Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 5

Devanagari script

समं जलं धर्मविदो वदन्ति सारस्वतं गाङ्गमिति प्रबुद्धाः । तस्योपरिष्टात्प्रवदन्ति तज्ज्ञा रेवाजलं नात्र विचारणास्ति

Transliteration

samaṃ jalaṃ dharmavido vadanti sārasvataṃ gāṅgamiti prabuddhāḥ | tasyopariṣṭātpravadanti tajjñā revājalaṃ nātra vicāraṇāsti

Translation

धर्मज्ञ सरस्वती व गंगेचे जल समान म्हणतात; परंतु तत्त्वज्ञ त्यांच्या वर रेवाजल (नर्मदा) श्रेष्ठ सांगतात—यात विचार नाही।

Word by Word

• समम्: equal
• समम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण (जलम्)

• जलम्: water
• जलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• धर्मविदः: knowers of dharma
• धर्मविदः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म-विद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (धर्मं वेत्ति = knower of dharma)

• वदन्ति: say
• वदन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), बहुवचन

• सारस्वतम्: Sarasvatī-related
• सारस्वतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सारस्वत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण (जलम्)

• गाङ्गम्: Gaṅgā-related
• गाङ्गम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गाङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण (जलम्)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय, उद्धरण-चिह्न (quotative particle)

• प्रबुद्धाः: the enlightened/wise
• प्रबुद्धाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: प्र-बुद्ध (कृदन्त; √बुध्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle) विशेषणवत्; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; धर्मविदः इति विशेषण

• तस्य: of that/of it
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• उपरिष्टात्: above/thereafter
• उपरिष्टात्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: उपरिष्टात् (अव्यय)
• Form: अव्यय, देश/क्रमवाचक (adverb: above/afterwards)

• प्रवदन्ति: declare/say
• प्रवदन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√वद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), बहुवचन

• तज्ज्ञाः: those who know (it)
• तज्ज्ञाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तत्-ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (तत् जानन्ति = those who know that)

• रेवा-जलम्: the water of the Revā (Narmadā)
• रेवा-जलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रेवा (प्रातिपदिक) + जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (रेवायाः जलम्)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय, निषेध-निपात (negation particle)

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक (locative adverb)

• विचारणā: deliberation/inquiry
• विचारणā: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विचारणā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• अस्ति: is/exists
• अस्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rājā (contextual)

Visual Art Cues

Scene: Personified rivers—Sarasvatī and Gaṅgā—stand as revered equals, while Revā is shown above them, radiant and calm, with sages declaring her supremacy on a riverbank assembly.

Characters & Entities

• Revā (Narmadā)
• Gaṅgā
• Sarasvatī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma elevates certain sacred waters as uniquely potent for purification and spiritual uplift.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Revā/Narmadā—her water itself is praised as a supreme tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied use of Revā-jala for purification (snāna/ācamana), though not spelled out as a rule.