Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । भूयोपि शिवमाहात्म्यं वक्ष्यामि परमाद्भुतम् । शृण्वतां सर्वपापघ्नं भवपाशविमोचनम्

सूत म्हणाले—मी पुन्हा शिवाचे परम अद्भुत माहात्म्य सांगतो; ज्याचे श्रवण केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो आणि भवपाश तुटतो.

Verse 2

दुस्तरे दुरितांभोधौ मज्जतां विषयात्मनाम् । शिवपूजां विना कश्चित्प्लवो नास्ति निरूपितः

दुस्तर पापसमुद्रात विषयासक्त लोक बुडत असतात; शिवपूजेविना कोणतीही नौका (उद्धाराचे साधन) ठरविली गेलेली नाही.

Verse 3

शिवपूजां सदा कुर्याद्बुद्धिमानिह मानवः । अशक्तश्चेत्कृता पूजां पश्येद्भक्तिविनम्रधीः

या लोकी बुद्धिमान मनुष्याने सदैव शिवपूजा करावी. जर तो अशक्त असेल, तर भक्तीने नम्र मन करून होत असलेली पूजा तरी दर्शनाने पाहावी.

Verse 4

अश्रद्धयापि यः कुर्याच्छिवपूजां विमुक्तिदाम् । पश्येद्वा सोपि कालेन प्रयाति परमं पदम्

जो श्रद्धेविना देखील मोक्षदायिनी शिवपूजा करतो, किंवा ती केवळ पाहतो—तोही काळाने परम पदास प्राप्त होतो।

Verse 5

आसीत्किरातदेशेषु नाम्ना राजा विमर्दनः । शूरः परमदुर्द्धर्षो जितशत्रुः प्रतापवान्

किरातदेशांत ‘विमर्दन’ नावाचा एक राजा होता—शूर, अत्यंत दुर्धर्ष, शत्रुजयी आणि प्रतापवान।

Verse 6

सर्वदा मृगयासक्तः कृपणो निर्घृणो बली । सर्वमांसाशनः क्रूरः सर्ववर्णांगनावृतः

तो सदैव शिकारीत आसक्त—कृपण, निर्दय व बलवान; सर्व प्रकारचे मांस खाणारा, क्रूर, आणि सर्व वर्णांच्या स्त्रियांनी वेढलेला होता।

Verse 7

तथापि कुरुते शंभोः पूजां नित्यमतंद्रितः । चतुर्दश्यां विशेषेण पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

तरीही तो शंभूची पूजा नित्य निराळसपणे करी—विशेषतः शुक्ल व कृष्ण, दोन्ही पक्षांच्या चतुर्दशीस।

Verse 8

महाविभवसंपन्नां पूजां कृत्वा स मोदते । हर्षेण महताविष्टो नृत्यति स्तौति गायति

महान वैभव व अर्पणांनी युक्त अशी पूजा करून तो आनंदित होई; प्रचंड हर्षाने भरून नाचत, स्तुती करत आणि गात असे।

Verse 9

तस्यैवं वर्तमानस्य नृपतेः सर्वभक्षिणः । दुराचारस्य महिषी चेष्टितेनान्वतप्यत

असा सर्वभक्षी व दुराचारी राजा वागत असता, त्याच्या कृत्यांमुळे त्याची पटराणी अत्यंत शोकाकुल झाली।

Verse 10

सा वै कुमुद्वतीनाम राज्ञी शीलगुणान्विता । एकदा पतिमासाद्य रहस्ये तदपृच्छत

शीलगुणांनी युक्त कुमुद्वती नावाची ती राणी एकदा एकांतात पतीकडे जाऊन त्याला हे विचारू लागली।

Verse 11

एतत्ते चरितं राजन्महदाश्चर्यकारणम् । क्व ते महादुराचारः क्व भक्तिः परमेश्वरे

“हे राजन्! तुमचे हे वर्तन मोठ्या आश्चर्याचे कारण आहे. कुठे तुमचा घोर दुराचार आणि कुठे परमेश्वरावरील तुमची भक्ती?”

Verse 12

सर्वदा सर्वभक्षस्त्वं सर्वस्त्रीजनलालसः । सर्वहिंसापरः क्रूरः कथं भक्तिस्तवेश्वरे

“तू नेहमी सर्वभक्षी आहेस, सर्व स्त्रियांकडे लालसा ठेवतोस, सर्व प्रकारच्या हिंसेत रत व क्रूर आहेस—मग ईश्वरावर तुझी भक्ती कशी असेल?”

Verse 13

इति पृष्टः स भूपालो विमृश्य सुचिरं ततः । त्रिकालज्ञः प्रहस्यैनां प्रोवाच सुकुतूहलः

असे विचारल्यावर तो भूपाल बराच वेळ विचार करू लागला. त्रिकालज्ञ असलेला तो तिच्याकडे हसला आणि कुतूहलाने उत्तर देऊ लागला।

Verse 14

राजोवाच । अहं पूर्वभवे कश्चित्सारमेयो वरानने । पंपानगरमाश्रित्य पर्यटामि समंततः

राजा म्हणाला—हे वरानने! पूर्वजन्मी मी एक सारमेय, म्हणजे कुत्रा होतो. पंपा-नगराचा आश्रय घेऊन मी सर्व दिशांनी भटकत असे।

Verse 15

एवं कालेषु गच्छत्सु तत्रैव नगरोत्तमे । कदाचिदागतः सोहं मनोज्ञं शिवमंदिरम्

अशा रीतीने काळ जात असता, त्याच उत्तम नगरात मी कधीतरी मनोहर शिवमंदिरात जाऊन पोहोचलो।

Verse 16

पूजायां वर्तमानायां चतुर्दश्यां महातिथौ । अपश्यमुत्सवं दूराद्बहिर्द्वारं समाश्रितः

चतुर्दशीच्या त्या महातिथीला पूजा चालू असताना, मी बाहेरील द्वाराजवळ थांबून दूरून उत्सव पाहत होतो।

Verse 17

अथाहं परमक्रुद्धैर्दंडहस्तैः प्रधावितः । तस्माद्देशादपक्रांतः प्राणरक्षापरायणः

मग दंड हातात घेतलेल्या अत्यंत क्रुद्ध लोकांनी मला हुसकावून लावले. प्राण वाचविण्याच्याच हेतूने मी त्या ठिकाणाहून पळून गेलो।

Verse 18

ततः प्रदक्षिणीकृत्य मनोज्ञं शिवमंदिरम् । द्वारदेशं पुनः प्राप्य पुनश्चैव निवारितः

नंतर त्या मनोहर शिवमंदिराची प्रदक्षिणा करून मी पुन्हा द्वाराजवळ पोहोचलो; तरीही मला पुन्हा अडवून परत हुसकावले गेले।

Verse 19

पुनः प्रदक्षिणीकृत्य तदेव शिवमन्दिरम् । बलिपिंडादिलोभेन पुनर्द्वारमुपागतः

त्याने पुन्हा त्या शिवमंदिराची प्रदक्षिणा केली आणि बलिपिंड इत्यादींच्या लोभाने प्रेरित होऊन तो पुन्हा द्वाराशी येऊन पोहोचला।

Verse 20

एवं पुनःपुनस्तत्र कृत्वा कृत्वा प्रदक्षिणाम् । द्वारदेशे समासीनं निजघ्नुर्निशितैः शरैः

अशा रीतीने तेथे वारंवार प्रदक्षिणा करून, तो द्वाराजवळ बसताच त्यांनी त्याला धारदार बाणांनी ठार केले।

Verse 21

स विद्धगात्रः सहसा शिवद्वारि गतासुकः । जातोऽस्म्यहं कुले राज्ञां प्रभावाच्छिवसन्निधेः

तो विद्ध देहाने सहसा शिवद्वारी प्राण सोडून गेला। शिवसन्निधीच्या प्रभावाने तेव्हा मी राजांच्या कुळात जन्मलो।

Verse 22

दृष्ट्वा चतुर्दशीपूजां दीपमाला विलोकिताः । तेन पुण्येन महता त्रिकालज्ञोऽस्मि भामिनि

चतुर्दशीची पूजा पाहून आणि दीपमाळा न्याहाळून, त्या महान पुण्यामुळे, हे प्रिये, मी त्रिकालज्ञ झालो आहे।

Verse 23

प्राग्जन्मवासनाभिश्च सर्वभक्षोऽस्मि निर्घृणः । विदुषामपि दुर्लंघ्या प्रकृतिर्वासनामयी

पूर्वजन्माच्या वासनांमुळे मी निर्दयी होऊन सर्वभक्षक झालो. वासनामयी प्रकृती तर विद्वानांनाही ओलांडणे कठीण असते।

Verse 24

अतोऽहमर्चयामीशं चतुर्दश्यां जगद्गुरुम् । त्वमपि श्रद्धया भद्रे भज देवं पिनाकिनम्

म्हणून मी चतुर्दशीस जगद्गुरु ईश्वराची आराधना करतो। हे भद्रे, तूही श्रद्धेने पिनाकी देव (शिव) याचे भजन-पूजन कर।

Verse 25

राज्ञ्युवाच । त्रिकालज्ञोऽसि राजेन्द्र प्रसादाद्गिरिजापतेः । मत्पूर्वजन्मचरितं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

राणी म्हणाली—हे राजेंद्र! गिरिजापती (शिव) यांच्या कृपेने आपण त्रिकालज्ञ आहात. म्हणून माझ्या पूर्वजन्माचे चरित्र तत्त्वतः सत्य रीतीने मला सांगावे.

Verse 26

राजोवाच । त्वं तु पूर्वभवे काचित्कपोती व्योमचारिणी । क्वापि लब्धवती किंचिन्मां सपिंडं यदृच्छया

राजा म्हणाला—तू पूर्वजन्मी आकाशात उडणारी एक कपोती (कबुतरी) होतीस. कुठेतरी योगायोगाने तू मला—मांसपिंडरूप—प्राप्त केलेस.

Verse 27

त्वद्गृहीतमथालोक्य गृध्रः कोप्यामिषं बली । निरामिषः स्वयं वेगाभिदुद्राव भीषणः

तुझ्या हातातले मांस पाहून एक बलवान गिधाड क्रोधाने पेटला. स्वतः निरामिष असूनही तो भयानक वेगाने धावून आला.

Verse 28

ततस्तं वीक्ष्य वित्रस्ता विद्रुतासि वरानने । तेनानुयाता घोरेण मांसपिंडजिघृक्षया

मग त्याला पाहून, हे वरानने, तू घाबरून पळू लागलीस. तो घोर पक्षी मांसपिंड हिसकावण्याच्या इच्छेने तुझा पाठलाग करू लागला.

Verse 29

दिष्ट्या श्रीगिरिमासाद्य श्रांता तत्र शिवालयम् । प्रदक्षिणं परिक्रम्य ध्वजाग्रे समुपस्थिता

सौभाग्याने ती श्रीगिरीस पोहोचली; श्रांत असूनही तेथील शिवालयात आली। भक्तिभावाने उजवीकडे प्रदक्षिणा करून ध्वजस्तंभापुढे उभी राहिली।

Verse 30

अथानुसृत्य सहसा तीक्ष्णतुंडो विहंगमः । त्वां निहत्य निपात्याधो मांसमादाय जग्मिवान्

मग सहसा तीक्ष्ण चोचीचा पक्षी पाठलाग करून आला; त्याने तुला मारून खाली पाडले आणि मांस घेऊन निघून गेला।

Verse 31

प्रदक्षिणप्रक्रमणाद्देवदेवस्य शूलिनः । तस्याग्रे मरणाच्चैव जातासीह नृपांगना

देवाधिदेव शूलधारी शिवाची उजवीकडे प्रदक्षिणा केल्याने आणि त्यांच्या समोरच देहत्याग झाल्याने, हे राजांगने, तू राजकन्या म्हणून जन्मली आहेस।

Verse 32

राज्ञ्युवाच । श्रुतं सर्वमशेषेण प्राग्जन्मचरेितं मया । जातं च महदाश्चर्यं भक्तिश्च मम चेतसि । अथान्यच्छ्रोतुमिच्छामि त्रिकालज्ञ महामते । इदं शरीरमुत्सृज्य यास्यावः कां गतिं पुनः

राणी म्हणाली—पूर्वजन्मातील आचरणाचा सर्व वृत्तांत मी पूर्णपणे ऐकला. माझ्या हृदयात मोठे आश्चर्यही उत्पन्न झाले आणि भक्तीही वाढली. आता, हे त्रिकालज्ञ महामते, मला आणखी ऐकायचे आहे—हे शरीर सोडून आम्ही पुन्हा कोणती गती प्राप्त करू?

Verse 33

राजोवाच । अतो भवे जनिष्येऽहं द्वितीये सैंधवो नृपः

राजा म्हणाला—पुढील जन्मात, म्हणजे दुसऱ्या भवात, मी सिंधुदेशाचा राजा म्हणून जन्म घेईन।

Verse 34

सृंजयेशसुता त्वं हि मामेव प्रतिपत्स्यसे । तृतीये तु भवे राजा सौराष्ट्रे भविताऽस्म्यहम्

हे सृंजयाधिपतीच्या कन्ये! तू निश्चयाने मला पुन्हा पतीरूपाने प्राप्त करशील. आणि तिसऱ्या जन्मी मी सौराष्ट्रात राजा होईन.

Verse 35

कलिंगराजतनया त्वं मे पत्नी भविष्यसि । चतुर्थे तु भविष्यामि भवे गांधारभूमिपः

तू कलिंगराजाची कन्या होऊन माझी पत्नी होशील. आणि चौथ्या जन्मी मी गांधारभूमीचा अधिपती होईन.

Verse 36

मागधी राजतनया तत्र त्वं मम गेहिनी । पंचमेऽवंतिनाथोऽहं भविष्यामि भवांतरे

तेथे तू मगधराजाची कन्या होऊन माझी गृहिणी होशील. आणि पाचव्या जन्मी मी अवंतीचा नाथ होईन.

Verse 37

दाशार्हराजतनया त्वमेव मम वल्लभा । अस्माज् जन्मनि षष्ठेऽहमानर्ते भविता नृपः

तू दाशार्हराजाची कन्या होऊन माझी एकमेव प्रिया होशील. आणि या क्रमातील सहाव्या जन्मी मी आनर्तात राजा होईन.

Verse 38

ययातिवंशजा कन्या भूत्वा मामेव यास्यसि । पांड्यराजकुमारोऽहं सप्तमे भविता भवे

ययातिवंशात जन्मलेली कन्या होऊन तू पुन्हा मला मिळशील. आणि सातव्या जन्मी मी पांड्यराजाचा कुमार होईन.

Verse 39

तत्र मत्सदृशो नान्यो रूपौदार्यगुणादिभिः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बलवान्दृढविक्रमः

तेथे रूप, औदार्य व गुणादि बाबतीत माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही। तो सर्वशास्त्रार्थ-तत्त्वज्ञ, बलवान् आणि दृढ पराक्रमवान् आहे।

Verse 40

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वलोकमनोरमः । पद्मवर्ण इति ख्यातः पद्ममित्रसमद्युतिः

तो सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न, सर्व लोकांना मनोहर आहे। ‘पद्मवर्ण’ म्हणून प्रसिद्ध असून, पद्मसदृश मित्रासमान तेजस्वी आहे।

Verse 41

भविता त्वं च वैदर्भी रूपेणाप्रतिमा भुवि । नाम्ना वसुमती ख्याता रूपावयवशोभिनी

आणि तू, हे वैदर्भी, पृथ्वीवर रूपाने अनुपम होशील। ‘वसुमती’ या नावाने ख्यात होऊन, अंगांगाच्या शोभेने उजळून निघशील।

Verse 42

सर्व राजकुमाराणां मनोनयननंदिनी । सा त्वं स्वयंवरे सर्वान्विहाय नृपनंदनान्

तू सर्व राजकुमारांच्या मनाला व नेत्रांना आनंद देणारी आहेस। पण स्वयंवरात तू त्या सर्व नृपनंदनांना वगळून टाकशील।

Verse 43

वरं प्राप्स्यसि मामेव दमयंतीव नैषधम् । सोऽहं जित्वा नृपान्सर्वान्प्राप्य त्वां वरवर्णिनीम्

तू मलााच वर म्हणून प्राप्त करशील, जशी दमयंतीने नैषधराजाला निवडले. मी सर्व राजांना जिंकून, हे सु-वर्णिनी, तुला प्राप्त करीन।

Verse 44

स्वराष्ट्रस्थोऽखिलान्भोगान्भोक्ष्ये वर्षगणान्बहून् । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्वाजिमेधादिभिः शुभैः

स्वराज्यात प्रतिष्ठित होऊन मी अनेक वर्षे सर्व राजभोगांचा उपभोग घेईन; आणि वाजिमेधादि शुभ विविध यज्ञांनी यजन करीन।

Verse 45

संतर्प्य पितृदेवर्षीन्दानैश्च द्विजसत्तमान् । संपूज्य देवदेवेशं शंकरं लोकशंकरम्

पितर, देव व ऋषींना तृप्त करून, तसेच दानांनी श्रेष्ठ द्विजांना संतुष्ट करून; देवदेवेश, लोकमंगलकारी शंकराचे विधिपूर्वक संपूर्ण पूजन करून।

Verse 46

पुत्रे राज्यधुरं न्यस्य गंतास्मि तपसे वनम् । तत्रागस्त्यान्मुनिवराद्ब्रह्मज्ञानमवाप्य च

राज्याची धुरा पुत्रावर सोपवून मी तपश्चर्येसाठी वनात जाईन; आणि तेथे मुनिवर अगस्त्यांकडून ब्रह्मज्ञान प्राप्त करीन।

Verse 47

त्वया सह गमिष्यामि शिवस्य परमं पदम् । चतुर्दश्यां चतुर्दश्यामेवं संपूज्य शंकरम्

तुझ्यासह मी शिवाच्या परम पदाला जाईन; अशा रीतीने प्रत्येक चतुर्दशीला शंकराचे पूजन करून।

Verse 48

सप्तजन्मसु राजस्त्वं भविष्यति वरानने । इत्येतत्सुकृतं लब्धं पूज़ादर्शनमात्रतः । क्व सारमेयो दुष्टात्मा क्वेदृशी बत सङ्गतिः

हे वरानने! सात जन्मांत तू राजा होशील. केवळ पूजेचे दर्शनमात्र झाल्याने असे पुण्य लाभले. कुठे तो दुष्टात्मा कुत्रा आणि कुठे अशी पवित्र संगत!

Verse 49

सूत उवाच । इत्युक्तो निजनाथेन सा राज्ञी शुभलक्षणा

सूत म्हणाले—निजस्वामीने असे सांगितल्यावर ती शुभलक्षणा राणी श्रद्धेने ते वचन ऐकू लागली।

Verse 50

परं विस्मयमापन्ना पूजयामास तं मुदा । सोऽपि राजा तया सार्द्धं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्

ती परम विस्मयाने भरून जाऊन आनंदाने त्यांची पूजा करू लागली; आणि तो राजा देखील तिच्यासह इच्छित भोगांचा उपभोग करून तृप्त झाला।

Verse 51

जगाम सप्तजन्मांते शंभोस्तत्परमं पदम् । य एतच्छिवपूजाया माहात्म्यं परमाद्भुतम् । शृणुयात्कीर्तयेद्वापि स गच्छेत्परमं पदम्

सात जन्मांच्या शेवटी ती शंभूच्या परम पदाला पोहोचली. जो या शिवपूजेचे परम अद्भुत माहात्म्य ऐकेल किंवा कीर्तन करील, तोही परम पदास जाईल।