Adhyaya 15
या अध्यायात दोन परस्पर-संबंधित प्रवाह येतात. प्रथम देवसंकट—देवांना ‘शिर’ सापडत नाही; तेव्हा ब्रह्मा विश्वकर्म्याला यज्ञसिद्धीशी निगडित देवतेसाठी योग्य, कार्यक्षम रूप घडविण्याची आज्ञा देतो. सूर्यरथाच्या प्रसंगात अश्वशिर प्रकट होते; ते विष्णूस जोडले जाऊन हयग्रीव रूप प्रादुर्भूत होते. देवगण स्तुती करून हयग्रीव/विष्णूला ओंकार, यज्ञ, काळ, गुण आणि भूतदेवतांचे अधिष्ठान मानतात; विष्णू वर देऊन हे रूप कल्याणकारी व पूजनीय असल्याचे स्पष्ट करतो. दुसऱ्या भागात व्यास–युधिष्ठिर संवादातून कारणकथा—सभेत ब्रह्म्याचा अभिमान, त्यातून शापसदृश परिणाम व विष्णूच्या शिराशी संबंधित घटना, तसेच धर्मारण्यात विष्णूचे तप. पुढे धर्मारण्य हे महान् क्षेत्र घोषित होते; मुक्तेश/मोक्षेश्वर आणि देवसरस/देवखाता इत्यादी तीर्थांचे माहात्म्य वर्णिले आहे. स्नान, पूजन (विशेषतः कार्तिकात कृत्तिका-योगी), तर्पण-श्राद्ध, जप व दान यांची विधी सांगितली असून फल म्हणून पापनाश, पितृउद्धार, दीर्घायुष्य, आरोग्य, वंशवृद्धी व उच्चलोकप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । न पश्यंति तदा शीर्षं ब्रह्माद्यास्तु सुरास्तदा । किं कुर्म इति हेत्युक्त्वा ज्ञानिनस्ते व्यचिन्तयन्
व्यास म्हणाले—तेव्हा ब्रह्मा आदी देवांना ते शिर दिसेना. ‘आता काय करावे?’ असे म्हणत ते ज्ञानी देव विचारमग्न झाले.
Verse 2
उवाच विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः
तेव्हा देवांसह ब्रह्मदेवांनी विश्वकर्म्याला संबोधिले.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्ता सदा विभो । शीघ्रमेव कुरु त्वं वै वक्त्रं सांद्रं च धन्विनः
ब्रह्मा म्हणाले—हे विभु विश्वकर्मा! तूच सदैव कार्यकर्ता आहेस. म्हणून त्या धनुर्धरासाठी शीघ्रच दृढ व सघन असे मुख (शिर) घडव.
Verse 4
यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदंति विविधाः सुराः
यज्ञकार्य त्वरित थांबवून विविध देव परस्पर बोलू लागले.
Verse 5
यज्ञभागविहीनं मां किं पुनर्वच्मि ते ऽग्रतः । यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह
‘यज्ञभागाविना मी तुझ्यासमोर आणखी काय बोलू? हे देव! देवांसह मला अशा रीतीने माझा यज्ञभाग मिळो.’
Verse 6
ब्रह्मोवाच । दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके । सोमे त्वं प्रथमं वीर पूज्यसे श्रुतिकोविदैः
ब्रह्मा म्हणाले—हे देववर्धका! सर्व यज्ञांत तुला योग्य विभाग देईन। हे सोम, हे वीरा! श्रुतीतज्ज्ञांकडून तू प्रथम पूजिला जाशील।
Verse 7
तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्संधत्स्वामरवर्द्धक । विश्वकर्माब्रवीद्देवानानयध्वं शिरस्त्विति
मग (ब्रह्मा म्हणाले)—हे देववर्धका! ते शिर त्वरित विष्णूच्या देहाशी जोड. तेव्हा विश्वकर्मा देवांना म्हणाला—“शिर आणा.”
Verse 8
तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदंति नृपसत्तम । मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्
हे नृपश्रेष्ठ! सर्व देव म्हणाले—“ते (शिर) नाही.” पण मध्याह्न होताच रथस्थ तेजस्वी सूर्य आकाशात प्रकट झाला.
Verse 9
दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन् । छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः
तेव्हा सर्व देवांनी ते पाहिले; त्यांनी रथातून घोडा आणला. हे महीपाल! हरिच्या वाजिनाच्या कबंधापासून शिर छेदून (घेतले).
Verse 10
कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत
अतिचतुर विश्वकर्म्याने ते कबंधाशी जोडले. देवांच्या देवेश्वराला पाहून देवांनी स्तुती केली.
Verse 11
देवा ऊचुः । नमस्तेऽस्तु जगद्बीज नमस्ते कमलापते । नमस्तेऽस्तु सुरेशान नमस्ते कमलेक्षण
देव म्हणाले— हे जगद्बीजा, तुला नमस्कार। हे कमलापते, तुला नमस्कार। हे सुरेश्वरा, तुला नमस्कार। हे कमलनेत्रा, तुला नमस्कार।
Verse 12
त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम् । त्वं हंता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते
तू सर्वभूतांची स्थिती-शक्ती आहेस; तूच सत्पुरुषांचा आश्रय आहेस। तू सर्व दुष्टांचा संहारक आहेस— हे हयग्रीवा, तुला नमस्कार।
Verse 13
त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा । आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा
तूच ओंकार आहेस, तूच वषट्कार आहेस; तूच स्वाहा व स्वधा— चतुर्विध रूपांनी। हे सुरेशाना, तू आद्य आहेस; तूच सदा शरण आहेस।
Verse 14
यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा । त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा
तूच यज्ञ आहेस, तूच यज्ञपती, तूच यजमान; तूच द्रव्य, होता आणि आहुतीही आहेस। हे देवा, तुझ्यासाठीच हवि अर्पिली जाते; हे सखा, तूच शरण आहेस।
Verse 15
कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः । त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः
तूच काळ आहेस, कराल रूपधारी; तूच सूर्य आहेस, शीत किरणांनी दीप्त। तूच अग्नी व वरुण आहेस; आणि तूच काळाचा क्षय करणारा आहेस।
Verse 16
गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि । गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वेषु जंतुषु
येथे त्रिगुण (सत्त्व-रज-तम) तूच आहेस, आणि खरे तर गुणातीतही तूच आहेस। गुणांचा आश्रय तू आहेस आणि सर्व प्राण्यांत वसणारा रक्षकही तूच आहेस।
Verse 17
स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च पशुपक्ष्यादिमानवैः । चतुर्विधं कुलं त्वं हि चतुराशीतिलक्षणः
तू स्त्री आणि पुरुष—या द्विरूपातही आहेस। पशु, पक्षी इत्यादी आणि मानव यांच्या द्वारा तूच जीवसृष्टीचा चतुर्विध समुदाय आहेस। खरेच चौर्याऐंशी लक्ष योन्यांचे लक्षणस्वरूप तूच आहेस।
Verse 18
दिनांतश्चैव पक्षांतो मासांतो हायनं युगम् । कल्पांतश्च महांतश्च कालांतस्त्वं च वै हरे
हे हरे! तूच दिवसाचा अंत, पक्षाचा अंत, महिन्याचा अंत, वर्षपरिवर्तन आणि युगांची परिणती आहेस। तूच कल्पांत, महाचक्रांचा अंत, आणि खरेच काळाचाही अंत आहेस।
Verse 19
एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप । संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः
हे नृप! अशा महादिव्य स्तुतिंनी देवांनी स्तवन केल्यावर प्रभू संतुष्ट झाले आणि सर्व देवांच्या समोर बोलू लागले।
Verse 20
श्रीभगवानुवाच । किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि । किमेतत्कारणं देवाः कि नु दैत्यप्रपीडिताः
श्रीभगवान म्हणाले— ‘देवगणहो! तुम्ही सर्वजण पृथ्वीवर येथे कशासाठी आला आहात? हे देवांनो, याचे कारण काय? काय तुम्ही दैत्यांनी पीडित व त्रस्त झाला आहात?’
Verse 21
देवा ऊचुः । न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञ कर्मोत्सुका वयम् । त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामो वै दिशो दश
देव म्हणाले—आम्हाला दैत्याचे भय उरलेले नाही; आम्ही यज्ञकर्म करण्यास उत्सुक आहोत। आम्ही सर्वजण तुमच्या दर्शनासाठी तत्पर असून, तुमच्या शुभ प्रकटासाठी दहा दिशांकडे पाहत आहोत।
Verse 22
त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः । योगारूढस्वरूपं च दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम्
तुमच्या मायेमुळे मोहित होऊन आम्ही सर्वजण चित्ताने व्यग्र व भयाने व्याकुळ झालो होतो. पण आता, हे उत्तम प्रभो, योगारूढ तुमचे परम स्वरूप आम्ही पाहिले आहे।
Verse 23
वम्री च नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर । ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूव ते
हे ईश्वर! आमच्या उद्युक्तीने ती मुंगीही तुम्हाला जागे करण्यास लागली. तेव्हा एक अपूर्व घटना घडली—तुमचे शिर छिन्न झाले; मस्तक कापले गेले।
Verse 24
सूर्याश्वशीर्षमानीय विश्व कर्मातिचातुरः । समधत्त शिरो विष्णो हयग्रीवोऽस्यतः प्रभो
त्यानंतर प्रभु हयग्रीव सूर्याच्या अश्वाचे शिर घेऊन आला; आणि अतिशय कुशल विश्वकर्म्याने ते विष्णूच्या मस्तकस्थानी बसविले।
Verse 25
विष्णुरुवाच । तुष्टोऽहं नाकिनः सर्वे ददाम्रि वरमीप्सितम् । हयग्रीवोऽस्म्यहं जातो देवदेवो जगत्पतिः
विष्णू म्हणाले—हे स्वर्गवासीयांनो! मी संतुष्ट आहे; तुम्हाला इच्छित वर देतो. मी हयग्रीव रूपाने प्रकट झालो आहे—देवांचा देव, जगताचा स्वामी।
Verse 26
न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि च सेवितम् । जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः
मी न रौद्र आहे, न विरूप; आणि केवळ देवांनी सेविलेला असा ही नाही। हे देवांनो! ‘हयानन’ या नामाने संतुष्ट होऊन मी वरदाता रूपाने प्रकट झालो आहे।
Verse 27
व्यास उवाच । कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा । यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे
व्यास म्हणाले—सत्रयज्ञ पूर्ण झाल्यावर धीमान वेधा (ब्रह्मा) प्रसन्नचित्त झाला। मग त्याने यज्ञभाग ठरवून विश्वकर्म्यासाठी वम्रींना तो अर्पण केला।
Verse 28
यज्ञांते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ । एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः
आणि यज्ञाच्या शेवटी देवश्रेष्ठाला नमस्कार करून तो स्वर्गास गेला। हेच कारण जाण—यामुळे हरि ‘हयानन’ म्हणून ओळखला जातो।
Verse 29
युधिष्ठिर उवाच । येनाक्रांता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः । विवरे विवरे रोम्णां वर्तंते च पृथक्पृथक्
युधिष्ठिर म्हणाला—ज्याच्या एका पावलाच्या क्रमाने संपूर्ण पृथ्वी तत्त्वतः व्यापली गेली, त्याच्या केसांच्या प्रत्येक रोमछिद्रात ते (लोक) वेगवेगळे, पृथक् पृथक् वसतात।
Verse 30
ब्रह्मांडानि सहस्राणि दृश्यंते च महाद्युते । न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्
हे महाद्युते! हजारो ब्रह्मांडे दिसतात. ज्याचा पराकाष्ठा वेदालाही कळत नाही, त्याचा ‘शीर्षघात’ म्हणजे अंतिम टोक गाठणे कसे शक्य होईल?
Verse 31
व्यास उवाच । शृणु त्वं पांडवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम् । ईश्वरस्य चरित्रं हि नैव वेत्ति चराचरे
व्यास म्हणाले—हे पांडवश्रेष्ठा, ही शुभ पौराणिक कथा ऐक. खरेच, ईश्वराचे चरित्र चराचर सर्वांनाही पूर्णपणे कळत नाही.
Verse 32
एकदा ब्रह्मसभायां गता देवाः सवासवाः । भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि च
एकदा इंद्रासह देव ब्रह्मसभेत गेले. भूरलोकापासून पुढे सर्व—स्थावर आणि चर—तेथे उपस्थित होते.
Verse 33
देवा ब्रह्मर्षयः सर्वे नमस्कर्तुं पितामहम् । विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मंत्रकारणात्
पितामह ब्रह्मांना नमस्कार करण्यासाठी सर्व देव व ब्रह्मर्षी आले. मंत्र-परामर्शाच्या कारणाने विष्णूही त्या सभेत उपस्थित झाला.
Verse 34
ब्रह्मा चापि विगर्विष्ठ उवाचेदं वचस्तदा । भोभो देवाः शृणुध्वं कस्त्रयाणां कारणं महत्
तेव्हा गर्वयुक्त ब्रह्मा म्हणाला—‘अहो देवहो, ऐका! त्रयांचा (तीन लोकांचा/त्रयीचा) महान कारणकर्ता कोण आहे?’
Verse 35
सत्यं ब्रुवंतु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः । तां वाचं च समाकर्ण्य देवा विस्मयमागताः
‘देवांनी सत्यच बोलावे—ब्रह्मा, ईश आणि विष्णू यांच्या मध्यभागी उभे राहून।’ हे वचन ऐकून देव विस्मयास पावले.
Verse 36
ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमो वयं सुराः । ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णुं प्रति सुरेश्वरम् । त्रयाणामपि देवानां महांतं च वदस्व मे
तेव्हा देव म्हणाले—“आम्हा सुरांना हे माहीत नाही.” मग ब्रह्मपत्नीने देवेश विष्णूंना उद्देशून म्हटले—“त्रिदेवांपैकी खरोखर जो महान आहे, तो मला सांग.”
Verse 37
विष्णुरुवाच । विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम् । ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभोः
विष्णू म्हणाले—“विष्णूच्या स्वतःच्या मायाबळाने त्रिभुवन मोहित झाले आहे.” तेव्हा ब्रह्मा म्हणाले—“हे विभो, तुला (हे सत्य) माहीत नाही काय?”
Verse 38
नैव मुह्यति ते मायाबलेन नैवमेव च । गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः
“तो तुझ्या मायाबळाने कधीही मोहित होत नाही—निश्चितच नाही. गर्व व हिंसेत रत असा तो देव (स्वतःला) जगाचा धर्ता व विश्वाचा प्रभू मानतो.”
Verse 39
ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः । ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः
“विष्णूच्या मायेनं आच्छादित झालेले ते सर्व तुला ज्येष्ठ (श्रेष्ठ) म्हणून ओळखत नाहीत.” तेव्हा ब्रह्मा रोषाने क्रुद्ध झाले; त्यांचे मुख थरथर कापू लागले.
Verse 40
उवाच वचनं कोपाद्धे विष्णो शृणु मे वचः । येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्
कोपाने ते म्हणाले—“हे विष्णो, माझे वचन ऐक. ज्या मुखाने सभेत ते वाक्य उच्चारले गेले—”
Verse 41
तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वै पुनः । ततो हाहाकृतं सर्वं सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः
“ते शिर लवकर पडो—होय, अल्प काळातच!” असे होताच इंद्रासह देवगण, ऋषींना अग्रभागी ठेवून, सर्वत्र ‘हाय-हाय’ असा आक्रोश करू लागले।
Verse 42
ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णुं प्रति सुरोत्तमाः । विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यंसत्यं भविष्यति
श्रेष्ठ देवांनी ब्रह्मदेवाची क्षमा-प्रार्थना करून विष्णूकडे धाव घेतली। विष्णूंनी ते वचन ऐकून म्हटले—“सत्य, सत्य; तसेच घडेल.”
Verse 43
ततो विष्णुर्महातेजास्तीर्थस्योत्पादनेन च । तपस्तेपे तु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः । अश्वशीर्ष मुखं दृष्ट्वा हयग्रीवो जनार्द्दनः
मग महातेजस्वी विष्णू—तीर्थनिर्मितीच्या हेतुनेही—धर्मारण्यात देवेश्वर म्हणून तप करू लागले। आणि अश्वशीर्ष मुख पाहताच जनार्दन हयग्रीव रूपाने प्रकट झाले।
Verse 44
तपस्तेपे महाभाग विधिना सह भारत । न शक्यं केनचित्कर्त्तुमात्मनात्मैव तुष्टवान्
हे महाभाग भारत, त्यांनी विधात्यासह (ब्रह्मासह) तप केले. हे कोणालाही करणे शक्य नाही; ते आपल्या आत्मस्वरूपानेच तृप्त, स्वयंसिद्ध झाले।
Verse 45
ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम् । तिष्ठन्नेव पुरो विष्णोर्विष्णुमायाविमोहितः
ब्रह्माही तपयुक्त होऊन तीनशे वर्षे तप करीत राहिले—विष्णूच्या समोर उभे असूनही, विष्णुमायेने ते मोहित-भ्रमितच राहिले।
Verse 46
यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः । ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मम मायाप्यदुःसहा
यज्ञासाठी अर्पिलेल्या दानाने तुष्ट झालेला देवदेव, जगत्पती म्हणाला— “हे ब्रह्मन्! तुला मुक्ती इत्यादी सिद्ध आहे; तरीही माझी माया सहन करणे दुर्धर आहे।”
Verse 47
ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्द्दनः । उवाच मधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात्
मग वर मिळवून ब्रह्मा आणि अंतःकरणी हर्षित जनार्दन यांनी सर्वांच्या हितासाठी मधुर वचन उच्चारले।
Verse 48
अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनम् । विधिविष्णुमयं चैतद्भवत्वेतन्न संशयः
येथे एक महाक्षेत्र उत्पन्न होवो— पवित्र व पापनाशक। हे स्थान विधी (ब्रह्मा) आणि विष्णुमय होवो; यात संशय नाही।
Verse 49
तीर्थस्य महिमा राजन्हयशीर्षस्तदा हरिः । शुभाननो हि संजातः पूर्वेणैवा ननेन तु
हे राजन्! या तीर्थाची महिमा अशी की तेव्हा हरि हयशीर्ष (हयग्रीव) झाला; पूर्व कारणानेही आणि या तीर्थाच्या प्रभावानेही त्याचे मुख शुभ झाले।
Verse 50
कंदर्पकोटिलावण्यो जातः कृष्णस्तदा नृप । ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम्
हे नृप! तेव्हा कृष्ण कंदर्पाच्या कोटी कोटी लावण्याने युक्त प्रकट झाला; आणि ब्रह्माही तपात स्थित होऊन तीनशे दिव्य वर्षे तपश्चर्या करीत राहिला।
Verse 51
सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते । मायया तु कृतं शीर्षं पंचमं शार्दुलस्य वा
जिथे सावित्रीसह विधिपूर्वक कर्म झाले, तिथे विष्णुमाया बाधा करीत नाही। परंतु मायेनें जणू शार्दूलाचा (वाघाचा) पाचवा मस्तकच घडविला।
Verse 52
धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा । तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः
धर्मारण्यात पूर्वी हरिने तेथे केलेले रम्य (उद्यान/वस्तु) छेदून टाकले. मग त्याला वर देऊन विष्णू अंतर्धान पावले.
Verse 53
स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थं चैव त्रिलोचनम् । मुक्तेशं नाम देवस्य मोक्षतीर्थमरिंदम
मग विधी (ब्रह्मा) यांनी तेथे एक तीर्थ व त्रिलोचन (शिव) यांचीही स्थापना केली. हे अरिंदम! ‘मुक्तेश’ देवाचे ते ‘मोक्षतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.
Verse 54
गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम् । तत्र प्रेता दिवं यांति तर्पणेन प्रतर्पिताः
तो देवश्रेष्ठही देवांनी सेविलेल्या आपल्या धामास गेला. तेथे तर्पणाने तृप्त केलेले प्रेतात्मे स्वर्गास जातात.
Verse 55
अश्वमेधफलं स्नाने पाने गोदानजं फलम् । पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा
येथे स्नान केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते, आणि येथील जल पिल्यास गोदानाचे फळ प्राप्त होते. हे पुष्करादि तीर्थे व गंगादि नद्यांप्रमाणे पावन आहे.
Verse 56
स्नानार्थमत्रागच्छंति देवताः पितरस्तथा । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे मुक्तेशं पूजयेत्तु यः
येथे स्नानासाठी देवता व पितरही येतात. कार्तिक मासात कृत्तिका-योगी जो मुक्तेशाचे पूजन करतो, तो या तीर्थाच्या विशेष पुण्याचा भागीदार होतो.
Verse 57
स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम् । यः करोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
रम्य देवसरात स्नान करून आणि भगवान जनार्दनास नमस्कार करून जो मनुष्य भक्तीने पूजन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 58
भुक्त्वा भोगा न्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति । अपुत्रा काकवंध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा
यथाकाम भोग भोगून तो विष्णुलोकास जातो. अपुत्रा, काकवंध्या, मृतवत्सा किंवा मृतप्रजा स्त्रीसाठीही ही विधी शोक-दोष नाश करणारी सांगितली आहे.
Verse 59
एकांबरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि । तद्दोषं नाशयेन्नूनं प्रजाप्तिप्रतिबन्धकम्
पती-पत्नी एकच वस्त्र परिधान करून यथाविधी स्नान करतात, तेव्हा ती क्रिया प्रजाप्राप्तीस अडथळा आणणारा दोष निश्चयाने नष्ट करते.
Verse 60
मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्द्धयेत् । दद्याद्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता
मोक्षेश्वराच्या प्रसादाने पुत्र-पौत्रादी वंश वाढतो. सत्यनिष्ठ राहून एकाग्र चित्ताने फळांचे दान करावे.
Verse 61
निधाय वंशपात्रेऽपि नारी दोषात्प्रमुच्यते । प्राप्नुवंति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप
वंशपात्रातही ते हवि अर्पिल्यास स्त्री दोषातून मुक्त होते. हे नृपा, देवही अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतात.
Verse 62
वेधा हरिर्हरश्चैव तप्यंते परमं तपः । धर्मारण्ये त्रिसंध्यं च स्नात्वा देवसरस्यथ
वेधा ब्रह्मा, हरि आणि हर—हे स्वतः परम तप करीत असतात. धर्मारण्यात देवसरसी त्रिसंध्येला (प्रातः, मध्यान्ह, सायं) स्नान केल्याने ती पावन साधना घडते.
Verse 63
तत्र मोक्षेश्वरः शंभुः स्थापितो वै ततः सुरैः । तत्र सांगं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत्
तेथे देवांनी शंभूला ‘मोक्षेश्वर’ म्हणून निश्चयाने स्थापित केले. तेथे साङ्ग (नियम-उपांगांसह) जप केल्यास पुन्हा स्तनपान करणारा शिशु व्हावे लागत नाही—म्हणजे पुनर्जन्म होत नाही.
Verse 64
एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄणां श्रद्धयान्वितः
हे महाराजा! असे हे क्षेत्र त्रिलोकीत प्रसिद्ध आहे. जो तेथे पितरांसाठी श्रद्धायुक्त श्राद्ध करतो—
Verse 65
उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् । श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजंतुभिः
तो सात गोत्रांचा उद्धार करतो आणि एकशे एक कुळांना तारतो. देवसरस अतिशय रम्य आहे, नानाविध पुष्पांनी शोभित; सर्व प्रकारच्या कल्हारांनी श्यामवर्ण, आणि विविध जलचर जीवांनी परिपूर्ण आहे.
Verse 66
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः सेवितं सुरमानुषैः । सिद्धैर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम्
हे सरोवर ब्रह्मा, विष्णु, महेश इत्यादी देवांनी सेविलेले आहे. देव-मानव, सिद्ध, यक्ष व मुनीजन यांचेही येथे सतत आगमन होते; ते सर्वार्थाने शुभ व पुण्यदायक आहे.
Verse 67
युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मि न्स्थाने द्विजोत्तम । तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम्
युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजोत्तम! त्या स्थानी प्रसिद्ध असलेले ते सरोवर कसे आहे? त्याचे रूप व स्वरूप जसे आहे तसेच मला सांगावे.
Verse 68
व्यास उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते
व्यास म्हणाले—साधु, साधु! हे महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर, तू उत्तम प्रश्न विचारलास. निश्चयच त्याचे संकीर्तन केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
Verse 69
अतिस्वछतरं शीतं गंगोदकसमप्रभम् । पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम
हे नृपोत्तम! त्या सरोवराचे जल अतिशय स्वच्छ व शीतल आहे, गंगाजलासारखे तेजस्वी. ते पवित्र, मधुर आणि स्वादिष्ट आहे.
Verse 70
महाविशालं गंभीरं देवखातं मनोरमम् । लहर्यादिभिर्गंभीरः फेनावर्तसमाकुलम्
ते सरोवर महाविशाल व गभीर आहे, जणू देवांनी खोदलेले मनोहर कुंड. लाटा-तरंगांनी ते अधिकच गहन भासते आणि फेनयुक्त भोवऱ्यांनी भरलेले आहे.
Verse 71
झषमंडूककमठैर्मकरैश्च समाकुलम् । शंखशुक्त्यादि भिर्युक्तं राजहंसैः सुशोभितम्
ते सरोवर मासे, बेडूक, कासवे व मकरांनी गजबजलेले; शंख-शुक्ती इत्यादींनी समृद्ध आणि राजहंसांनी अत्यंत शोभिवंत आहे।
Verse 72
वटप्लक्षैः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम् । चक्रवाकसमोपतं बकसारसटिट्टिभैः
ते वट व प्लक्ष वृक्षांनी युक्त, अश्वत्थ व आंब्याच्या वृक्षांनी वेढलेले; आणि चक्रवाक, बगळे, सारस व टिट्टिभ पक्ष्यांनी शोभलेले आहे।
Verse 73
कमनीय प्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम् । सेव्यमानं द्विजैः सर्वैः सारसाद्यैः सुशोभितम्
ते मनोहर सुगंधाने परिपूर्ण असून छत्रासारख्या विस्तीर्ण पानांनी शोभते; सर्व द्विजांनी सेविलेले आणि सारस इत्यादी पक्ष्यांनी अधिकच अलंकृत आहे।
Verse 74
सदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यैश्च भूमिप । सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्
हे भूमिप! ते सरोवर देव, मुनी, विप्र आणि मर्त्य—सर्वांनी सेविलेले; ते दुःखहर आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।
Verse 75
अनादिनिधनोदंतं सेवितं सिद्धमंडलैः । स्नानादिभिः सर्वदैव तत्सरो नृपसत्तम
हे नृपसत्तम! ते सरोवर अनादी व अविनाशी कीर्तीचे; सिद्धमंडळांनी सेविलेले आणि स्नानादी देवकार्यरूप आचरणांसाठी सदैव उपास्य आहे।
Verse 76
विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गं च तत्तटे । प्रेता नैव कुले तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश
जो विधिपूर्वक त्या तीरावर नीलोत्सर्ग करतो, त्याच्या कुळात चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत प्रेत उत्पन्न होत नाहीत।
Verse 77
कन्यादानं च ये कुर्युर्विधिना तत्र भूपते । ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्
हे भूपते, जे तेथे विधिपूर्वक कन्यादान करतात, ते आभूतसंप्लव (प्रलय) येईपर्यंत ब्रह्मलोकात वास करतात।
Verse 78
महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम् । हेम विद्यां तथा भूमिं रथांश्च गजवाससी
म्हैस, गृहदासी, वासरासह दुग्धधेनू, सुवर्ण, विद्या, भूमी, रथ, हत्ती आणि वस्त्रे—ही दाने सांगितली आहेत।
Verse 79
ददाति श्रद्धया तत्र सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते । देवखातस्य माहात्म्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः
जो तेथे श्रद्धेने दान करतो, तो अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो. आणि जो शिवसन्निधीत देवखाताचे माहात्म्य पठण करतो, तो दीर्घायुष्य व सुख मिळवतो—यात संशय नाही।
Verse 80
यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्भुतम् । कुले तस्य भवेच्छ्रेयः कल्पांतेऽपि युधिष्ठिर
हे युधिष्ठिर, पुरुष असो वा स्त्री—जो भक्तीने हे अद्भुत आख्यान ऐकतो/ऐकते, त्याच्या कुळात कल्पांतापर्यंत श्रेय व कल्याण होते।
Verse 81
एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम् । प्रभास्तस्य तीर्थस्य सर्वपापायनुत्तये
हयग्रीव-संबंधी कारणासह हे सर्व मी सांगितले आहे. त्या तीर्थाच्या प्रभेने सर्व पापांचा परम नाश होतो.