Adhyaya 23
व्यास सांगतात—दैत्यांशी संघर्षामुळे त्रस्त झालेले देव ब्रह्मदेवांना शरण जातात व विजयाचा उपाय विचारतात. ब्रह्मा धर्मारण्याची पूर्वरचना सांगतात—ब्रह्मा, शंकर व विष्णू यांच्या दिव्य सहकार्याने, आणि यमाच्या तपश्चर्येला कारण-समर्थन मानून. ते कर्म-भूगोलाचा नियमही स्पष्ट करतात की धर्मारण्यात केलेले दान, यज्ञ किंवा तप ‘कोटी-गुणित’ होते; तेथे पुण्य व पाप—दोन्हींचे फळ वाढून प्रकट होते। देव धर्मारण्यात जाऊन सहस्र वर्षांचे महान् सत्र सुरू करतात. प्रमुख ऋषींना यज्ञातील विशेष पदांवर नेमून विशाल वेदी-परिसर उभारतात, मंत्रविधीने आहुती देतात आणि तेथील द्विज व आश्रित जनांना अन्नदान व अतिथिसत्काराने तृप्त करतात। पुढील काळात लोहासुर ब्रह्मासारखा वेष घेऊन याजक व वस्तीवर उपद्रव करतो. तो यज्ञसामग्री नष्ट करतो, पवित्र स्थाने अपवित्र करतो, त्यामुळे लोक भयभीत होऊन विखुरतात. विस्थापित लोक नवी गावे वसवतात; त्यांच्या नावांत भय, गोंधळ व मार्गभेदाची आठवण राहते. धर्मारण्यही दूषणामुळे राहण्यास कठीण होते व तीर्थमहिमा क्षीण होतो; अखेरीस असुर तृप्त होऊन निघून जातो।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा । तत्सर्वं कथयाम्यद्य शृणुष्वैकाग्रमानसः
व्यास म्हणाले—आता पुढे मी प्राचीनकाळी ब्रह्माने जे केले ते सांगतो. आज मी ते सर्व कथन करीन; तू एकाग्रचित्ताने ऐक।
Verse 2
देवानां दानवानां च वैराद्युद्धं बभूव ह । तस्मिन्युद्धे महादुष्टे देवाः संक्लिष्टमानसाः
देव आणि दानव यांच्यात वैरामुळे युद्ध झाले. त्या अत्यंत दुष्ट युद्धात देवांचे मन फारच क्लेशित झाले।
Verse 3
बभूवुस्तत्र सोद्वेगा ब्रह्माणं शरणं ययुः
तेथे ते सर्व उद्विग्न होऊन ब्रह्माच्या शरणास गेले।
Verse 4
देवा ऊचुः । ब्रह्मन्केन प्रकारेण दैत्यानां वधमेव च । करोम्यद्य उपायं हि कथ्यतां शीघ्रमेव मे
देव म्हणाले—हे ब्रह्मन्! कोणत्या प्रकारे दैत्यांचा वध साध्य होईल? आज मी कृती करीन; मला तो उपाय शीघ्र सांगा।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । मया हि शंकरेणैव विष्णुना हि तथा पुरा । यमस्य तपसा तुष्टैर्धर्मारण्यं विनिर्मितम्
ब्रह्मा म्हणाले—पूर्वी मी, शंकर आणि विष्णू यांच्यासह, यमाच्या तपाने संतुष्ट होऊन ‘धर्मारण्य’ नावाचे पवित्र वन निर्माण केले।
Verse 6
तत्र यद्दीयते दानं यज्ञं वा तप उत्तमम् । तत्सर्वं कोटिगुणितं भवेदिति न संशयः
तेथे जे दान दिले जाते, किंवा यज्ञ केला जातो, अथवा उत्तम तप आचरले जाते—ते सर्व कोटीगुणित फल देतें; यात संशय नाही।
Verse 7
पापं वा यदि वा पुण्यं सर्वं कोटि गुणं भवेत् । तस्माद्दैत्यैर्न धर्षितं कदाचिदपि भोः सुराः
तेथे पाप असो वा पुण्य—सर्व काही कोटीगुणित होते। म्हणून, हे देवांनो, दैत्यांनी त्याचा कधीही भंग केला नाही।
Verse 8
श्रुत्वा तु ब्रह्मणो वाक्यं देवाः सर्वे सविस्मयाः । ब्रह्माणं त्वग्रतः कृत्वा धर्मार ण्यमुपाययुः
ब्रह्माचे वचन ऐकून सर्व देव विस्मित झाले. ब्रह्माला पुढे करून ते धर्मारण्याकडे निघाले।
Verse 9
सत्रं तत्र समारभ्य सहस्राब्दमनुत्तमम् । वृत्वाऽचार्यं चांगिरसं मार्कंण्डेयं तथैव च
तेथे त्यांनी सहस्र वर्षे चालणारा अनुपम सत्रयज्ञ आरंभ केला आणि आचार्य म्हणून आंगिरस ऋषी तसेच मार्कंडेय यांना वरण केले।
Verse 10
अत्रिं च कश्यपं चैव होता कृत्वा महामतिः । जमदग्निं गौतमं च अध्वर्युत्वं न्यवेदयन्
महामतींनी अत्री व कश्यप यांना होतृ-पुरोहित म्हणून नेमले; तसेच जमदग्नी व गौतम यांना अध्वर्यु-पद दिले।
Verse 11
भरद्वाजं वसिष्ठं तु प्रत्यध्वर्युत्वमादिशन् । नारदं चैव वाल्मीकिं नोदना याकरोत्तदा
त्यांनी भरद्वाज व वसिष्ठ यांना प्रत्यध्वर्यु-पद दिले; आणि त्या वेळी नारद व वाल्मीकी यांना नोदना-कार्य (यज्ञ-प्रेरक/उच्चारक) सोपविले।
Verse 12
ब्रह्मासने च ब्रह्माणं स्थापयामासुरादरात् । क्रोशचतुष्कमात्रां च वेदिं कृत्वा सुरैस्ततः
आदराने त्यांनी ब्रह्माला ब्रह्मासनावर विराजमान केले; नंतर देवांनी चार क्रोश परिमाणाची वेदी तयार केली।
Verse 13
द्विजाः सर्वे समाहूता यज्ञस्यार्थे हि जापकाः । ऋग्यजुःसामाथर्वान्वै वेदानुद्गिरयंति ये
यज्ञासाठी सर्व द्विज जपकरी बोलावले गेले—जे ऋग्, यजुः, साम व अथर्व वेदांचा उच्चार करून पठण करतात।
Verse 14
गणनाथं शंभुसुतं कार्त्तिकेयं तथैव च । इन्द्रं वज्रधरं चैव जयंतं चन्द्रसूनुकम्
त्यांनी गणनाथ—शंभुपुत्र कार्त्तिकेय—याचेही आवाहन केले; तसेच वज्रधारी इंद्र आणि चंद्रपुत्र जयंत यांनाही बोलावले।
Verse 15
चत्वारो द्वारपालाश्च देवाः शूरा विनिर्मिताः । ततो राक्षोघ्नमंत्रेण हूयते हव्यवाहनः
चार शूर देव द्वारपाल म्हणून नेमले गेले। नंतर राक्षोघ्न मंत्राने हव्यवाहन अग्नीत आहुती अर्पण केली गेली।
Verse 16
तिलांश्च यवमिश्रांश्च मध्वाज्येन च मिश्रितान् । जुहुवुस्ते तदा देवा वेदमंत्रैर्नरेश्वर
हे नरेश्वर! तेव्हा त्या देवांनी वेदमंत्रांसह तिळ व यव यांचे मिश्रण मधु-घृताने संयुक्त करून अग्नीत होम केला।
Verse 17
आघारावाज्यभागौ च हुत्वा चैव ततः परम् । द्राक्षेक्षुपूगनारिंग जंबीरं बीजपूरकम्
आघार व आज्यभागाची आहुती देऊन, नंतर द्राक्षा, ऊस, पूग (सुपारी), नारिंग, जंबीर (लिंबू) व बीजपूरक (डाळिंब) अर्पण केले.
Verse 18
उत्तरतो नालिकेरं दाडिमं च यथाक्रमम् । मध्वाज्यं पयसा युक्तं कृशरशर्करायुतम्
उत्तर दिशेस क्रमाने नारळ व डाळिंब अर्पण केले; तसेच दुधयुक्त मधु-घृत आणि साखरयुक्त कृशरही अर्पण केला.
Verse 19
तंडुलैः शतपत्रैश्च यज्ञे वाचं नियम्य च । विचिंत्य च महाभागाः कृत्वा यज्ञं सदक्षिणम्
तांदूळ व शतपत्र पुष्पांनी युक्त, यज्ञात वाणी संयमून व ध्यान करून, त्या महाभागांनी दक्षिणेसह यज्ञ पूर्ण केला.
Verse 20
उत्तमं च शुभं स्तोमं कृत्वा हर्षमुपाययुः । अवारितान्नमददन्दीनांधकृपणेष्वपि
उत्तम व शुभ स्तोत्र करून त्यांनी महान् हर्ष प्राप्त केला। त्यांनी अन्नदान निर्बंध न ठेवता केले—दीन, आंधळे व कृपण यांनाही।
Verse 21
ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण दत्तमन्नं यथेप्सितम् । पायसं शर्करायुक्तं साज्यशाकसमन्वितम्
विशेषतः ब्राह्मणांना यथेच्छ अन्न दिले गेले—शर्करायुक्त पायस आणि तुपात केलेल्या शाकासह।
Verse 22
मंडका वटकाः पूपास्तथा वै वेष्टिकाः शुभाः । सहस्रमोदकाश्चापि फेणिका घुर्घुरादयः
मंडक, वटक, पूप तसेच शुभ वेष्टिका होत्या; आणि हजारो मोदकही, फेणिका, घुर्घुरा इत्यादी मिष्टान्नांसह।
Verse 23
ओदनश्च तथा दाली आढकीसंभवा शुभा । तथा वै मुद्गदाली च पर्पटा वटिका तथा
ओदन (शिजवलेला भात) होता, आणि आढकीपासून बनवलेल्या शुभ डाळी; तसेच मूगडाळ, आणि पर्पटा व वटिका प्रकारचे पदार्थही।
Verse 24
प्रलेह्यानि विचित्राणि युक्तास्त्र्यूषणसंचयैः । कुल्माषा वेल्लकाश्चैव कोमला वालकाः शुभाः
त्रिकटु (तीन तिखट द्रव्य) यांच्या संयोगाने युक्त नानाविध प्रलेह्य पदार्थ होते. कुल्माष, वेल्लक आणि कोमल शुभ वालकही होते.
Verse 25
कर्कटिकाश्चार्द्रयुता मरिचेन समन्विताः । एवंविधानि चान्नानि शाकानि विविधानि च
कर्कटिका नामक भाजीही होती, रसाळ व सुशिजविलेली, काळ्या मिरीने सुगंधित; तसेच अशा प्रकारची अन्ने आणि नानाविध शाक-उपभोज्यही होते।
Verse 26
भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्धर्मारण्य निवासिनः । अष्टादशसहस्राणि सपुत्रांश्च तदा नृप
हे नृपा! धर्मारण्यात वसणाऱ्या सर्व द्विजांना—पुत्रांसह अठरा हजारांना—तेव्हा भोजन घातले गेले।
Verse 27
प्रतिदिनं तदा देवा भोजयंति स्म वाडवान् । एवं वर्षसहस्रं वै कृत्वा यज्ञं तदामराः
तेव्हा देवगण दररोज वाडवांना भोजन घालीत; अशा रीतीने अमर देवांनी तो यज्ञ पूर्ण एक हजार वर्षे केला।
Verse 28
कृत्वा दैत्यवधं राजन्निर्भयत्वमवाप्नुयुः । स्वर्गं जग्मुस्ते सहसा देवाः सर्वे मरुद्गणाः
हे राजन्! दैत्यांचा वध करून त्यांनी निर्भयता प्राप्त केली; आणि ते सर्व देव मरुद्गणांसह तत्क्षणी स्वर्गास गेले।
Verse 29
तथैवाप्सरसः सर्वा ब्रह्मवि ष्णुमहेश्वराः । कैलासशिखरं रम्यं वैकुंठं विष्णुवल्लभम्
तसेच सर्व अप्सरा आणि ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर—रम्य कैलासशिखरावर आणि विष्णुवल्लभ वैकुंठाला प्रस्थान केले।
Verse 30
ब्रह्मलोकं महापुण्यं प्राप्य सर्वे दिवौकसः । परं हर्षमुपाजग्मुः प्राप्य नंदनमुत्तम्
महापुण्य ब्रह्मलोकास प्राप्त होऊन सर्व देववासी, उत्तम नंदनवनात पोहोचून परम हर्षास प्राप्त झाले।
Verse 31
स्वेस्वे स्थाने स्थिरीभूत्वा तस्थुः सर्वे हि निर्भयाः
ते सर्वजण आपापल्या स्थानी दृढ होऊन उभे राहिले आणि निश्चयच निर्भय राहिले।
Verse 32
ततः कालेन महता कृताख्ययुगपर्यये । लोहासुरो मदोन्मत्तो ब्रह्मवेषधरः सदा
नंतर फार काळ गेल्यावर, कृत नावाच्या युगाच्या शेवटी, मदाने उन्मत्त लोहासुर सदैव ब्राह्मणवेष धारण करी।
Verse 33
आगत्य सर्वान्विप्रांश्च धर्षयेद्धर्मवित्तमान् । शूद्रांश्च वणिजश्चैव दंडघातेन ताडयेत्
तो तेथे येऊन धर्म जाणणाऱ्या सर्व ब्राह्मणांना छळीत असे; आणि शूद्र व वणिजांनाही दंडप्रहारांनी ताडीत असे।
Verse 34
विध्वंसयेच्च यज्ञादीन्होमद्रव्याणि भक्षयेत् । वेदिका दीर्घिका दृष्ट्वा कश्मलेन प्रदूषयेत्
तो यज्ञादि कर्मांचाही विध्वंस करी, होमद्रव्ये भक्षी; आणि वेदी व पवित्र दीर्घिका पाहून त्यांना कल्मषाने अपवित्र करी।
Verse 35
मूत्रोत्सर्गपुरीषेण दूषयेत्पुण्यभूमिकाः । गहनेन तथा राजन्स्त्रियो दूषयते हि सः
अयोग्य स्थानी मूत्र-मलोत्सर्ग केल्याने पुण्यभूमी दूषित होते; तसेच हे राजन्, गुप्त अधर्मसंगाने पुरुष स्त्रियांचा मान व शुचिता कलुषित करतो।
Verse 36
ततस्ते वाडवाः सर्वे लोहासुरभयातुराः । प्रनष्टाः सपरीवारा गतास्ते वै दिशो दश
त्यानंतर लोहाराक्षसाच्या भयाने व्याकुळ झालेले ते सर्व वाडव लोक परिवारासह नाहीसे झाले आणि दहा दिशांकडे निघून गेले।
Verse 37
वणिजस्ते भयोद्विग्ना विप्राननुययुर्नृप । महाभयेन संभीता दूरं गत्वा विमृश्य च
हे नृप, भयाने व्याकुळ झालेले ते वणिक ब्राह्मणांच्या मागोमाग गेले; महाभयाने घाबरून दूर जाऊन त्यांनी विचारमंथन केले।
Verse 38
सह शूद्रैद्विजैः सर्व एकीभूत्वा गतास्तदा । मुक्तारण्यं पुण्यतमं निर्जनं हि ययुश्च ते
तेव्हा शूद्र व द्विजांसह ते सर्व एकत्र होऊन निघाले; आणि परम पुण्य, खरोखर निर्जन अशा मुक्तारण्याकडे गेले।
Verse 39
निवासं कारयामासुर्नातिदूरे नरेश्वर । वजिङ्नाम्ना हि तद्ग्रामं वासयामासुरेव ते
हे नरेश्वर, फार दूर नाही त्यांनी निवास उभारले; आणि त्या गावास ‘वजिङ’ या नावानेच त्यांनी वसविले।
Verse 40
लोहासुरभयाद्राजन्विप्र नाम्ना विनिर्मितम् । शंभुना वणिजा यस्मात्तस्मात्तन्नामधारणम्
हे राजन्! लोहासुराच्या भयामुळे ते स्थान ‘विप्र’ या नावाने निर्मिले व प्रतिष्ठित झाले. आणि कारण ते वणिक शंभूने वसविले, म्हणून त्याचे नाव त्याच्याशी संबंधित असे धारण झाले.
Verse 41
शंभुग्राममिति ख्यातं लोके विख्यातिमागतम् । अथ केचिद्भयान्नष्टा वणिजः प्रथमं तदा
ते स्थान ‘शंभुग्राम’ म्हणून लोकी प्रसिद्ध झाले व मोठी कीर्ती प्राप्त झाली. तेव्हा त्याच वेळी भयामुळे काही वणिक—प्रथमच—विखुरून हरवले.
Verse 42
ते नातिदूरे गत्वा वै मंडलं चक्रुरुत्तमम् । विप्रागमनकांक्षास्ते तत्र वासमकल्पयन्
ते फार दूर न जाता एक उत्तम मंडल (छावणी) उभारून थांबले. विप्रांच्या आगमनाची आकांक्षा धरून त्यांनी तेथेच निवास ठरविला.
Verse 43
मंडलेति च नाम्ना वै ग्रामं कृत्वा न्यवीवसन् । विप्रसार्थपरिभ्रष्टाः केचित्तु वणिजस्तदा
‘मंडल’ असे नाव देऊन त्यांनी एक गाव वसविले व तेथेच राहू लागले. परंतु त्या वेळी काही वणिक विप्रांच्या सार्थापासून तुटून वेगळेच राहिले.
Verse 44
अन्यमार्गे गता ये वै लोहासुरभयार्दिताः । धर्मारण्यान्नाति दूरे गत्वा चिंतामुपाययुः
जे दुसऱ्या मार्गाने गेले होते, ते लोहासुराच्या भयाने व्याकुळ होऊन धर्मारण्यापासून फार दूर न जाता तेथेच चिंतेत पडले.
Verse 45
कस्मिन्मार्गे वयं प्राप्ताः कस्मिन्प्राप्ता द्विजातयः । इति चिंतां परं प्राप्ता वासं तत्र त्वकारयन्
“आपण कोणत्या मार्गाने येथे आलो? आम्ही द्विज कोणत्या पथाने आलो?”—अशी गाढ चिंता मनात धरून त्यांनी तेथेच निवास उभारला व त्या ठिकाणीच राहिले।
Verse 46
अन्यमार्गे गता यस्मात्तस्मात्तन्नामसंभवम् । ग्रामं निवासयामासुरडालंजमिति क्षितौ
ते अन्य मार्गाने गेले होते, म्हणून त्या प्रसंगावरून ते नाव रूढ झाले; आणि त्यांनी पृथ्वीवर “अडालंज” नावाचे गाव वसविले।
Verse 47
यस्मिन्ग्रामे निवासी यो यत्संज्ञश्च वणिग्भवेत् । तस्य ग्रामस्य तन्नाम ह्यभवत्पृथिवीपते
हे पृथ्वीपते! ज्या गावात जो निवासी वणिक ज्या नावाने ओळखला जाई, त्याच नावाने ते गावही प्रसिद्ध होत असे।
Verse 48
वणिजश्च तथा विप्रा मोहं प्राप्ता भयार्दिताः । तस्मान्मोहेतिसंज्ञास्ते राजन्सर्वे निरब्रुवन्
वणिक आणि विप्र—दोघेही भयाने व्याकुळ होऊन मोहग्रस्त झाले; म्हणून, हे राजन्, त्यांनी सर्वांनीच आपली संज्ञा “मोह” अशी सांगितली।
Verse 49
एवं प्रनषणं नष्टास्ते गताश्च दिशो दिश । धर्मारण्ये न तिष्ठंति वाडवा वणिजोऽपि वा
अशा रीतीने ते सर्वथा गोंधळून, हरवून दिशोदिशा निघून गेले। धर्मारण्यात न घोड्यांचे व्यापारी राहिले, न वणिकही राहिले।
Verse 50
उद्वसं हि तदा जातं धर्मारण्यं च दुर्लभम् । भूषणं सर्वतीर्थानां कृतं लोहासुरेण तत्
तेव्हा धर्मारण्य उजाड झाले आणि तेथे जाणे दुर्मिळ झाले। सर्व तीर्थांचे भूषण असलेले ते स्थान लोहारसुराने तसेच विकृत केले।
Verse 51
नष्टद्विजं नष्टतीर्थं स्थानं कृत्वा हि दानवः । परां मुदमवाप्यैव जगाम स्वालयं ततः
त्या दानवाने ते स्थान असे केले की तेथे द्विज उरले नाहीत आणि तीर्थकर्मही नष्ट झाले. परम आनंद पावून तो तेथून आपल्या निवासस्थानी निघून गेला।