Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 4

Devanagari script

स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः

Transliteration

skaṃda uvāca | kathaṃ devasaronāma paṃpā caṃpā gayā tathā | vārāṇasyadhikā caiva kathamaśvamukho hariḥ

Translation

स्कंद म्हणाले—‘देवसर’ हे नाव कसे पडले? पंपा, चंपा व गया कशा उत्पन्न झाल्या? हे वाराणसीपेक्षाही श्रेष्ठ का म्हणतात? आणि तेथे हरि ‘अश्वमुख’ कसे झाले?

Word by Word

• स्कन्दः: Skanda
• स्कन्दः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्कन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• कथम्: how
• कथम्: Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक अव्यय (interrogative adverb: how)

• देवसरः: the divine lake
• देवसरः: Karta (Subject/topic/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव + सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (देवानां सरः)

• नाम: by name; called
• नाम: Sambandha (Naming/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: नामार्थक/उपपद अव्यय (particle: by name)

• पम्पा: Pampā
• पम्पा: Karta (Subject/topic/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पम्पा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• चम्पा: Campā
• चम्पा: Karta (Subject/topic/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चम्पा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• गया: Gayā
• गया: Karta (Subject/topic/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तथा: and also
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/तुल्यार्थक अव्यय (also; likewise)

• वाराणसी: Vārāṇasī
• वाराणसी: Karta (Subject/topic/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वाराणसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अधिका: superior; pre-eminent
• अधिका: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अधिक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'वाराणसी' इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक अव्यय (emphasis)

• कथम्: how
• कथम्: Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक अव्यय (how)

• अश्वमुखः: horse-faced
• अश्वमुखः: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अश्व + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (अश्वस्य मुखं यस्य/अश्वमुखः) विशेषणम्

• हरिः: Hari (Viṣṇu)
• हरिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Devasara; Pampā; Campā; Gayā (as associated tīrthas within the Dharmāraṇya narrative)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Īśvara (Śiva)

Visual Art Cues

Scene: Skanda, inquiring with reverence, asks about the origins of several tīrtha names and why the place is said to surpass even Vārāṇasī; he also asks how Hari became horse-faced there.

Characters & Entities

• Skanda
• Devasara
• Pampā
• Campā
• Gayā
• Vārāṇasī (Kāśī)
• Hari (Viṣṇu)
• Aśvamukha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Names, rankings, and divine forms at tīrthas are not arbitrary; they encode spiritual history and the dharma of place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya and its associated tīrtha-complexes, set in comparison with Vārāṇasī.

What ritualistic prescription is mentioned?

None—this verse is a set of questions about origins and sacred status.