रेंद्राः साहाय्येन तवाचल

जे तुझ्या आश्रयास येऊन तिथे वास करतात, त्यांच्या द्वारे प्राण्यांचे पालन-रक्षण सिद्ध होते. अहो! हे अचल, तू धन्य आहेस; तुझ्या साहाय्याने विप्रश्रेष्ठही पोसले जातात.

Verse 14

तपोजपव्रतस्नानौः साध्यंत्यात्मनः परम् । यज्ञांगसाधनैः कांश्चित्कंदादिफलदानतः

तप, जप, व्रत आणि तीर्थस्नान यांद्वारे आत्म्याचे परम कल्याण साध्य होते. तसेच यज्ञाच्या अंगभूत साधनांसाठी कंद-मुळे, फळे इत्यादी दान केल्यानेही पुण्य मिळते.

Verse 15

त्वं समुद्धरसि विप्रान्किमतः प्रोच्यते तव । अन्येऽपि जीव बहुधात्वामुपाश्रित्य भूधर

तू विप्रांचा उद्धार व पालन करतोस—तुझ्या स्तुतीत यापेक्षा अधिक काय सांगावे? हे भूधर, इतरही अनेक जीव विविध प्रकारे तुझा आश्रय घेऊन जगतात.

Verse 16

मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः । शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्

शीत, ऊन आणि पाऊस इत्यादी नानाविध क्लेश सहन करून प्राणी (तुझ्याकडे) आनंदाने परत येतात, जणू गृहस्थाच्या घरीच परतत आहेत.

Verse 17

उपाकरोषि जंतूनामेवंरूपा हि साधवः । किमतः प्रोच्यते तुभ्यं धन्यस्त्वं पृथिवीधर

तू प्राणिमात्रांचा उपकार करतोस—हाच साधूजनांचा स्वभाव आहे. मग तुला अधिक काय सांगावे? हे पृथ्वीधर पर्वता, तू धन्य आहेस।

Verse 18

कंदरं यस्य चाध्यास्ते स्वयं तव महेश्वरः । इत्युक्तवति वाक्यं च यथार्थं मयिफाल्गुन

ज्याच्या कंदरात स्वयं महेश्वर वास करतात, तेच तुझे स्वतःचे पवित्र धाम—असे ती म्हणाली. हे फाल्गुन, तिचे वचन माझ्या बाबतीत यथार्थ ठरले।

Verse 19

हिमशैलस्य महिषी मेना आगाद्दिदृक्षया । अनुयाता दुहित्रा च स्वल्पाश्च परिचारिकाः

हिमशैलाची महिषी मेना दर्शनाची इच्छा धरून आली. ती कन्येसह आली होती आणि सोबत मोजक्याच परिचारिका होत्या।

Verse 20

लज्जयानतसर्वांगी प्रविवेश सदो महत् । ततो मां शैलमहिषी ववंदे प्रणिपत्य सा

लज्जेने सर्वांग झुकवून ती त्या महान सभामंडपात प्रवेशली. मग शैलमहिषीने मला दंडवत् प्रणाम करून वंदन केले।

Verse 21

वस्त्रनिर्गूढवदना पाणिपद्मकृतांजलिः । तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्

वस्त्राने मुख झाकून, कमलहस्तांनी अंजली धरून, तिला मी सत्यस्वरूप आशीर्वादांनी आशीर्वाद दिला; त्यामुळे ती उन्नत झाली।

Verse 22

पतिव्रता शुभाचारा सुबगा वीरसूः शुभे । सदा वीरवती चापि भव वंशोन्नतिप्रद

हे शुभे! तू पतिव्रता, सदाचारिणी, सौभाग्यवती व वीरांची जननी हो. सदैव वीरसंततीने युक्त राहून आपल्या वंशाची उन्नती करणारी हो.

Verse 23

ततोऽहं विस्मिताक्षीं च हिमवद्गिरिपुत्रिकाम् । मृदुवाण्या प्रत्यवोचमेहि बाले ममांतिकम्

मग विस्मयाने मोठे झालेले नेत्र असलेल्या हिमवंताच्या कन्येला पाहून मी मृदुवाणीने म्हणालो—“ये बाळे, माझ्या जवळ ये.”

Verse 24

ततो देवी जगन्माता बालबावं स्वकं मयि । दर्शयंती स्वपितरं कंठे गृह्यांकमावि शत्

तेव्हा जगन्माता देवीने माझ्यासमोर आपला बालसुलभ भाव दाखवत, पित्याच्या गळ्यात हात घालून त्याच्या मांडीवर जाऊन बसली.

Verse 25

उवाच वाचं तां मंदं मुनिं वंदय पुत्रिके । मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्

तो हळुवार म्हणाला—“पुत्री, मुनींना वंदन कर. मुनींच्या कृपेने तू नक्कीच तुला मान्य असा पती प्राप्त करशील.”

Verse 26

इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रांतपि हितानना । किंचित्सहुंकृतोत्कंपं प्रोच्य नोवाच किंचन

असे ऐकून ती बाळी वस्त्राच्या पदराने चेहरा झाकून, थोडासा कंपित हुंकार देऊन थांबली; पुढे काहीच बोलली नाही.

Verse 27

ततो विस्मितचित्तोहमुपचारविदांवरः । प्रत्यवोचं पुनर्देवीमेहि दास्यामि ते शुभे

तेव्हा मी विस्मितचित्त होऊन, उपचारविद्येत निपुण, देवीला पुन्हा म्हणालो— “ये शुभे, मी ते तुला देईन।”

Verse 28

रत्नक्रीडनकं रम्यं स्तापितं सुचिरं मया । इत्युक्ता सा तदोत्थाय पितुरंकात्सवेगतः

“रम्य असे रत्नांचे खेळणे मी फार काळ जपून ठेवले आहे”—असे ऐकताच ती पित्याच्या मांडीवरून तत्क्षणी वेगाने उठली।

Verse 29

वंदमाना च मे पादौ मया नीतांक मात्मनः । मन्यता तां जगत्पूज्यामुक्तं बाले तवोचितम्

ती माझ्या पायांना वंदन करीत होती; मी तिला आपल्या मांडीवर घेतले, तिला जगत्पूज्य मानून म्हणालो— “बाळे, हे तुझ्याच योग्य आहे।”

Verse 30

न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता । इत्युक्ते मातृवात्सल्याच्छैलेन्द्र महिषी तदा

मी म्हणालो— “तुला योग्य असा कोणता आशीर्वाद मी देऊ, ते मला दिसत नाही।” असे ऐकून मातृवत्सल्याने शैलेन्द्राची महिषी तेव्हा उत्तरली।

Verse 31

नोदयामास मां मंदमानशीःशंकिता तदा । भगवन्वेत्सि सर्वं त्वमतीतानागतं प्रभो

तेव्हा ती संकोचलेल्या मनाने व शंकेने व्याकुळ होऊन मला विनवू लागली— “भगवन्, प्रभो, तुम्ही सर्व जाणता—भूत आणि भविष्यही।”

Verse 32

तदहं ज्ञातुमिच्छामि कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत् । श्रुत्वेति सस्मितमुखः प्रावोचं नर्मवल्लभः

“म्हणून मला जाणून घ्यायचे आहे—तिचा पती कसा असेल?” हे ऐकून मी हसतमुखाने, विनोदपूर्ण व सौम्य वाणीने उत्तर दिले।

Verse 33

न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे वर्तते च कुलक्षणः । नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधीवृतः क्रूरैश्च सर्वदा

“भद्रे, तिचा पती अजून जन्मलेला नाही; तरीही कुललक्षणे प्रकट होत आहेत. तो नग्न, अतिनिर्धन, क्रोधी आणि नेहमी क्रूर संगतीने वेढलेला असेल.”

Verse 34

श्रुत्वेति संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्यो हिमाचलः । मां तदा प्रत्युवाचेदं साश्रुकण्ठो महागिरिः

हे ऐकून हिमाचल संभ्रमाने व्याकुळ झाला; त्याचे धैर्य जणू ढासळले. मग अश्रूंनी गळा भरलेल्या त्या महागिरीने मला असे उत्तर दिले।

Verse 35

अहो विचित्रः सं सारो दुर्वेद्यो महतामपि । प्रवरस्त्वपि शक्त्या यो नरेषु न कृपायते

“अहो, हा संसार किती विचित्र आहे—महानांनाही दुर्वेध्य. शक्तीत श्रेष्ठ असूनही जो मनुष्यांवर दया करत नाही.”

Verse 36

यत्नेन महता तावत्पुण्यैर्बहुविधैरपि । साधयत्यात्मनो लोको मानुष्य मतिदुर्लभम्

“मोठ्या प्रयत्नाने—आणि अनेक प्रकारच्या पुण्यांनीही—जीवांना स्वतःसाठी मानुष्यत्व प्राप्त होते, जे अत्यंत दुर्लभ आहे.”

Verse 37

अध्रुवं तद्ध्रवत्वे च कथंचित्परिकल्प्यते । तत्रापि दुर्लभानाम समानव्रतचारिणी

जे अध्रुव आहे तेही कसेतरी ध्रुव मानले जाते; तरीही त्या दुर्लभ प्राप्तींमध्ये समान व्रत-आचरण करणारी पत्नी मिळणे कठीण आहे.

Verse 38

साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्याया स्यात्पतिव्रता । तत्रापि दुर्लभं यच्च तया धर्मनिषेवणम्

महाकुलोत्पन्न साध्वी पत्नी पतिव्रता असू शकते; तरीही तिच्याकडून धर्माचे निष्ठेने आचरण होणे दुर्लभ आहे.

Verse 39

सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम् । एतत्सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते

आणि वेद-पुराणोक्त, त्रिलोकीहितकारी धर्म—हेही अत्यंत दुर्लभ की तोच (खरा धर्मभाव) तिच्यात प्रत्यक्ष उत्पन्न होतो.

Verse 40

तदपत्यमपत्यार्थं संसारे किल नारद । एतेषां दुर्लभानां हि किंचित्प्राप्नोति पुण्यवान्

हे नारद! या संसारचक्रात वंशासाठी अपत्याची इच्छा केली जाते; पण या दुर्लभ प्राप्तींमधूनही पुण्यवानच थोडासा भाग मिळवतो.

Verse 41

सर्वमेतदवाप्नोति स कोपि यदिवा न वा । किंचित्केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्

कोणी हे सर्व मिळवो वा काहीच न मिळवो; तरीही संसार मनुष्याला कुठल्या ना कुठल्या बाबतीत न्यूनच करतो, कारण काहीतरी उणीव राहतेच.

Verse 42

अथ संसारिको दोषः स्वकृतं यत्र भुज्यते । गार्हस्थ्यं च प्रशंसंति वेदाः सर्वेऽपि नारद

आता संसारजीवनाचा दोष हा की त्यात मनुष्याला स्वतःच्या कृत कर्मांचे फळ अपरिहार्यपणे भोगावे लागते. तरीही हे नारद, सर्व वेद गृहस्थाश्रमाची प्रशंसा करतात.

Verse 43

नेति केचित्तत्र पुनः कथं ते यदि नो गृही । अतो धात्रा च शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः

काही जण तेथे म्हणतात—“नाही, तसे नाही.” पण जर गृहस्थत्व खरेच मान्य नसते, तर ते कसे शक्य झाले असते? म्हणून धाता (स्रष्टा) यांनी शास्त्रांत सुयोग्य संतती-लाभाची प्रशंसा केली आहे.

Verse 44

पुनश्चसृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणनाय च । तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते

पुन्हा, सृष्टीची वाढ व्हावी आणि नरकापासून त्राण मिळावे म्हणून—तेथे स्त्रियांची उत्पत्ती नसल्यास सृष्टीच होत नाही.

Verse 45

सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी । तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा । शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महात्फलम्

ती (स्त्री) जन्मत: व स्वभावत:च दीन व कष्टभागिनी असते. म्हणून वेधस (विधाता) यांनी असे ठरविले आहे की अशा स्त्रियांचा अवमान होऊ नये. हे वचन शास्त्रांत निःसंदिग्ध सांगितले असून महाफलदायी आहे.

Verse 46

दशपुत्रसमा कन्या दशपुत्रान्प्रवर्द्धयन् । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया

एक कन्या दहा पुत्रांसमान आहे. दहा पुत्रांचे पालन-पोषण करून मनुष्य जे पुण्यफळ मिळवतो, तेच फळ एका कन्येच्या पालनानेही मिळते.

Verse 47

तस्मात्कन्या पितुः शोच्या सदा दुःखविवर्धिनी

म्हणून कन्या पित्याला शोचनीय; कारण ती सदैव दुःख वाढविणारी ठरते।

Verse 48

यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता । त्वयोक्तं च कृते ह्यस्यास्तद्वाक्यं मम शोकदम्

ती सर्वार्थसंपन्न—पती, पुत्र व धनयुक्त—असली तरी, तिच्याविषयी तू जे बोललास व केलंस, तेच वचन मला शोक देणारे झाले आहे।

Verse 49

केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता । न जातोऽस्याः पतिः कस्माद्वर्तते वा कुलक्षणः

कुठल्या दोषामुळे माझी कन्या आशीर्वादांस—सद्विवाहास—अयोग्य ठरली? तिच्यासाठी पती का जन्मला नाही, किंवा तिचे शुभ कुललक्षण का दिसत नाही?

Verse 50

निर्धनश्च मुने कस्मात्सर्वेषां सर्वदः कुतः । इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे

हे मुने! तो ‘निर्धन’ कसा, आणि तरीही सर्वांना सर्व देणारा कसा? तुझे हे दुर्धट वचन माझे मन जणू मोहात पाडते.

Verse 51

इति तं पुत्रवात्सल्यात्सभार्यं शोकसंप्लुतम् । अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पांडुनंदन

अशा रीतीने पुत्रवात्सल्यामुळे पत्नीसमवेत शोकात बुडालेल्या त्याला पाहून, हे पांडुनंदना, मी सत्य वचनांनी त्याला धीर दिला.

Verse 52

मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक् । श्रृणु तद्वचनं मह्यं यन्मयोक्तं च ह्यर्थवत्

हे शैलराजा, शोक करू नकोस; तू अतिशय पुण्यवान आहेस—हा तर आनंदाचा प्रसंग आहे. माझे वचन ऐक; मी जे सांगतो ते निश्चयच अर्थपूर्ण आहे.

Verse 53

जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा । पुरा भवेऽभवद्भार्या सतीनाम्ना भवस्य या

ही बालिका खरोखर जगन्माता आहे—तुझी कन्या, सर्व सिद्धी देणारी. पूर्वी तीच भव (शिव) यांची पत्नी झाली होती; ‘सती’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 54

तदस्याः किमहं दद्मि रवेर्दीपमिवाल्पकः । संचिंत्येति महादेव्या नाशिषं दत्तवानहम्

मी तिला काय देऊ शकतो—जणू सूर्याला लहानसा दिवा अर्पावा! असे विचारून मी महादेवीला कोणताही ‘आशीर्वाद’ दिला नाही.

Verse 55

न जातोऽभवद्भार्या पतिश्चेति वर्तते च भवो हि सः । न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः

तो जन्मलेला नाही, तरीही ‘पती’ व ‘पत्नी’ असे म्हणतात—कारण तोच भव (शिव) आहे. तो महादेव अजन्मा; त्याच्यापासून भूत, भविष्य आणि सर्व भवप्रवाह उत्पन्न होतो.

Verse 56

शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

तो शरण देणारा, शाश्वत, परम शास्ता व उपदेशक आहे—शंकर, परमेश्वर.

Verse 57

सर्वे देवा यत्पदमामनंति वेदैश्च सर्वैरपि यो न लभ्यः । ब्रह्मादिविश्वं ननु यस्य शैल बालस्य वा क्रीडनकं वदंति

ज्याचे परम पद सर्व देव वेदांनीही सतत स्तवितात, तरी सर्व वेद मिळूनही ज्याला पूर्णपणे प्राप्त करू शकत नाहीत—ब्रह्मादि समग्र विश्व त्या शैलतनय बालासाठी जणू केवळ खेळणेच आहे, असे म्हणतात।

Verse 58

स चामंगल्यशीलोऽपि मंगलां यतनो हरः । निर्धनः सर्वदश्चासौ वेद स्वं स्वयमेव सः

तो जरी ‘अमंगल-स्वभाव’ असा वर्णिला जातो, तरी हर स्वतःच मंगलाचा हेतु आहे। तो जरी ‘निर्धन’ असला, तरी तो सर्वांचा दाता आहे; आणि आपले खरे स्वरूप तो स्वतःच जाणतो।

Verse 59

स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः । भविष्यति पतिः सोऽस्यास्तत्किमर्थं तु शोचसि

तो देव—अचल, स्थाणु, महादेव, अजर हर—हिचाच पती होईल. मग तू कशासाठी शोक करतोस?