Adhyaya 18

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु स्कन्द महाप्राज्ञ ह्यद्भुतं यत्कृतं मया । धर्मारण्ये महादुष्टो दैत्यः कर्णाटकाभिधः

रुद्र म्हणाले—हे महाप्राज्ञ स्कंदा, माझ्याकडून घडलेले अद्भुत कृत्य ऐक. धर्मारण्यात कर्णाटक नावाचा एक महादुष्ट दैत्य होता.

Verse 2

निभृतं हि समागत्य दंपत्योर्विघ्नमाचरत् । तं दृष्ट्वा तद्भयाल्लोकः प्रदुद्राव निरन्तरम्

तो दबक्या पावलांनी येऊन दांपत्यांच्या मार्गी विघ्न घालीत असे। त्यास पाहताच त्याच्या भयाने लोक निरंतर पळून गेले।

Verse 3

त्यक्त्वा स्थानं गताः सर्वे वणिजो वाडवादयः । मातंगीरूपमास्थाय श्रीमात्रा त्वनया सुत

स्थान सोडून सर्व वणिक व इतर लोक निघून गेले. तेव्हा, हे पुत्रा, श्रीमातेनं मातंगीचे रूप धारण करून या उपायाने (कार्य केले).

Verse 4

हतः कर्णाटको नाम राक्षसो द्विजघातकः । तदा सर्वेऽपि वै विप्रा हृष्टास्ते तेन कर्मणा

कर्णाटक नावाचा तो द्विजघातक राक्षस मारला गेला. तेव्हा त्या कर्मामुळे सर्व ब्राह्मण हर्षित झाले.

Verse 5

स्तुवंति पूजयंति स्म वणिजो भक्तितत्पराः । वर्षेवर्षे प्रकुर्वंति श्रीमातापूजनं शुभम्

भक्तिभावाने तत्पर वणिक तिची स्तुती व पूजा करीत. ते वर्षानुवर्षे श्रीमातेचे शुभ पूजन करीत असत.

Verse 6

शुभकार्येषु सर्वेषु प्रथमं पूजयेत्तु ताम् । न स विघ्नं प्रपश्येत तदाप्रभृति पुत्रक

सर्व शुभ कार्यांत प्रथम तिचीच पूजा करावी. तेव्हापासून, हे पुत्रा, त्याला कोणताही विघ्न दिसणार नाही.

Verse 7

युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ दुष्टो महादैत्यः कस्मिन्वंशे समुद्भवः । किं किं तेन कृतं तात सर्वंं कथय सुव्रत

युधिष्ठिर म्हणाला—तो दुष्ट महादैत्य कोण आहे? तो कोणत्या वंशात उत्पन्न झाला? हे तात, त्याने कोणकोणती कृत्ये केली? हे सुव्रत, सर्व मला सांग।

Verse 8

व्यास उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कर्णाटकविचेष्टितम् । देवानां दानवानां यो दुःसहो वीर्यदर्पितः

व्यास म्हणाला—हे राजन्, ऐक; मी कर्णाटकाचे पराक्रम सांगतो—जो आपल्या वीर्याच्या दर्पाने उन्मत्त होऊन देव व दानव दोघांनाही असह्य झाला।

Verse 9

दुष्टकर्मा दुराचारो महाराष्ट्रो महाभुजः । जित्वा च सकलांल्लोकांस्त्रैलोक्ये च गतागतः

महाराष्ट्र नावाचा तो महाबाहु दुष्कर्मी व दुराचारी होता. सर्व लोक जिंकून तो त्रैलोक्यात सतत ये-जा करीत असे।

Verse 10

यत्र देवाश्च ऋषयस्तत्र गत्वा महासुरः । छद्मना वा बलेनैव विघ्नं प्रकुरुते नृप

हे नृप, जिथे जिथे देव व ऋषी एकत्र होत, तिथे तो महासुरही जाऊन छळाने किंवा बळाने विघ्न निर्माण करी।

Verse 11

न वेदाध्ययनं लोके भवेत्तस्य भयेन च । कुर्वते वाडवा देवा न च संध्याद्युपासनम्

त्याच्या भयामुळे जगात वेदाध्ययनच राहात नसे. देवही दीन होऊन संध्यादि उपासना सुद्धा करीत नसत।

Verse 12

न क्रतुर्वर्तते तत्र न चैव सुरपूजनम् । देशेदेशे च सर्वत्र ग्रामेग्रामे पुरेपुरे

तेथे न वैदिक क्रतू-यज्ञ चालतात, न देवपूजनाची परंपरा टिकते। देशोदेशी सर्वत्र—गावोगावी, नगरोनगरी—ही उपेक्षा दिसून येते।

Verse 13

तीर्थेतीर्थे च सर्वत्र विघ्नं प्रकुरुतेऽसुरः । परंतु शक्यते नैव धर्मारण्ये प्रवेशितुम्

प्रत्येक तीर्थस्थानी व सर्वत्र तो तो असुर विघ्न निर्माण करीत असे; पण धर्मारण्यात प्रवेश करणे त्याला कधीच शक्य नाही।

Verse 14

भयाच्छक्त्याश्च श्रीमातुर्दानवो विक्लवस्तदा । केनोपायेन तत्रैव गम्यते त्विति चिंतयन्

श्रीमातेच्या शक्तीच्या भयाने तो दानव तेव्हा घाबरून व्याकुळ झाला. तो विचार करू लागला—“कोणत्या उपायाने त्या ठिकाणीच जाता येईल?”

Verse 15

विघ्नं करिष्ये हि कथं ब्राह्मणानां महात्मनाम् । वेदाध्ययनकर्तॄणां यज्ञे कर्माधितिष्ठताम्

तो म्हणाला—“वेदाध्ययनात तल्लीन आणि यज्ञकर्मात दृढ अशा त्या महात्मा ब्राह्मणांना मी विघ्न तरी कसे करणार?”

Verse 16

वेदाध्ययनजं शब्दं श्रुत्वा दूरात्स दानवः । विव्यथे स यथा राजन्वज्राहत इव द्विपः

दूरून वेदाध्ययनातून उठलेला शब्द ऐकून तो दानव, हे राजन्, असा व्यथित झाला की जणू वज्राघात झालेला हत्ती।

Verse 17

निःश्वासान्मुमुचे रोषाद्दंतैर्दंतांश्च घर्षयन् । दशमानो निजावोष्ठौ पेषयंश्च करावुभौ

रोषाने तो जोरजोराने निःश्वास सोडू लागला, दातांवर दात घासू लागला; स्वतःचे ओठ चावीत, दोन्ही मुठी आवळून चिरडू लागला।

Verse 18

उन्मत्तवद्विचरत इतश्चेतश्च मारिष । सन्निपातस्य दोषेण यथा भवति मानवः

हे मारिष! तो उन्मत्तासारखा इकडे-तिकडे फिरत राहिला; जसा सन्निपात-दोषाने ग्रस्त मनुष्य विकृत वागतो तसा।

Verse 19

तथैव दानवो घोरो धर्मारण्यसमीपगः । भ्रमते दहते चैव दूरादेव भयान्वितः

तसाच तो घोर दानव धर्मारण्याजवळ येऊन भटकत राहिला आणि जाळत राहिला; दूरूनच भय पसरवीत होता।

Verse 20

विवाहकाले विप्राणां रूपं कृत्वा द्विजन्मनः । तत्रागत्य दुराधर्षो नीत्वा दांपत्यमुत्तमम्

विवाहकाळी तो ब्राह्मणांचे रूप धारण करून, द्विजवेष घेऊन, तो दुर्धर्ष तेथे येई आणि उत्तम दांपत्यांना उचलून नेई।

Verse 21

उत्पपात महीपृष्ठाद्गगने सोऽसुराधमः । स्वयं च रमते पापो द्वेषाज्जातिस्वभावतः

तो असुराधम भूमीपृष्ठावरून उडी मारून आकाशात गेला; आणि तो पापी जन्मजात स्वभावाच्या द्वेषाने त्यातच स्वतः रमला।

Verse 22

एवं च बहुशः सोऽथ धर्मारण्याच्च दंपती । गृहीत्वा कुरुते पापं देवानामपि दुःसहम्

अशा रीतीने तो वारंवार धर्मारण्यातूनही दांपत्यांना पकडून देवांनाही असह्य असे पाप करी।

Verse 23

विघ्नं करोति दुष्टोऽसौ दंपत्योः सततं भुवि । महाघोरतरं कर्म कुर्वंस्तस्मिन्पुरे वरे

तो दुष्ट पृथ्वीवर दांपत्यांच्या मार्गी सतत विघ्न घाली आणि त्या श्रेष्ठ नगरीत अत्यंत घोर कर्म करी।

Verse 24

तत्रोद्विग्ना द्विजाः सर्वे पलायंते दिशो दश । गताः सर्वे भूमिदेवा स्त्यक्त्वा स्थानं मनोरमम्

तेथे उद्विग्न झालेले सर्व द्विज दहा दिशांना पळून गेले; सर्व भूमिदेवांनी ते रम्य स्थान त्यागून प्रस्थान केले।

Verse 25

यत्रयत्र महत्तीर्थं तत्रतत्र गता द्विजाः । उद्वसं तत्पुरं जातं तस्मिन्काले नृपोत्तम

जिथेजिथे महान तीर्थ होते तिथेतिथे द्विज गेले; त्या काळी, हे नृपोत्तम, ते नगर उजाड झाले।

Verse 26

न वेदाध्ययनं तत्र न च यज्ञः प्रवर्तते । मनुजास्तत्र तिष्ठंति न कर्णाटभयार्दिताः

तेथे न वेदाध्ययन चालत, न यज्ञ प्रवर्तत; तेथे लोक राहात, कर्णाटांच्या भयाने आता पीडित नव्हते।

Verse 27

द्विजाः सर्वे ततो राजन्वणिजश्च महायशाः । एकत्र मिलिताः सर्वे वक्तुं मंत्रं यथोचितम्

तेव्हा, हे राजन्, सर्व द्विज आणि महायशस्वी वणिक एकत्र ठिकाणी जमून यथोचित मंत्रणा करीत योग्य सल्ला बोलू लागले।

Verse 28

कर्णाटस्य वधोपायं मंत्रयंति द्विजर्षभाः । विचार्यमाणे तैर्दैवाद्वाग्जाता चाशरीरिणी

द्विजांतील श्रेष्ठ ऋषी कर्णाटाच्या वधाचा उपाय मंत्रत होते; ते विचार करीत असता दैवयोगाने एक अशरीरी वाणी प्रकट झाली।

Verse 29

आराधयत श्रीमातां सर्वदुःखापहारिणीम् । सर्वदैत्यक्षयकरीं सर्वोपद्रवनाशनीम्

‘श्रीमातेची आराधना करा—ती सर्व दुःखांचे हरण करणारी, सर्व दैत्यांचा क्षय करणारी आणि सर्व उपद्रवांचा नाश करणारी आहे।’

Verse 30

तच्छ्रुत्वा वाडवाः सर्वे हर्षव्याकुललोचनाः । श्रीमातां तु समागत्य गृहीत्वा बलिमुत्तमम्

हे ऐकून सर्व वाडव हर्षाने व्याकुळ नेत्रांनी श्रीमातेपाशी आले आणि उत्तम बळी-उपहार घेऊन उभे राहिले।

Verse 31

मधु क्षीरं दधि घृतं शर्करा पञ्चधारया । धूपं दीपं तथा चैव चंदनं कुसुमानि च

ते मधु, क्षीर, दही, तूप आणि साखर—पंचधारेने—तसेच धूप, दीप, चंदन व पुष्पेही घेऊन आले।

Verse 32

फलानि विविधान्येव गृहीत्वा वाडवा नृप । धान्यं तु विविधं राजन्भक्तापूपा घृताचिताः

हे नृपा! वाडवांनी विविध फळे घेतली, तसेच निरनिराळे धान्यही; आणि तुपाने परिपूर्ण भात व अपूप (गोड पदार्थ) आणले।

Verse 33

कुल्माषा वटकाश्चैव पायसं घृतमिश्रितम् । सोहालिका दीपिकाश्च सार्द्राश्च वटकास्तथा

ते कुल्माष (उकडलेल्या डाळी), वटक (तळलेले पदार्थ) आणि तुपमिश्रित पायसही आणले; तसेच सोहालिका, दीपिका व रसाळ (आर्द्र) वटकही।

Verse 34

राजिकाभिश्च संलिप्ता नवच्छिद्रसमन्विताः । चंद्रबिंबप्रतीकाशा मण्डकास्तत्र कल्पिताः

तेथे त्यांनी राजिका (मोहरी) लावलेले, नवे छिद्रयुक्त, आणि चंद्रबिंबासारखे तेजस्वी मांडक (केक) तयार केले।

Verse 35

पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वा गन्धोदकेन च । धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्तोषयामासुरीश्वरीम्

पंचामृत व सुगंधित जलाने स्नान घालून, धूप-दीप व नैवेद्य अर्पून त्यांनी ईश्वरीला प्रसन्न केले।

Verse 36

नीराजनैः सकपूरैः पुष्पैर्दीपैः सुचंदनैः । श्रीमाता तोषिता राजन्सर्वोपद्रवनाशनी

हे राजन्! कापूरयुक्त नीराजन, पुष्प, दीप व उत्तम चंदन यांनी—सर्व उपद्रव नाश करणारी श्रीमाता संतुष्ट झाली।

Verse 37

श्रीमाता च जगन्माता ब्राह्मी सौम्या वरप्रदा । रूपत्रयं समास्थाय पालयेत्सा जगत्त्रयम्

ती श्रीमाता, जगन्माता—ब्राह्मी, सौम्य व वरदायिनी आहे। त्रिरूप धारण करून ती त्रिलोकीचे पालन-रक्षण करते।

Verse 38

त्रयीरूपेण धर्मात्मन्रक्षते सत्यमंदिरम् । जितेद्रिया जितात्मानो मिलितास्ते द्विजोत्तमाः

हे धर्मात्मन्, त्रयी-रूपाने ती सत्य-मंदिराचे रक्षण करते. इंद्रिये जिंकलेले, आत्मसंयमी असे ते श्रेष्ठ द्विज तेथे एकत्र झाले.

Verse 39

तैः सर्वेरर्चिता माता चंदनाद्येन तोषिता । स्तुतिमारेभिरे तत्र वाङ्मनःकायकर्मभिः । एकचित्तेन भावेन ब्रह्मपुत्र्याः पुरः स्थिताः

त्या सर्वांनी मातेस अर्चना केली; चंदनादि अर्पणांनी ती संतुष्ट झाली. तेथे वाणी, मन व देहकर्मांनी स्तुती आरंभिली; एकचित्त भावाने ब्रह्मपुत्रीसमोर उभे राहिले.

Verse 40

विप्रा ऊचुः । नमस्ते ब्रह्मपुत्र्यास्तु नमस्ते ब्रह्मचारिणि । नमस्ते जगतां मातर्नमस्ते सर्वगे सदा

विप्र म्हणाले—हे ब्रह्मपुत्री, तुला नमस्कार; हे ब्रह्मचारिणी, तुला नमस्कार। हे जगन्माते, तुला नमस्कार; हे सदा सर्वव्यापिनी, तुला नमस्कार।

Verse 41

क्षुन्निद्रा त्वं तृषा त्वं च क्रोधतंद्रादयस्तथा । त्वं शांतिस्त्वं रतिश्चैव त्वं जया विजया तथा

तूच क्षुधा व निद्रा आहेस; तूच तृषा आहेस; तसेच क्रोध, तंद्रा इत्यादीही तूच आहेस. तूच शांती, तूच रती; तूच जया व विजया देखील आहेस.

Verse 42

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैस्त्वं प्रपन्ना सुरेश्वरि । सावित्री श्रीरुमा चैव त्वं च माता व्यवस्थिता

हे सुरेश्वरी! ब्रह्मा, विष्णू, महेश इत्यादी सर्व तुझ्या शरणास येतात. तूच सावित्री, श्री, रमा व उमा—स्वतः जगन्माता म्हणून स्थित आहेस.

Verse 43

ब्रह्मविष्णु सुरेशानास्त्वदाधारे व्यवस्थिताः । नमस्तुभ्यं जगन्मातर्धृतिपुष्टिस्वरूपिणि

ब्रह्मा, विष्णू आणि देवांचे अधिपती तुझ्याच आधारावर स्थित आहेत. हे जगन्माते! धृती व पुष्टीस्वरूपिणी, तुला नमस्कार असो.

Verse 44

रतिः क्रोधा महामाया छाया ज्योतिःस्वरूपिणि । सृष्टि स्थित्यंतकृद्देवि कार्यकारणदा सदा

तू रतीही आहेस आणि क्रोधही; तू महामाया आहेस; तू छायाही आणि ज्योतीस्वरूपिणीही. हे देवी! तू सृष्टी, स्थिती व संहार करतेस आणि सदैव कारण व कार्य (फल) प्रदान करतेस.

Verse 45

धरा तेजस्तथा वायुः सलिलाकाशमेव च । नमस्तेऽस्तु महाविद्ये महाज्ञानमयेऽनघे

तू धरा, तेज, वायू, जल आणि आकाशही आहेस. हे महाविद्ये! हे महाज्ञानमये निष्पापे! तुला नमस्कार असो.

Verse 46

ह्रींकारी देवरूपा त्वं क्लींकारी त्वं महाद्युते । आदिमध्यावसाना त्वं त्राहि चास्मान्महाभयात्

तू ह्रींकारस्वरूपा, देवरूपिणी आहेस; तू क्लींकारस्वरूपा, महाद्युती आहेस. तू आदि, मध्य व अंत आहेस—आम्हांला महाभयापासून वाचव.

Verse 47

महापापो हि दुष्टात्मा दैत्योऽयं बाधतेऽधुना । त्राणरूपा त्वमेका च अस्माकं कुलदेवता

महापापयुक्त हा दुष्टात्मा दैत्य आत्ताच आम्हांस बाधा देत आहे। हे देवी, तूच एकमेव त्राणरूपा, आमच्या कुलाची कुलदेवता आहेस।

Verse 48

त्राहित्राहि महादेवि रक्षरक्ष महेश्वरि । हनहन दानवं दुष्टं द्विजातीनां विघ्नकारकम्

हे महादेवी, त्राहि त्राहि; हे महेश्वरी, रक्ष रक्ष। द्विजातींना विघ्न करणाऱ्या त्या दुष्ट दानवाचा वध कर—वध कर।

Verse 49

एवं स्तुता तदा देवी महामाया द्विजन्मभिः । कर्णाटस्य वधार्थाय द्विजातीनां हिताय च । प्रत्यक्षा साऽभवत्तत्र वरं ब्रूहीत्युवाच ह

द्विजांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर देवी महामाया, कर्णाटाचा वध व द्विजांचे हित साधण्यासाठी, तेथे प्रत्यक्ष प्रकट झाली आणि म्हणाली—“वर मागा.”

Verse 50

श्रीमातोवाच । केन वै त्रासिता विप्राः केन वोद्वेजिताः पुनः । तस्याहं कुपिता विप्रा नयिष्ये यमसादनम्

श्रीमाता म्हणाली—हे विप्रांनो, कोणाने तुम्हांला भयभीत केले आणि कोणाने पुन्हा उद्विग्न केले? त्याच्यावर क्रुद्ध होऊन मी त्याला यमसदनी पाठवीन.

Verse 51

क्षीणायुषं नरं वित्त येन यूयं निपीडिताः । ददामि वो द्विजातिभ्यो यथेष्टं वक्तुमर्हथ

ज्या क्षीणायुषी मनुष्याने तुम्हांला निपीडित केले आहे, त्याला ओळखा। हे द्विजांनो, मी तुम्हांला सहाय्य देते; इच्छेनुसार निःसंकोच बोला.

Verse 52

भक्त्या हि भवतां विप्राः करिष्ये नात्र संशयः

हे विप्रहो, तुमच्या भक्तीमुळे मी निश्चयाने कार्य करीन—यात संशय नाही।

Verse 53

द्विजा ऊचुः । कर्णाटाख्यो महारौद्रो दानवो मदगर्वितः । विघ्नं प्रकुरुते नित्यं सत्यमंदिरवासिनाम्

द्विज म्हणाले—‘कर्णाट नावाचा एक दानव, अत्यंत रौद्र व मदगर्वाने फुगलेला, सत्य-मंदिरात वसणाऱ्यांना नित्य विघ्न करतो.’

Verse 54

ब्राह्मणान्सत्यशीलांश्च वेदाध्ययनतत्परान् । द्वेषाद्द्वेष्टि द्वेषणस्तान्नित्यमेव महामते । वेदविद्वेषणो दुष्टो घातयैनं महाद्युते

तो द्वेषापोटी सत्यशील व वेदाध्ययनात तत्पर अशा ब्राह्मणांचा द्वेष करतो; नित्य त्यांना इजा करण्यास उद्युक्त असतो, हे महामते। हा वेदद्वेषी दुष्ट आहे—हे महाद्युती देवी, याचा वध करवावा।

Verse 55

व्यास उवाच । तथेत्युक्त्वा तु सा देवी प्रहस्य कुलदेवता । वधोपायं विचिंत्यास्य भक्तानां रक्षणाय वै

व्यास म्हणाले—‘“तथास्तु” असे म्हणून ती देवी, कुलदेवता, हसली आणि भक्तांच्या रक्षणासाठी त्याच्या वधाचा उपाय विचारू लागली.’

Verse 56

ततः कोपपरा जाता श्रीमाता नृपसत्तम । कोपेन भृकुटीं कृत्वा रक्तनेत्रांतलोचनाम्

त्यानंतर, हे नृपश्रेष्ठ, श्रीमाता पूर्णतः क्रोधपर झाली; क्रोधाने भृकुटी आवळली आणि तिच्या डोळ्यांच्या कडा लाल झाल्या।

Verse 57

कोपेन महताऽविष्टा वसंती पावकं यथा । महाज्वाला मुखान्नेत्रान्नासाकर्णाच्च भारत

महान क्रोधाच्या आवेगाने आविष्ट होऊन ती वाऱ्याने प्रज्वलित झालेल्या अग्नीप्रमाणे धगधगली। हे भारत, तिच्या मुखातून, नेत्रांतून, नासिकेतून व कर्णांतून महाज्वाला प्रकट झाल्या।

Verse 58

तत्तेजसा समुद्भूता मातंगी कामरूपिणी । काली करा लवदना दुर्दर्शवदनोज्ज्वला

त्या तेजातून कामरूपिणी मातंगी प्रकट झाली—श्यामवर्णा, करालहस्ता, भयानक मुखवाली, आणि दुर्दर्श तेजाने उजळलेली।

Verse 59

रक्तमाल्यांबरधरा मदाघूर्णितलोचना । न्यग्रोधस्य समीपे सा श्रीमाता संश्रिता तदा

रक्तमाळा व रक्तवस्त्रे धारण करून, दिव्य मदाने फिरणाऱ्या नेत्रांची ती श्रीमाता तेव्हा वडवृक्षाजवळ जाऊन स्थिर झाली।

Verse 60

अष्टादशभुजा सा तु शुभा माता सुशोभना । धनुर्बाणधरा देवी खड्गखेटकधारिणी

ती शुभा, सुशोभना माता अठरा भुजांची होती। देवी धनुष्य-बाण धारण करी आणि खड्ग व खेटक (ढाल)ही बाळगी।

Verse 61

कुठारं क्षुरिकां बिभ्रत्त्रिशूलं पानपात्रकम् । गदां सर्पं च परिघं पिनाकं चैव पाशकम्

ती कुठार व क्षुरिका, त्रिशूल व पानपात्र; गदा, सर्प व परिघ; तसेच पिनाक धनुष्य आणि पाशही धारण करी।

Verse 62

अक्षमालाधरा राजन्मद्यकुंभानुधारिणी । शक्तिं च मुशलं चोग्रं कर्तरीं खर्परं तथा

हे राजन्, ती अक्षमाला धारण करून मद्यकुंभ हातात धरित होती; तसेच शक्ती, उग्र मुसळ, कात्री आणि खर्पर (कपालपात्र)ही बाळगीत होती।

Verse 63

कंटकाढ्यां च बदरीं बिभ्रती तु महानना । तत्राभवन्महायुद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्

ती महानना देवी काट्यांनी भरलेली बदरीची फांदी धारण करीत होती; तेथेच मग एक महायुद्ध उद्भवले—अतिशय तुमुल व लोमहर्षक।

Verse 64

मातंग्याः सह कर्णाटदानवेन नृपोत्तम

हे नृपोत्तम, मातंगीसमवेत कर्णाट दानवाशी (घोर) युद्ध झाले।

Verse 65

युधिष्ठिर उवाच । कथं युद्धं समभवत्कथं चैवापवर्तत । जितं केनैव धर्मज्ञ तन्ममाचक्ष्व मारिष

युधिष्ठिर म्हणाला—हे धर्मज्ञ महोदय, युद्ध कसे सुरू झाले आणि कसे थांबले? विजय कोणास प्राप्त झाला? हे पूज्य, ते मला सांगा।

Verse 66

व्यास उवाच । एकदा शृणु राजेंद्र यज्जातं दैत्यसंगरे । तत्सर्वं कथयाम्याशु यथावृत्तं हि तत्पुरा

व्यास म्हणाले—हे राजेंद्र, दैत्यसंग्रामात एकदा जे घडले ते ऐक; ते सर्व मी शीघ्र सांगतो, जसे पूर्वी घडले तसेच।

Verse 67

प्रणष्टयोषा ये विप्रा वणिजश्चैव भारत । चैत्रमासे तु संप्राप्ते धर्मारण्ये नृपोत्तम

हे भारत, चैत्रमास येताच ज्यांच्या पत्नी हरपल्या होत्या असे ब्राह्मण व वणिक, हे नृपोत्तम, धर्मारण्यात येऊन पोहोचले.

Verse 68

गौरीमुद्वाहयामासुर्विप्रास्ते संशितव्रताः । स्वस्थानं सुशुभं ज्ञात्वा तीर्थराजं तथोत्तमम्

ते दृढव्रती ब्राह्मणांनी ते स्थान परम शुभ व उत्तम ‘तीर्थराज’ आहे असे जाणून, तेथे गौरीचा विधिपूर्वक विवाह केला.

Verse 69

विवाहं तत्र कुर्वंतो मिलितास्ते द्विजोत्तमाः । कोटिकन्याकुलं तत्र एकत्रासीन्महोत्सवे । धर्मारण्ये महाप्राज्ञ सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

ते द्विजोत्तम तेथे विवाहकर्म करीत एकत्र जमले. धर्मारण्यातील त्या महोत्सवात एकाच ठिकाणी कोटी कन्यांचा समुदाय होता. हे महाप्राज्ञ, मी सत्यच सत्य सांगतो.

Verse 70

चतुर्थ्यामपररात्रेऽभ्यंतरतोऽग्निमादधुः । आसनं ब्रह्मणे दत्त्वा अग्निं कृत्वा प्रदक्षिणम्

चतुर्थीच्या अपररात्री त्यांनी आत पवित्र अग्नी प्रज्वलित केला. ब्राह्मण पुरोहिताला आसन देऊन, अग्नीची प्रदक्षिणा केली.

Verse 71

स्थालीपाकं च कृत्वाथ कृत्वा वेदीः शुभास्तदा । चतुर्हस्ताः सकलशा नागपाश समन्विताः

मग स्थालीपाक हवन करून त्यांनी शुभ वेद्या रचल्या—चार हात प्रमाणाच्या, नीट मांडलेल्या, आणि ‘नागपाश’ बंधांनी युक्त.

Verse 72

वेदमंत्रेण शुभ्रेण मंत्रयंते ततो द्विजाः । चरतां दंपतीनां हि परिवेश्य यथोचितम्

त्यानंतर द्विजांनी शुद्ध वेदमंत्रांचे पठण केले आणि विधिपूर्वक चालत असलेल्या दांपत्यांना यथोचित अन्न-नैवेद्य परोसले।

Verse 73

ब्रह्मणा सहितास्तत्र वाडवा स्ते सुहर्षिताः । कुर्वते वेदनिर्घोषं तारस्वरनिनादितम्

तेथे पुरोहितासह आनंदित वाडवांनी तारस्वरात घुमणारा वेदनिर्घोष केला।

Verse 74

तेन शब्देन महता कृत्स्नमापूरितं नभः । तं श्रुत्वा दानवो घोरो वेदध्वनिं द्विजे रितम्

त्या महान शब्दाने संपूर्ण आकाश भरून गेले. द्विजांनी उच्चारलेल्या त्या वेदध्वनीला ऐकून भयंकर दानव अस्वस्थ झाला।

Verse 75

उत्पपातासनात्तूर्णं ससैन्यो गतचेतनः । धावतः सर्वभृत्यास्तं ये चान्ये तानुवाच सः

तो सैन्यासह, चित्त व्याकुळ होऊन, त्वरित आसनावरून उडी मारून उठला. मागे धावणाऱ्या सर्व सेवकांना व इतरांनाही तो म्हणाला।

Verse 76

श्रूयतां कुत्र शब्दोऽयं वाडवानां समुत्थितः । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैतेयाः सत्वरं ययुः

तो म्हणाला—“ऐका, वाडवांचा हा शब्द कुठून उठला आहे?” त्याचे वचन ऐकून दैत्य त्वरित निघाले।

Verse 77

विभ्रांतचेतसः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । धर्मारण्ये गताः केचित्तत्र दृष्टा द्विजा तयः

सर्वांचे चित्त भ्रमित झाले आणि ते इकडे-तिकडे धावले। काहीजण धर्मारण्यात गेले; तेथे ते द्विज दिसून आले।

Verse 78

उद्गिरंतो हि निगमान्विवाहसमये नृप । सर्वं निवेदयामासुः कर्णाटाय दुरात्मने

हे नृपा, विवाहसमयी वेद-मंत्र उच्चारत त्यांनी सर्व वृत्तांत दुरात्मा कर्णाटाला निवेदिला।

Verse 79

तच्छ्रुत्वा रक्तताम्राक्षो द्विजद्विट् कोपपू रितः । अभ्यधावन्महाभाग यत्र ते दंपती नृप

ते ऐकून द्विजद्वेष्टा तो रक्त-ताम्र नेत्रांचा, क्रोधाने भरून, हे महाभाग, जिथे ते दांपत्य होते तिकडे धावला, हे नृपा।

Verse 80

खमाश्रित्य तदा दैत्यमायां कुर्वन्स राक्षसः । अहरद्दंपती राजन्सर्वालंकारसंयुतान्

मग तो राक्षस आकाशाचा आश्रय घेऊन दैत्य-माया करून, हे राजन्, सर्व अलंकारांनी युक्त त्या दांपत्याचे अपहरण करून गेला।

Verse 81

ततस्ते वाडवाः सर्वे संगता भुवनेश्वरीम् । बुंबारवं प्रकुर्वाणास्त्राहित्राहीति चोचिरे

त्यानंतर त्या सर्व स्त्रिया भुवनेश्वरीकडे एकत्र झाल्या; मोठा कोलाहल करीत ‘त्राही त्राही’—‘रक्षा करा’—असे आर्तपणे म्हणाल्या।

Verse 82

तच्छ्रुत्वा विश्वजननी मातंगी भुवनेश्वरी । सिंहनादं प्रकुर्वाणा त्रिशूलवरधारिणी

त्यांचा आक्रोश ऐकून विश्वजननी मातंगी भुवनेश्वरीने सिंहनाद केला; त्रिशूल धारण करून वर देणारी देवी प्रकट झाली।

Verse 83

ततः प्रववृते युद्धं देवीकर्णाटयोस्तथा । ऋषीणां पश्यतां तत्र वणिजां च द्विजन्मनाम्

त्यानंतर देवी आणि कर्णाट यांच्यात युद्ध सुरू झाले; तेथे ऋषी, वणिक आणि द्विजजन ते पाहत होते।

Verse 84

पश्यतामभवयुद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । अस्त्रैश्चिच्छेद मातगी मदविह्वलितं रिपुम्

पाहता पाहता युद्ध घनघोर व लोमहर्षक झाले; अस्त्रांनी मातंगीने मदाने व्याकुळ शत्रूला छिन्नभिन्न केले।

Verse 85

सोऽपि दैत्यस्ततस्तस्या बाणेनैकेन वक्षसि । असावपि त्रिशूलेन घातितः कश्मलं गतः

मग त्या दैत्याने एका बाणाने देवीच्या वक्षस्थळी प्रहार केला; पण तोही देवीच्या त्रिशूलाने घायाळ होऊन कश्मलात पडला।

Verse 86

मुष्टिभिश्चैव तां देवीं सोऽपि ताडयतेऽसुरः । सोऽपि देव्या ततः शीघ्रं नागपाशेन यंत्रितः

तो असुर मुठींनीही देवीला मारू लागला; तेव्हा देवीने तत्क्षणी नागपाशाने त्याला बांधून आवरले।

Verse 87

ततस्तेनैव दैत्येन गरुडास्त्रं समादधे । तया नारायणास्त्रं तु संदधे शरपातनम्

तेव्हा त्या दैत्याने गरुडास्त्र सोडले; आणि तिने प्रत्युत्तरार्थ नारायणास्त्र संधान करून बाणांची वर्षा केली।

Verse 88

एवमन्योन्यमाकृष्य युध्यमानौ जयेच्छया । ततः परिघमादाय आयसं दैत्यपुंगवः

अशा रीतीने एकमेकांना ओढत, विजयाच्या इच्छेने ते युद्ध करीत होते; तेव्हा दैत्यश्रेष्ठाने लोखंडी परिघ (गदा) उचलला।

Verse 89

मातंगीं प्रति संकुद्धो जघान परवीरहा । देवी क्रुद्धा मुष्टिपातैश्चूर्णयामास दानवम्

मातंगीवर संतप्त होऊन, परवीरहाने प्रहार केला; तेव्हा देवीही क्रुद्ध होऊन मुष्टिप्रहारांनी दानवाला चूर्ण केले।

Verse 90

तेन मुष्टिप्रहारेण मूर्च्छितो निपपात ह । ततस्तु सहसोत्थाय शक्तिं धृत्वा करे मुदा

त्या मुष्टिप्रहाराने तो मूर्छित होऊन पडला; मग सहसा उठून आनंदाने हातात शक्ति (भाला) धरला।

Verse 91

शतघ्नीं पातयामास तस्या उपरि दानवः । शक्तिं चिच्छेद सा देवी मातंगी च शुभानना

दानवाने तिच्यावर शतघ्नी टाकली; पण शुभमुखी देवी मातंगीने ती शक्ति (भाला) छेदून तुकडे केली।

Verse 92

जहासोच्चैस्तु सा सुभ्रः शतघ्नीं वज्रसन्निभा । एव मन्योन्यशस्त्रौघैरर्दयंतौ परस्परम्

तेव्हा वज्रासारखी शतघ्नी धारण केलेली ती तेजस्विनी, सुभ्रू देवी मोठ्याने हसली. अशा रीतीने दोघेही परस्परांवर शस्त्रांच्या धारांचा वर्षाव करून एकमेकांना पीडित करू लागले।

Verse 93

ततस्त्रिशूलेन हतो हृदये निपपात ह । मूर्छां विहाय दैत्योऽसौ मायां कृत्वा च राक्षसीम्

नंतर त्रिशूळाने हृदयात घाव बसून तो भूमीवर कोसळला. मूर्च्छा झटकून त्या दैत्याने राक्षसीसदृश माया निर्माण केली।

Verse 94

पश्यतां तत्र तेषां तु अदृश्योऽभून्महासुरः । पपौ पानं ततो देवी जहासारुणलोचना

तेथे पाहत असतानाच तो महासुर अदृश्य झाला. मग अरुणलोचना देवी हसली आणि आपले पान (पेय) प्राशन केले।

Verse 95

सर्वत्रगं तं सा देवी त्रैलोक्ये सचराचरे

ती देवी त्रैलोक्यात—चराचरांसह—सर्वत्र संचार करणाऱ्या त्या (असुर)चा शोध घेऊ लागली।

Verse 96

क्व पास्यस्तीति ब्रूते सा ब्रूहि त्वं सांप्रतं हि मे । कर्णाटक महादुष्ट एहि शीघ्रं हि युध्यताम्

ती म्हणाली—“कुठे पळशील? आत्ताच मला सांग—आत्ताच सांग! हे कर्णाटक महादुष्टा, ये; लवकर येऊन युद्ध कर!”

Verse 97

ततोऽभवन्महायुद्धं दारुणं च भयानकम् । पपौ देवी तु मैरेयं वधार्थं सुमहाबला

तेव्हा एक महायुद्ध उभे राहिले—अत्यंत दारुण व भयाणक। सुमहाबला देवीने वधार्थ मैरेय मद्याचे पान केले।

Verse 98

मातंगी च ततः क्रुद्धा वक्त्रे चिक्षेप दानवम् । ततोऽपि दानवो रौद्रो नासारंध्रेण निर्गतः

त्यानंतर क्रुद्ध झालेल्या मातंगीने दानवाला आपल्या मुखात फेकले। तरीही तो रौद्र दानव तिच्या नासारंध्रातून बाहेर आला।

Verse 99

युध्यते स पुनर्दैत्यः कर्णाटो मदपूरितः । ततो देवी प्रकुपिता मातंगी मदपूरिता

तो दैत्य कर्णाट मदाने भरून पुन्हा युद्ध करू लागला. तेव्हा देवी मातंगीही प्रचंड क्रोधाने उद्भवली, शक्तीने परिपूर्ण झाली।

Verse 100

दशनैर्मथयित्वा च चर्वयित्वा पुनःपुनः । शवास्थि मे दसा युक्तं मज्जामांसादिपूरितम्

तिने दातांनी चिरडून व पुन्हा पुन्हा चावून त्याला शवाच्या अस्थीसारखे केले—मज्जा, मांस इत्यादींनी भरलेले।

Verse 110

पित्रा मे स्थापिता दैत्य रक्षार्थं हि द्विजन्मनाम् । केवलं श्यामलांगी सा सर्वलोकहितावहा

‘हे दैत्य! माझ्या पित्याने मला द्विजांच्या रक्षणार्थ नेमले आहे. ती श्यामलांगी देवी केवळ सर्व लोकांचे हित करणारी आहे.’

Verse 120

जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ततोत्सवं प्रकुर्वन्तो गीतं नृत्यं शुभप्रदम्

गंधर्वांचे अधिपती गाऊ लागले आणि अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले। मग उत्सव साजरा करीत त्यांनी शुभफल देणारे गीत व नृत्य सादर केले।

Verse 130

देव्युवाच । स्वस्थाः संतु द्विजाः सर्वे न च पीडा भविष्यति । मयि स्थितायां दुर्धर्षा दैत्या येऽन्ये च राक्षसाः

देवी म्हणाली—‘सर्व द्विजजन स्वस्थ व सुरक्षित राहोत; कोणतीही पीडा होणार नाही. मी येथे स्थित असताना दुर्धर्ष दैत्य आणि अन्य राक्षस (प्रबळ होणार नाहीत).’

Verse 131

शाकिनीभूतप्रेताश्च जंभाद्याश्च ग्रहास्तथा । शाकिन्यादिग्रहाश्चैव सर्पा व्याघ्रादयस्तथा

‘शाकिनी, भूत-प्रेत तसेच जंभादी ग्रह; शाकिनीप्रकारचे अन्य ग्रहही; आणि सर्प, व्याघ्र इत्यादी—असे सर्व भय (येथे अपाय करणार नाहीत).’

Verse 140

खट्वांगं बदरीं चैव अंकुशं च मनोरमम् । अष्टादशायुधैरेभिः संयुता भुवनेश्वरी

खट्वांग, बदरी आणि मनोहर अंकुश धारण करून, भुवनेश्वरी या अठरा आयुधांनी संयुक्त होत्या।

Verse 150

बल्लाकरं वरं यूपा क्षिप्तकुल्माषकं तथा । सोहालिका भिन्नवटा लाप्सिका पद्मचूर्णकम्

‘बल्लाकर, वर, यूपा तसेच क्षिप्तकुल्माषक; सोहालिका, भिन्नवटा, लाप्सिका आणि पद्मचूर्णक—हे शुभ प्रसंगी सिद्ध केलेले नैवेद्य/पक्वान्न आहेत.’

Verse 160

मदीयवचनं श्रुत्वा तथा कुरुत वै विधिम् । विवाहकाले संप्राप्ते दंपत्योः सौख्यहेतवे

माझे वचन ऐकून त्याप्रमाणे विधी यथाविधि करा. विवाहकाळ आला की पती-पत्नीच्या सुख-कल्याणासाठी ते आचरा.

Verse 170

तिल तैलेन वा कुर्यात्पुरुषो नियतव्रतः । एकाशनं हि कुरुते यक्ष्मप्रीत्यै निरंतरम्

नियतव्रती पुरुषाने तीळ किंवा तीळतेलाने तो विधी करावा. यक्ष्माच्या प्रीत्यर्थ तो निरंतर एकाशन-व्रत (एकवेळ भोजन) पाळावा.

Verse 179

तेषां कुले कदा चित्तु अरिष्टं नैव जायते । अपुत्रो लभते पुत्रान्धनहीनस्तु संपदः । आयुरारोग्यमैश्वर्यं श्रीमातुश्च प्रसादतः

त्यांच्या कुळात कधीही अरिष्ट (अनिष्ट) उत्पन्न होत नाही. अपुत्राला पुत्र मिळतात आणि धनहीनाला संपत्ती मिळते. श्रीमातेच्या कृपेने आयुष्य, आरोग्य व ऐश्वर्य प्राप्त होते.