Adhyaya 19

Verse 1

। । व्यास उवाच । इन्द्रसरे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चेंद्रेश्वरं शिवम् । सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

व्यास म्हणाले— इंद्रसरोवरात स्नान करून आणि इंद्रेश्वर शिवाचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य सात जन्मांचे पापातून मुक्त होतो; यात संशय नाही.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । केन चादौ निर्मितं तत्तीर्थं सर्वोत्तमोत्तमम् । यथावद्वर्णय त्वं मे भगवन्द्विजसत्तम

युधिष्ठिर म्हणाले— ते सर्वोत्तम तीर्थ आरंभी कोणी निर्माण केले? हे भगवन्, हे द्विजश्रेष्ठ, मला त्याचे यथाविधि सम्यक वर्णन करा.

Verse 3

व्यास उवाच । इन्द्रेणैव महाराज तपस्तप्तं सुदुष्करम् । ग्रामादुत्तरदिग्भागे शतवर्षाणि तत्र वै

व्यास म्हणाले—हे महाराज, गावाच्या उत्तरेकडील भागात इंद्राने स्वतः तेथे शंभर वर्षे अत्यंत दुष्कर तप केले।

Verse 4

शिवोद्देशं महाघोरमेकांगुष्ठेन भारत । उर्द्ध्वबाहुर्महातेजाः सूर्यस्याभिमुखोऽभवत्

हे भारत, महाघोर शिवोद्देश मनात स्थिर करून, महातेजस्वी इंद्र सूर्याभिमुख उर्ध्वबाहू होऊन एकाच पायाच्या अंगठ्यावर तोलून उभा राहिला।

Verse 5

वृत्रस्य वधतो ज्ञातं यत्पापं तस्य नुत्तये । एकाग्रः प्रयतो भूत्वा शिवस्याराधने रतः

वृत्रवधामुळे झालेले पाप जाणून त्याचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी, तो एकाग्र व संयमी होऊन शिवाच्या आराधनेत रत झाला।

Verse 6

तपसा च तदा शंभुस्तोषितः शशिशे खरः । तत्राजगाम जटिलो भस्मांगो वृषभध्वजः

तेव्हा त्या तपाने शंभू प्रसन्न झाले; मग चंद्रशेखर उग्र प्रभू—जटाधारी, भस्मविभूषित, वृषभध्वज—तेथे आले।

Verse 7

खट्वांगी पंचवक्त्रश्च दशबाहुस्त्रिलोचनः । गंगाधरो वृषारूढो भूतप्रेतादिवेष्टितः

ते खट्वांग धारण करणारे, पंचवक्त्र, दशभुज, त्रिलोचन; गंगाधर, वृषारूढ, आणि भूत-प्रेतादि गणांनी वेढलेले होते।

Verse 8

सुप्रसन्नः सुरश्रेष्ठः कृपालुर्वरदायकः । तदा हृष्टमना देवो देवेन्द्रमिदमूचिवान्

तेव्हा देवांतील श्रेष्ठ, अत्यंत प्रसन्न, कृपाळू व वरदायक असा देव हर्षितचित्त होऊन देवेन्द्र इंद्रास हे वचन बोलला।

Verse 9

हर उवाच । यत्त्वं याचयसे देव तदहं प्रद दामि ते

हर (शिव) म्हणाला—हे देव! तू जे काही मागतोस, ते सर्व मी तुला वर म्हणून देतो।

Verse 10

इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोसि देवेश कृपासिंधो महेश्वर । ब्रह्महत्या हि मां देव उद्वेजयति नित्यशः

इंद्र म्हणाला—हे देवेश, हे कृपासिंधु महेश्वर! आपण प्रसन्न असाल तर जाणावे, हे देव, ब्रह्महत्येचे पाप मला नित्य व्याकुळ करते।

Verse 11

वृत्रासुरस्य हनने जातं पापं सुरोत्तम । तत्पापं नाशय विभो मम दुःखप्रदं सदा

हे देवांतील श्रेष्ठ! वृत्रासुराच्या वधानंतर जे पाप उत्पन्न झाले, हे विभो, ते सदैव दुःख देणारे पाप नष्ट करा।

Verse 12

हर उवाच । धर्मारण्ये सुरपते ब्रह्महत्या न पीडयेत् । हत्या गवां द्विजातीनां बालस्य योषितामपि

हर म्हणाला—हे सुरपते! धर्मारण्यात ब्रह्महत्येचा त्रास पीडा देत नाही; गायींची, द्विजांची, बालकाची किंवा स्त्रीची हत्या यांमुळे झालेले पापही तेथे टिकत नाही।

Verse 13

वचनान्मम देवेंद्र ब्रह्मणः केशवस्य च । यमस्य वचनाज्जिष्णो हत्या नैवात्र तिष्ठति । प्रविश्य त्वं महाराज अतोत्र स्नानमाचर

हे देवेंद्र! माझ्या वचनाने तसेच ब्रह्मा, केशव आणि यम यांच्या आज्ञेने, हे जिष्णु, येथे ‘हत्या’चे पाप मुळीच टिकत नाही. म्हणून, हे महाराज, येथे प्रवेश करून स्नान कर.

Verse 14

इन्द्र उवाच । यदि त्वं मम तुष्टोऽसि कृपासिंधो महेश्वर । मन्नाम्ना च महादेव स्थापितो भव शंकर

इंद्र म्हणाला—हे महेश्वर, कृपासागर! जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर हे महादेव, हे शंकर, माझ्या नावाने येथे प्रतिष्ठित हो.

Verse 15

तथेत्युक्त्वा महादेवः सुप्रसन्नो हरस्तदा । दर्शयामास तत्रैव लिंगं पापप्रणाशनम्

“तथास्तु” असे म्हणून महादेव हर अत्यंत प्रसन्न झाले आणि तेथेच पाप-नाशक लिंग प्रकट केले.

Verse 16

कूर्मपृष्ठात्समुत्पाद्य आत्मयोगेन शंभुना । स्थितस्तत्रैव श्रीकण्ठः कालत्रयविदो विदुः

शंभूने आपल्या आत्मयोगाने कूर्माच्या पाठीवरून ते उत्पन्न केले; आणि तेथेच श्रीकंठ स्थित झाले—त्रिकालज्ञ असे जाणतात.

Verse 17

वृत्रहत्यासमुत्त्रस्तदेवराजस्य सन्निधौ । इन्द्रेश्वरस्तदा तत्र धर्मा रण्ये स्थितो नृप

हे नृप! वृत्रवधामुळे भयभीत झालेल्या देवराज इंद्राच्या सन्निधीत, धर्मारण्यात त्या वेळी तेथे इंद्रेश्वर प्रतिष्ठित झाले.

Verse 18

सर्वपापविशुद्ध्यर्थं लोकानां हितकाम्यया । इन्द्रेश्वरं तु राजेंद्र पुष्पधूपादिकैः सदा

हे राजेंद्र! लोकांच्या हिताची इच्छा ठेवून व सर्व पापांच्या शुद्धीसाठी पुष्प, धूप इत्यादी अर्पण करून इंद्रेश्वराचे नित्य पूजन करावे।

Verse 19

पूजयेच्च नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां माघमासे विशेषतः

जो मनुष्य भक्तीने पूजन करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो—विशेषतः माघ महिन्यात अष्टमी व चतुर्दशीस।

Verse 20

सर्वपापविशुद्ध्यर्थं शिवलोके महीयते । नीलोत्सर्गं तु यो मर्त्यः करोति च तदग्रतः

सर्व पापशुद्धीसाठी तो शिवलोकी मान पावतो; आणि जो मर्त्य त्या (देव/तीर्थ) समोर ‘नीलोत्सर्ग’ अर्पण करतो, तोही तेच पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 21

उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । सांगरुद्रजपं यस्तु चतुर्द्दश्यां करोति वै

जो खरोखर चतुर्दशीला साङ्ग-रुद्र जप करतो, तो सात गोत्रांचा उद्धार करतो आणि एकशे एक कुळांना तारतो।

Verse 22

सर्वपाविशुद्धात्मा लभते परमं पदम्

सर्व पापांपासून शुद्ध झालेला आत्मा परम पद प्राप्त करतो।

Verse 23

सौवर्णनयनं कृत्वा मध्ये रत्नसमन्वितम् । यो ददाति द्विजातिभ्य इन्द्रतीर्थे तथोत्तमे

जो मध्यभागी रत्नजडित सुवर्ण-नेत्र करून उत्तम इंद्रतीर्थी द्विजांना दान देतो—तो पुढे सांगितलेल्या प्रशंसित फलाचा अधिकारी होतो.

Verse 24

अन्धता न भवे त्तस्य जन्मानि षष्टिसंख्यया । निर्मलत्वं सदा तेषां नयनेषु प्रजायते । महारोगास्तथा चान्ये स्नात्वा यांति तदग्रतः

त्याला साठ जन्मांपर्यंत अंधत्व होत नाही आणि त्याच्या नेत्रांत सदैव निर्मळता उत्पन्न होते. तसेच महा-रोग व इतर व्याधींनी ग्रस्त लोक स्नान करून त्या पावन सन्निधीतून रोगमुक्त होऊन निघून जातात.

Verse 25

पूजिते चैकचित्ते न सर्वरोगात्प्रमुच्यते । स्नात्वा कुण्डे नरो यस्तु संतर्पयति यः पितॄन्

एकचित्ताने (देवतेची) पूजा केली असता मनुष्य सर्व रोगांपासून मुक्त होतो. आणि जो पुरुष कुंडात स्नान करून पितरांना तृप्त करतो…

Verse 26

तस्य तृप्ताः सदा भूप पितरश्च पितामहाः । ये वै ग्रस्ता महारोगैः कुष्ठाद्यैश्चैव देहिनः

हे भूपा! त्याचे पिता व पितामह सदैव तृप्त राहतात. आणि जे देहधारी कुष्ठ इत्यादी महा-रोगांनी ग्रस्त आहेत…

Verse 27

स्नानमात्रेण संशुद्धा दिव्यदेहा भवंति ते । ज्वरादिकष्टमापन्ना नराः स्वात्महिताय वै

केवळ स्नानमात्राने ते शुद्ध होतात आणि दिव्य देह प्राप्त करतात. ज्वर इत्यादी कष्टांनी पीडित नर हे निश्चयाने आपल्या आत्महितासाठीच असे करतात.

Verse 28

स्नान मात्रेण संशुद्धा दिव्यदेहा भवंति ते । स्नात्वा च पूजयेद्देवं मुच्यते ज्वरबन्धनात्

केवळ स्नानमात्राने ते शुद्ध होऊन दिव्य देह प्राप्त करतात. आणि स्नान करून जो देवाचे पूजन करतो, तो ज्वरबंधनातून मुक्त होतो.

Verse 29

एकाहिकं द्व्याहिकं च चातुर्थं वा तृतीयकम् । विषमज्वरपीडा च मासपक्षादिकं ज्वरम्

एक दिवसाचा, दोन दिवसांचा, चतुर्थक किंवा तृतीयक असा ज्वर असो; तसेच विषम ज्वराची पीडा असो, किंवा मास‑पक्ष इत्यादी अंतराने परत येणारा ज्वर असो.

Verse 30

इन्द्रेश्वरप्रसादाच्च नश्यते नात्र संशयः । विज्वरो जायते नूनं सत्यंसत्यं च भूपते

इन्द्रेश्वराच्या प्रसादाने तो नष्ट होतो—यात संशय नाही. निश्चयच मनुष्य ज्वररहित होतो; हे राजन्, हे सत्य आहे, सत्यच आहे.

Verse 31

वन्ध्या च दुर्भगा नारी काकवन्ध्या मृतप्रजा । मृतवत्सा महादुष्टा स्नात्वा कुण्डे शिवाग्रतः । पूजयेदेकचित्तेन स्नानमात्रेण शुद्ध्यति

वंध्या, दुर्भाग्यवती, ‘काकवंध्या’ म्हणून ओळखली जाणारी, ज्यांची संतती मरण पावली आहे, ज्यांचे बाळ मरण पावले आहे, अगदी महापापिणीही—शिवासमोरच्या कुंडात स्नान करून एकचित्ताने पूजन करावे; स्नानमात्रानेच ती शुद्ध होते.

Verse 32

एवंविधाश्च बहुशो वरान्दत्त्वा पिनाकधृक् । गतोऽसौ स्वपुरं पार्थ सेव्यमानः सुरासुरैः

अशा प्रकारे वारंवार अनेक वर देऊन पिनाकधारी (शिव) आपल्या नगरास गेले, हे पार्थ; देव व असुर यांच्या सेवेत, त्यांच्या संगतीने.

Verse 33

ततः शक्रो महातेजा गतो वै स्वपुरं प्रति । जयंतेनापि तत्रैव स्थापितं लिंगमुत्तमम्

त्यानंतर महातेजस्वी शक्र (इंद्र) खरोखरच आपल्या नगरास गेला. तेथेच जयंतानेही उत्तम शिवलिंगाची स्थापना केली.

Verse 34

जयंतस्य हरस्तुष्टस्तस्मिल्लिंगे स्तुतः सदा । त्रिकालं पुत्रसंयुक्तः पूजनार्थं सुरेश्वरः

जयंतावर प्रसन्न झालेला हर (शिव) त्या लिंगात सदैव स्तुत्य आहे. देवेश्वर इंद्र पुत्रासह त्रिकाळ पूजेसाठी येतो.

Verse 35

आयाति च महाबाहो त्यक्त्वा स्थानं स्वकं हि वै । एतत्सर्वं समाख्यातं सर्वसौख्यप्रदायकम्

आणि हे महाबाहो, तो आपले स्थान सोडूनही तेथे येतो. हे सर्व सांगितले आहे—जे सर्व सुख देणारे आहे.

Verse 36

इन्द्रेश्वरं तु यत्पुण्यं जयंतेशस्य पूज नात् । तदेवाप्नोति राजेन्द्र सत्यंसत्यं न संशयः

जयंतशाच्या पूजनाने इंद्रेश्वराला जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य हे राजेंद्र, भक्तासही प्राप्त होते; सत्य सत्य, संशय नाही.

Verse 37

स्नात्वा कुण्डे महाराज संपूज्यैकाग्रमानसः । सर्वपापविशुद्धात्मा इन्द्रलोके महीयते

हे महाराज, कुंडात स्नान करून आणि एकाग्र मनाने पूजन केल्यास, जो सर्व पापांपासून शुद्ध होतो तो इंद्रलोकी मान पावतो.

Verse 38

यः शृणोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते । सर्वान्कामानवाप्नोति जयंतेशप्रमादतः

जो नर भक्तिभावाने हे श्रवण करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो; आणि जयन्तेशाच्या कृपेने सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो.