Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 25

Devanagari script

आश्चर्यमूर्तिरायुष्या ह्याढ्याऽद्याऽप्राऽर्यसेविता । आप्यायिन्याप्तविद्याऽख्यात्वानंदाऽश्वासदायिनी

Transliteration

āścaryamūrtirāyuṣyā hyāḍhyā'dyā'prā'ryasevitā | āpyāyinyāptavidyā'khyātvānaṃdā'śvāsadāyinī

Translation

ती आश्चर्यमूर्ती, आयुष्य देणारी; समृद्ध, आद्या व आर्यांनी सेविलेली आहे। ती पोषण करणारी, सम्यक् विद्या-प्राप्ती म्हणून ख्यात, आनंद व आश्वास देणारी आहे।

Word by Word

• आश्चर्यमूर्तिः: wonder-form; marvelous embodiment
• आश्चर्यमूर्तिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आश्चर्य (प्रातिपदिक) + मूर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (आश्चर्या मूर्तिः)

• आयुष्या: life-giving; promoting longevity
• आयुष्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आयुष्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (आयुः ददाति/आयुष्मती)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; emphasis/indeed

• आढ्या: wealthy, rich
• आढ्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आढ्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• आद्या: primordial, first
• आद्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आद्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• अप्रा: unattained/unsurpassed
• अप्रा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अप्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्; ‘अप्रा’ = not reached/unsurpassed (rare epithet)

• आर्यसेविता: served by the noble
• आर्यसेविता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आर्य (प्रातिपदिक) + सेवित (कृदन्त; √सेव्)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त) ‘सेवित’; तृतीया-तत्पुरुषः (आर्यैः सेविता)

• आप्यायिनी: nourishing, causing growth
• आप्यायिनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आप्यायिन् (प्रातिपदिक; from √प्याय् with आ-)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• आप्तविद्या: possessing attained/true knowledge
• आप्तविद्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आप्त (कृदन्त; √आप्) + विद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (आप्ता विद्या यस्याः/आप्तविद्या)

• अख्या: renowned
• अख्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अख्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्; ‘अख्या’ = renowned/famed (from √ख्या)

• त्व: you
• त्व: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Indeclinable
• Root: त्व (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; vocative-emphasis/‘you indeed’

• आनन्दा: blissful
• आनन्दा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आनन्द (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• आश्वासदायिनी: giver of consolation/relief
• आश्वासदायिनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आश्वास (प्रातिपदिक) + दायिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (आश्वासं ददाति इति)

Speaker

Skanda (contextual attribution within Kāśīkhaṇḍa dialogue)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Naimiṣāraṇya ṛṣis (frame)

Visual Art Cues

Scene: Devī as the primordial source, seated with a manuscript (vidyā) and a nectar vessel (āyuḥ/amṛta), showering nourishing light; noble sages and students offer salutations in a Kāśī scholastic-temple setting.

Characters & Entities

• Gaṅgā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Gaṅgā’s tīrtha-grace is described as nourishment for life and mind—longevity, knowledge, and inner consolation arise from her sanctity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gaṅgā in Kāśī, revered as a primordial, noble-served source of sustenance and spiritual reassurance.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the emphasis is on stuti and reliance on Gaṅgā’s nourishing presence.