Adhyaya 12

Verse 1

व्यास उवाच । ततो देवैर्नृपश्रेष्ठ रक्षार्थं सत्यमंदिरम् । स्थापितं तत्तदाद्यैव सत्याभिख्या हि सा पुरी

व्यास म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! मग देवांनी रक्षणासाठी ‘सत्यमंदिर’ स्थापन केले; त्या वेळेपासून ती पुरी ‘सत्या’ या नावाने प्रसिद्ध झाली।

Verse 2

पूर्वं धर्मेश्वरो देवो दक्षिणेन गणाधिपः । पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः

पूर्वेस देवाधिदेव धर्मेश्वर, दक्षिणेस गणाधिप (गणेश), पश्चिमेस भानु (सूर्य) आणि उत्तरेस स्वयंभू यांची स्थापना झाली।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । गणेशः स्थापितः केन कस्मात्स्थापितवानसौ । किं नामासौ महाभाग तन्मे कथय मा चिरम्

युधिष्ठिर म्हणाले—गणेशाची स्थापना कोणी केली? आणि कोणत्या कारणाने त्याने त्यांना स्थापन केले? हे महाभाग! त्यांचे नाव काय? मला लवकर सांगा।

Verse 4

व्यास उवाच । अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिकारणम्

व्यास म्हणाले—आता मी गणेशाच्या प्राकट्याचे (उत्पत्तीचे) कारण सांगतो।

Verse 5

समये मिलिताः सर्वे देवता मातरस्तथा । धर्मारण्ये महाराज स्थापितश्चंडिकासुतः

त्या वेळी सर्व देवता आणि मातृदेव्या एकत्र जमल्या। हे महाराज, धर्मारण्यात चंडिकेच्या पुत्राची प्रतिष्ठापना करण्यात आली।

Verse 6

आदौ देवैर्नृपश्रेष्ठ भूमौ वै सत्ययोषिताम् । प्राकारश्चाभवत्तत्र पताकाध्वजशोभितः

हे नृपश्रेष्ठ, प्रथम देवांनी सत्ययोषितांच्या भूमीवर तेथे प्राकार (परकोटा) उभारला; तो पताका व ध्वजांनी शोभून दिसत होता.

Verse 7

ब्राह्मणायतने तत्र प्राकारमण्डलान्तरे । तन्मध्ये रचितं पीठमिष्टकाभिः सुशोभितम्

तेथे ब्राह्मणायतनात, प्राकारमंडलाच्या आत, मध्यभागी एक पीठ रचले गेले; ते इष्टकांनी (विटांनी) सुंदर शोभत होते.

Verse 8

प्रतोल्यश्च चतस्रो वै शुद्धा एव सतोरणाः । पूर्वे धर्मेश्वरो देवो दक्षिणे गणनायकः

तेथे चार शुद्ध प्रतोली (द्वारे) होती, प्रत्येकावर सुंदर तोरण होते। पूर्वेस देव धर्मेश्वर आणि दक्षिणेस गणनायक (गणेश) होता.

Verse 9

पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः । धर्मेश्वरोत्पत्तिवृत्तमाख्यातं तत्तवाग्रतः

पश्चिमेस भानु (सूर्य) स्थापित झाला आणि उत्तरेस स्वयंभू. तसेच धर्मेश्वराच्या उत्पत्तीचा वृत्तांत तुझ्या समोर कथन केला आहे.

Verse 10

अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिहेतुकम् । कदाचित्पार्वती गात्रोद्वर्त्तनं कृतवत्यभूत्

आता मी गणेशाच्या प्रादुर्भावाचे कारण सांगतो. एकदा पार्वतीदेवींनी देहावर उटणे लावून शुद्धीकरिता उद्वर्तन केले.

Verse 11

मलं तज्जनितं दृष्ट्वा हस्ते धृत्वा स्वगात्रजम् । प्रतिमां च ततः कृत्वा सुरूपं च ददर्श ह

त्यातून उत्पन्न झालेले, स्वतःच्या देहातून आलेले मळ पाहून तिने ते हातात घेतले. मग त्यापासून प्रतिमा घडवून सुंदर रूप पाहिले.

Verse 12

जीवं तस्यां च संचार्य उदतिष्ठत्तदग्रतः । मातरं स तदोवाच कि करोमि तवाज्ञया

त्या प्रतिमेत प्राण संचारून तो तिच्यासमोर उभा राहिला. मग तो मातेला म्हणाला—“तुझ्या आज्ञेने मी काय करू?”

Verse 13

पार्वत्युवाच । यावत्स्नानं करिष्यामि तावत्त्वं द्वारि तिष्ठ मे । आयुधानि च सर्वाणि परश्वादीनि यानि तु

पार्वती म्हणाल्या—“मी स्नान करेपर्यंत तू माझ्या दाराशी उभा राहा. आणि परशु इत्यादी सर्व आयुधे धारण कर.”

Verse 14

त्वयि तिष्ठति मद्द्वारे कोऽपि विघ्नं करोतु न । एवमुक्तो महादेव्या द्वारेऽतिष्ठत्स सायुधः

“तू माझ्या दाराशी उभा असताना कोणीही विघ्न करू नये.” महादेवीचे वचन ऐकून तो आयुधांसह दाराशी उभा राहिला.

Verse 16

द्वारस्थेन गणेशेन प्रवेशोदायि तस्य न । ततः क्रुद्धो महादेवः परस्परमयुध्यत

द्वारी उभ्या गणेशाने त्याला प्रवेश दिला नाही. तेव्हा क्रुद्ध महादेव त्याच्याशी परस्पर युद्धास प्रवृत्त झाले.

Verse 17

युद्धं कृत्वा ततश्चोभौ परस्परवधैषिणौ । परशुं जघ्निवान्देव ललाटे परमे शुभम्

युद्ध करून दोघेही परस्पर वधाची इच्छा धरू लागले. तेव्हा देवाने परशूने त्याच्या ललाटावर प्रहार केला—परिणाम भयंकर तरी परम शुभ.

Verse 18

ततो देवो महादेवः शूलमुद्यम्य चाहनत् । शिरश्चिच्छेद शूलेन तद्भूमौ निपपात ह

त्यानंतर देव महादेवांनी त्रिशूल उचलून प्रहार केला. त्रिशूलाने शिरच्छेद केला आणि ते मस्तक भूमीवर पडले.

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे देवो महादेवो जगाम ह । आभ्यंतरे प्रवेष्टुं च मतिं दध्रे महेश्वरः

याच दरम्यान देव महादेव पुढे गेले. महेश्वरांनी आत प्रवेश करण्याचा निश्चय केला.

Verse 20

पार्वतीं विकलां दृष्ट्वा देवदेवो महेश्वरः । चिंतयामास देवोऽपि किं कृतं वा मुधा मया

पार्वतीला व्याकुळ पाहून देवाधिदेव महेश्वर विचार करू लागले—“मी हे काय करून बसलो? आणि हे व्यर्थ का केले?”

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र गजासुरमपश्यत । तं दृष्ट्वा च महादैत्यं सर्वलोकैकपूजितः

त्याच क्षणी तेथे त्याने गजासुरास पाहिले. त्या महादैत्याला पाहून, सर्वलोकांनी पूजिलेल्या भगवंताने कर्तव्य करण्यास उद्युक्त झाला.

Verse 22

जघ्निवांस्तच्छिरो गृह्य पार्वत्या कृतमर्भकम् । उत्तस्थौ सगणस्तत्र महादेवस्य सन्निधौ

त्याला मारून त्याचे शिर घेऊन, पार्वतीने घडविलेला तो बालक तेथे महादेवाच्या सन्निधीत गणांसह उभा राहिला.

Verse 23

ततो नाम चकारास्य गजानन इति स्फुटम् । सुराः सर्वे च संपृक्ता हर्षिता मुनयस्तथा

मग त्यांनी स्पष्टपणे त्याचे नाव ‘गजानन’ असे ठेवले. सर्व देव एकत्र झाले आणि मुनीही आनंदित झाले.

Verse 24

स्तुवंति स्तुतिभिः शश्वत्कुटुम्बकुशलंकरम् । विक्रीणाति कुटुम्बं यो मोदकार्थं समर्चके

ते सदैव स्तुतिंनी कुटुंब-कल्याण करणाऱ्याचे गुणगान करतात. पण जो उपासक मोदकासाठी आपल्या घरदाराला ‘विकतो’, तो अधर्म करतो.

Verse 25

दक्षिणस्यां प्रतोल्यां तमेकदंतं च पीवरम् । आर्चयच्च महादेवं स्वयंभूः सुरपूजितम्

दक्षिण द्वारी त्याने त्या स्थूल एकदंताचे पूजन केले; आणि देवांनी पूजिलेल्या स्वयंभू महादेवाचीही आराधना केली.

Verse 26

जटिलं वामनं चैव नागयज्ञोपवीतकम् । त्र्यक्षं चैव महाकायं करध्वजकुठारकम्

जटाधारी, वामनाकार, नागाला यज्ञोपवीत म्हणून धारण करणारा; त्रिनेत्री, महाकाय, हातात ध्वज व कुऱ्हाड धारण करणारा—असा प्रभू वर्णिला आहे।

Verse 27

दधानं कमलं हस्ते सर्वविप्रविनाशनम् । रक्षणाय च लोकानां नगराद्दक्षिणाश्रितम्

हातात कमळ धारण करणारा, विप्रांचा विनाश करणाऱ्या दुष्ट शक्तींचा नाश करणारा; आणि लोकांच्या रक्षणासाठी नगराच्या दक्षिणेस आश्रय घेऊन तो विराजमान आहे।

Verse 28

सुप्रसन्नं गणाध्यक्षं सिद्धिबुद्धिनमस्कृतम् । सिंदूराभं सुरश्रेष्ठं तीव्रांकुशधरं शुभम्

अतिशय प्रसन्न गणाध्यक्ष, सिद्धी-बुद्धीने नमस्कृत; सिंदूरवर्ण, देवश्रेष्ठ, शुभ, तीक्ष्ण अंकुश धारण करणारा।

Verse 29

शतपुष्पैः शुभैः पुष्पैरर्चितं ह्यमराधिपः । प्रणम्य च महाभक्त्या तुष्टुवु स्तं सुरास्ततः

अमराधिपाने शंभर शुभ पुष्पांनी त्यांची अर्चना केली. नंतर देवांनी महाभक्तीने प्रणाम करून त्यांची स्तुती केली।

Verse 30

देवा ऊचुः । नमस्तेस्तु सुरेशाय गणानां पतये नमः । गजानन नमस्तुभ्यं महादेवाधिदैवत

देव म्हणाले—हे सुरेश, तुला नमस्कार; हे गणपती, तुला नमस्कार। हे गजानन, तुला नमस्कार—तू महादेवाचा अधिदैवत, परम दिव्य शक्ती आहेस।

Verse 31

भक्तिप्रियाय देवाय गणाध्यक्ष नमोस्तु ते । इत्येतैश्च शुभैः स्तोत्रैः स्तूयमानो गणाधिपः । सुप्रीतश्च गणाध्यक्षः तदाऽसौ वाक्यमब्रवीत्

भक्तिप्रिय देव, हे गणाध्यक्ष! तुला नमस्कार असो. अशा शुभ स्तोत्रांनी स्तुती होताच गणाधिप अत्यंत प्रसन्न झाले; तेव्हा गणाध्यक्षांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 32

गणाध्यक्ष उवाच । तुष्टोऽहं वो सुरा ब्रूत वांछितं च ददामि वः

गणाध्यक्ष म्हणाले—हे देवांनो! मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे. सांगा, जे काही तुम्हाला अभिलषित आहे ते मी तुम्हाला देईन.

Verse 33

देवा ऊचुः । त्वमत्रस्थो महाभाग कुरु कार्यं च नः प्रभो । धर्मारण्ये च विप्राणां वणिग्जननिवासिनाम्

देव म्हणाले—हे महाभाग प्रभो! आपण येथे स्थित राहून आमचे कार्य सिद्ध करा. धर्मारण्यात राहणाऱ्या ब्राह्मणांचे व वणिक्-जनांचे कृपया पालन-रक्षण करा.

Verse 34

ब्रह्मचर्यादियुक्तानां धार्मिकाणां गणेश्वर । वर्णाश्रमेतराणां च रक्षिता भव सर्वदा

हे गणेश्वर! ब्रह्मचर्यादी व्रतांनी युक्त धर्मशीलांचे, तसेच वर्णाश्रम-व्यवस्थेबाहेरील जनांचेही, आपण सदैव रक्षक व्हा.

Verse 35

त्वत्प्रसादान्महाभाग धनसौख्ययुता द्विजाः । भवंतु सर्वे सततं वणिजश्च महाबलाः

हे महाभाग! आपल्या प्रसादाने सर्व द्विज सदैव धन व सुखाने युक्त राहोत; आणि वणिक्-जनही निरंतर महाबलवान व समृद्ध राहोत.

Verse 36

रक्षितव्यास्त्वया देव यावच्चंद्रार्कमेदिनी । एवमस्त्विति सोवादीद्गणनाथो महेश्वरः

हे देव! चंद्र-सूर्यांसह पृथ्वी जिवंत असेपर्यंत यांचे रक्षण तुलाच करावे. असे ऐकून गणनाथ महेश्वर म्हणाले—“एवमस्तु।”

Verse 37

देवाश्च हर्षमापन्नाः पूजयंति गणाधिपम् । ततो देवा मुदा युक्ताः पुष्पधूपादितर्पणैः

देव हर्षाने भरून गणाधिपाचे पूजन करू लागले. मग आनंदयुक्त होऊन पुष्प, धूप इत्यादी तर्पण-अर्पणे अर्पिली.

Verse 38

ये चान्ये मनुजा लोके निर्विघ्नार्थं च पूजयन्

आणि या लोकी जे इतर मनुष्य निर्विघ्नतेसाठी (त्यांचे) पूजन करतात—

Verse 39

विवाहोत्सवयज्ञेषु पूर्वमाराधितो भवेत् । धर्मारण्योद्भवानां च प्रसन्नो भव सर्वदा

विवाह, उत्सव व यज्ञ यांत प्रथम त्यांचीच आराधना करावी. आणि धर्मारण्यात उत्पन्न (किंवा त्यासंबंधी) जनांवर तुम्ही सदैव प्रसन्न राहा.