Adhyaya 14
या अध्यायात अनेक वक्त्यांच्या माध्यमातून तात्त्विक चौकशी उलगडते. युधिष्ठिर धर्मारण्यात विष्णूंनी केव्हा व कशी तपश्चर्या केली याचे क्रमवार वर्णन मागतो. पुढे स्कंद रुद्र/ईश्वरांना विचारतो—सर्वव्यापी, गुणातीत, सृष्टी-पालन-संहार करणाऱ्या प्रभूंनी अश्वमुख रूप का धारण केले, ज्यास हयग्रीव व कृष्णरूप असे स्पष्ट केले आहे. त्यानंतर वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण यांच्या प्रसिद्ध अवतारकार्यांचा आणि कल्कीच्या भविष्यकालीन संकेताचा संक्षिप्त आढावा येतो; एकच परम सत्ता धर्मस्थापनेसाठी विविध रूपे धारण करते हा आशय दृढ होतो. रुद्र कारणकथा सांगतात. यज्ञाची तयारी करताना देवांना विष्णू योगारूढ, ध्यानस्थ अवस्थेत सापडत नाहीत; ते बृहस्पतीकडे जातात. मग वाम्र्य (मुंग्या/वल्मीक-संबंधित जीव) धनुष्याची दोरी (गुण) कुरतडून त्यांना जागे करावी असा उपाय होतो; ‘समाधी भंगू नये’ अशी नैतिक शंका व्यक्त होते, पण वाम्र्यांना यज्ञभाग देऊन संमती साधली जाते. दोरी तुटताच धनुष्याच्या झटक्याने एक शिर छिन्न होऊन आकाशात उडते; देव व्याकुळ होऊन शोध घेतात—यातून हयग्रीव-तत्त्व आणि योगसमाधीशी निगडित दैवी कारणव्यवस्था उलगडण्याची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर । कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा
युधिष्ठिर म्हणाला—हे कृपासिंधो, हे महाभाग, हे सर्वव्यापी सुरेश्वरा! येथे अमिततेजस्वी विष्णूंनी तप कधी केले?
Verse 2
स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना । आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि
हे महात्मा शर्वाने (शिवाने) स्कंदाला हे सांगितले; म्हणून तूच सर्व काही क्रमाने सांग.
Verse 3
व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा
व्यास म्हणाले—वत्सा, ऐक; हे नृपोत्तम, मी सांगतो. धर्म्मारण्यात एकदा अमित तेजस्वी विष्णूंनी तप केले.
Verse 4
स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः
स्कंद म्हणाले—‘देवसर’ हे नाव कसे पडले? पंपा, चंपा व गया कशा उत्पन्न झाल्या? हे वाराणसीपेक्षाही श्रेष्ठ का म्हणतात? आणि तेथे हरि ‘अश्वमुख’ कसे झाले?
Verse 5
ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः
ईश्वर म्हणाले—येथे देव नारायणाने अत्यंत दुष्कर तप केले. तीनशे दिव्य वर्षे स्थित राहून तो अत्यंत उत्तम मुखाने प्रकट झाला.
Verse 6
तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते
हे पुत्रका, महाविष्णूंनी सुंदर रूप प्राप्त व्हावे म्हणून तेथे तप केले. त्या महाद्युती सिद्धस्थानी हरि ‘वाजिमुख’—अश्वमुख—रूपाने प्रकट झाले.
Verse 7
स्कंद उवाच । कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः । महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः
स्कंद म्हणाला—आज आम्हांस कारण सांगा; देवदेव, जगत्पती, महाशत्रूचा संहार करणारा हरि अश्वमुख कसा झाला?
Verse 8
यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा
हे महाभाग! ज्याच्या नामाने अनेक पापेही वेगाने विरून जातात, जसे सूर्योदयास अंधार नाहीसा होतो.
Verse 9
श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः
ज्याची कर्मे अद्भुत—खरोखर अद्भुत—अशी ऐकू येतात; तोच परमेश्वर सर्व जीवांचा परम कारण आहे.
Verse 10
प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् । सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः
जो देव प्राणस्वरूप आहे, तो हयरूप कसा होईल? सर्व तंत्रांत तो एकच तत्त्व-रूप म्हणून प्रख्यात आहे.
Verse 11
भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा
तो धर्मनिष्ठांना भक्तीने प्राप्त होतो; आनंदस्वरूप व सदैव पवित्र आहे. गुणातीत असूनही नित्य, सर्वव्यापी आणि निर्गुण आहे.
Verse 12
स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् । अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्
तो स्रष्टा, पालक व संहारक आहे; सर्व देहधारी जीवांप्रती अव्यक्त, अनुकूल व महातेजस्वी। मग तो अश्वमुख कसा झाला?
Verse 13
यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः । कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः
ज्यांच्या रोमकूपांतून जणू देव उत्पन्न होतात, तसेच वृक्षादी, पन्नग व पर्वतही; प्रत्येक कल्पात सर्व जगत् त्यांच्या देहातूनच जन्मते.
Verse 14
स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् । येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः
तोच विश्वाचा उद्गम, तोच परम कारण; ज्याने प्रलयात लुप्त झालेली विद्या व यज्ञ पुन्हा परत आणले.
Verse 15
घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्
त्याने दुष्ट दैत्याचा वध केला आणि वेदार्थासाठी प्रयत्न केला. असा महाविष्णू मग अश्वमुख कसा झाला?
Verse 16
रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया । कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्
ज्याने रत्नगर्भा पृथ्वीला लीलया पाठीवर धारण केले; ज्याच्या नियत शक्तीने स्थावर-जंगम सर्व जगत् योग्य क्रमाने व्यवस्थित आहे.
Verse 17
स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् । हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्
तो विश्वरूप देव कसा हयमुख (हयग्रीव) झाला? ज्याने हिरण्याक्षाचा वध करण्यासाठी वराहरूप धारण केले होते।
Verse 18
सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे । उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा
अतिपवित्र, महातेजस्वी प्रभू जलाच्या गर्भात प्रवेश करून; समुद्र व पर्वतांसह सारी पृथ्वी उचलून धरली।
Verse 19
उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया । कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्
निश्चितच त्यांनी दंष्ट्रेच्या अग्रभागी लीलया पृथ्वी उचलली; वराहरूप धारण करून ते शोकनाशक कपिलही झाले।
Verse 20
स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्
तो ईशान, परम अधिपती, कसा हयग्रीवत्वास प्राप्त झाला? प्रह्लादाच्या हितासाठी त्याच प्रभूने भयावह रूप धारण केले।
Verse 21
नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् । पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्
नारसिंह—महादेव, सर्व दुष्टनिवारक—यांनी पर्वत, अग्नी व समुद्र यांच्या मध्ये असलेल्या भक्तसत्तमाचे रक्षण केले।
Verse 22
हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे । इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्
त्याने संध्याकाळी दुष्ट हिरण्यकशिपूचा वध केला; आणि प्रह्लादाला इंद्रासनावर प्रतिष्ठित करून त्याला परम सुख दिले।
Verse 23
प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा
प्रह्लादाच्या हितासाठी त्याने नक्कीच नृसिंहत्व धारण केले; आणि नंतर विरोचनपुत्र बलीसमोर वामनरूपाने याचक झाला।
Verse 24
यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः । हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी
अश्वमेध यज्ञात बलीने ज्याची विधिपूर्वक पूजा केली—त्यानेच बलीची वसुधा हिरावून घेतली आणि स्वर्ग-भूमी तीन पावलांत मोजली।
Verse 25
विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः । त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले
ज्याच्या विश्वरूपाने बली पाताळात दडपला गेला; आणि ज्यानेच पृथ्वीवर क्षत्रियांचा सत्तावीस वेळा संहार केला।
Verse 26
हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा । घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता
त्यांचा वध करून त्या महापराक्रमीने पृथ्वी ब्राह्मणांना दान दिली; त्याच्याच हातून हैहय राजा मारला गेला—ज्याने (त्या वीराची) जननी मारली होती।
Verse 27
येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी । राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः
ज्याच्या द्वारा कौशिक (विश्वामित्र) यांच्या कृपा व आज्ञेने दुष्टाचारी राक्षसी ताडका हिचा वध झाला।
Verse 28
विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना । चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्
विश्वामित्रांच्या यज्ञात, ज्याने लीलामात्र मानवदेह धारण करून, बलपूर्वक चौदा हजार राक्षसांचा संहार केला।
Verse 29
हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः । सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्
ज्याच्या द्वारा शूर्पणखेचा दमन झाला आणि त्रिशिराही पाडला गेला; तसेच वालिनाचा वध करून तो सुग्रीवाचा सहाय्यक झाला।
Verse 30
कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् । धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्
समुद्रावर सेतू बांधून आणि रणात दशानन (रावण)ाचा वध करून, तो धर्म्मारण्यात आला व तेथील ब्राह्मणांचा विधिपूर्वक सत्कार केला।
Verse 31
शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा । स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्
श्रेष्ठ द्विजांना शासनपत्र देऊन व अनेक गावे दान करून, धर्म्मवापीत स्नान करून त्यांनी गायींची उत्तम दाने दिली।
Verse 32
साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् । एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले
सज्जनांचे पालन करून व दुरात्म्यांचा निग्रह करून, अशीच इतरही अनेक कृत्ये पृथ्वीवर त्याच्याविषयी ऐकू येतात।
Verse 33
स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् । यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्
तोच देव सर्व काही लीलामात्रे करतो; मग तो अश्वमुख (हयानन) कसा झाला? जो यादववंशात जन्मला आणि पूतना, शकट इत्यादींचा संहार करणारा आहे।
Verse 34
अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ । शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः
अरिष्ट दैत्य, केशी, वृकासुर व बकासुर; शकटासुर हा महासुर, तसेच तृणावर्त आणि धेनुक—हे सर्व।
Verse 35
मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च । कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः । तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा
मल्ल, कंस व जरासंध, तसेच कालयवनाचा संहार करणारा—तो खरोखर हयानन कसा? ज्याने रणात तारकासुराला जिंकून अयुतषट्पुरही प्राप्त केले।
Verse 36
कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश । अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्
ज्याने सोळा हजार कन्यांचे विधिपूर्वक विवाह केले; अशी अमानुष कृत्ये करून तो अश्वमुख कसा झाला?
Verse 37
त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् । धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः
जो सर्व भक्तांचा त्राता, सर्व दुरात्म्यांचा संहारक आणि धर्माची पुनःस्थापना करणारा—तोच कल्कि विष्णूच्या परम पदात स्थित आहे।
Verse 38
एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक
तुम्ही जे प्रकट केले ते खरोखरच महान् आश्चर्य आहे। हे त्रिपुरांतक, याचे सर्व कारण मला सांगावे।
Verse 39
श्रीरुद्र उवाच । साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् । हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः
श्रीरुद्र म्हणाले—हे महाबाहो, तू योग्य प्रश्न विचारलास; त्याचे कारण मी सांगतो। हयग्रीव-रूपधारी कृष्णाविषयी एकाग्रचित्ताने ऐक।
Verse 40
व्यास उवाच । पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले । वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः
व्यास म्हणाले—पूर्वी देवांनी धरातळी एक यज्ञ आरंभ केला. वेदमंत्रांनी देवाचे आवाहन करण्यासाठी ते सर्व रुद्राला अग्रस्थानी ठेवून निघाले।
Verse 41
वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये । पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्
ते सर्व वैकुंठाला गेले आणि क्षीरसागरातील त्याच्या निजधामातही गेले. पुन्हा पाताळात जाऊनही त्यांना कृष्णदर्शन झाले नाही।
Verse 42
मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः
मोहाने ग्रासलेले ते सर्व जण इकडे-तिकडे धावले; तरी त्या वेळी ब्रह्मरूप जनार्दन त्यांना मुळीच दिसला नाही।
Verse 43
विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते
इंद्राच्या पुढे असलेले ते सर्व देव विचार करू लागले—‘तो महाविष्णू कुठे गेला, आणि कोणत्या उपायाने त्याचे दर्शन होईल?’
Verse 44
प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः
ते सर्व मस्तक झुकवून देव वागीशाला आदराने म्हणाले—‘हे देवाधिदेव! कृपा करून महाविष्णूविषयी आम्हाला सांगावे।’
Verse 45
बृहस्पतिरुवाच । न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् । योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः
बृहस्पती म्हणाले—त्या महात्म्याने कोणत्या कार्यासाठी योगारूढ झाले आहेत, हे मला ठाऊक नाही। विष्णू योगस्वरूप झाले आहेत—योगींचे ईश्वर, अच्युत हरि।
Verse 46
क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः । तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः
क्षणभर स्वात्म्याचे ध्यान केल्यावर धिषणा (अंतर्दृष्टी) द्वारे हरि प्रकट झाले। मग सर्व देव जिथे जगत्पती देव होते तिथे गेले।
Verse 47
तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः । ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्
तेव्हा त्यांनी महाविष्णु जनार्दनाला गाढ ध्यानात स्थित पाहिले। कार्यास अनुरूप असा बाणांनी सज्ज दैत्यसंहारक रूप अंतःकरणी ध्यानी धरून तो बसला होता।
Verse 48
समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे । आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः । छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्
त्याला असा स्थिर ध्यानात पाहून वम्र्यांनी जागविण्याचा उपाय योजिला. मग त्यांनी इतरांना म्हटले—“प्रयत्नाने धनुष्याची दोरी छेद करा; त्या शब्दाने हरि स्वतः जागे होतील.”
Verse 49
देवा ऊचुः । गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः । क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे
देव म्हणाले—“धनुष्याची दोरी खाऊन छेद करा, ज्यायोगे हरि जागे होतील. आम्ही यज्ञसिद्धी इच्छितो; हे वम्र्यांनो, आम्ही प्रभूस निवेदन करू.”
Verse 50
वम्र्यः ऊचुः । निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् । शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्
वम्र्य म्हणाले—“जो दुसऱ्याची झोप मोडतो, पवित्र संवाद तोडतो, पती-पत्नीच्या मैत्रीत भेद घालतो, किंवा बाळाला आईपासून वेगळे करतो—तो नरकास जातो.”
Verse 51
योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः । तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे
जगन्नाथ महाबलवान योगारूढ होऊन समाधीत स्थित आहेत. त्या श्रीजगदीशांच्या ध्यानात आम्ही कधीही विघ्न करणार नाही।
Verse 52
ब्रह्मोवाच । भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् । कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् । वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह
ब्रह्मा म्हणाले—तुमची सर्वभक्षी शक्ती देवकार्याकरिता वापरायची असेल, तर हे वम्र्यहो, यज्ञसिद्धी होईल असेच ते करावे। तेव्हा, वत्सा, वम्र्यांची राणी पुन्हा असे म्हणाली।
Verse 53
वम्र्युवाच । दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः । कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः
वम्र्या म्हणाली—जगन्नाथांना जागविणे कठीण आहे; ते मलय वाऱ्यासारखे मृदु आहेत. हे ब्रह्मन्, देवांनी पूजिलेल्या त्यांना आम्ही कसे जागवावे?
Verse 54
नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च । सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः
मला यज्ञाचा वैयक्तिक उपयोग नाही, तसेच देवांचाही नाही. पण पुढे सर्व यज्ञकर्मांत देवांनी मला माझा भाग द्यावा.
Verse 55
देवा ऊचुः । प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा । यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः
देव म्हणाले—आम्ही वम्र्येला यज्ञांत नेहमीच भाग देऊ. यज्ञासाठी आम्ही जे दिले आहे, त्यानुसार आमचे वचन पाळून तसे कर.
Verse 56
तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता । गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप
‘तसेच’ असे म्हणत, विधिपूर्वक सांगितल्याप्रमाणे वम्रीने प्रयत्नास आरंभ केला. हे नृपा, धनुष्याची दोरी कुरतडणे इत्यादी सर्व कर्म तिने केले.
Verse 57
युधिष्ठिर उवाच । अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु । एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत
युधिष्ठिर म्हणाला—हे विप्रर्षी, सत्यवतीनंदना! हे अद्भुत वृत्तांत खरोखर सत्य आहे काय—त्याच्या जागृतीत आणि समाधीत धनुष्याच्या ज्येचा भंग होण्यात देवतांचाही सहभाग होता?
Verse 58
व्यास उवाच । व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् । न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः
व्यास म्हणाले—सर्व देव व्यग्रचित्त होऊन हरिचे धनुष्य ओढून धरू लागले; विष्णुमायेने विमोहित होऊन ते कोणत्या कार्यासाठी असे करीत होते, मला कळत नाही।
Verse 59
मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः । कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्
आनंदित होऊन त्यांनी हरीसमोर वल्मीक सोडला; मग धनुष्याच्या टोकाच्या बाजूस तो पर्वतासारखा वल्मीक एका कडे नेला गेला।
Verse 60
गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते । ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्
आणि ती ज्या भक्षिली जाऊन क्षणार्धात दूषित-नष्ट झाली, तेव्हा असंख्य ज्याघातांसह शिर छिन्न होऊन स्वर्गास गेले।
Verse 61
गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः । धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते
शिर निघून गेल्यावर ते देव अत्यंत द्विग्न मनाने, शिर पाहण्यासाठी-शोधण्यासाठी सर्व दिशांनी धावू लागले।