Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 34

Devanagari script

ततः प्रसुप्तः सहसा विबुद्धो रात्रिक्षये देववरः स्वभावात् । विक्षोभयन् बाहुभिरर्णवाम्भो जगत्प्रणष्टं सलिले विमृश्य

Transliteration

tataḥ prasuptaḥ sahasā vibuddho rātrikṣaye devavaraḥ svabhāvāt | vikṣobhayan bāhubhirarṇavāmbho jagatpraṇaṣṭaṃ salile vimṛśya

Translation

मग रात्रीच्या शेवटी देवश्रेष्ठ स्वभावतः सहसा जागा झाला। भुजांनी समुद्रजल ढवळून त्याने प्रलयजलात लय पावलेल्या जगाचा विचार केला।

Word by Word

• ततः: then/thereafter
• ततः: Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = indeclinable adverb; अर्थः ‘तस्मात्/तदनन्तरम्’

• प्रसुप्तः: asleep
• प्रसुप्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्र-√स्वप् (धातु) → प्रसुप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) = past participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण

• सहसा: suddenly
• सहसा: Kriya-vishesana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = adverb; ‘अचिरात्/अकस्मात्’

• विबुद्धः: awakened
• विबुद्धः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वि-√बुध् (धातु) → विबुद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) = past participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण

• रात्रिक्षये: at the end of the night
• रात्रिक्षये: Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (रात्रेः क्षयः); पुंलिङ्ग (क्षय), सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण

• देववरः: the best of the gods
• देववरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (देवानां वरः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• स्वभावात्: by nature
• स्वभावात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: स्वभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; हेतु/कारण (ablative of cause)

• विक्षोभयन्: agitating/stirring
• विक्षोभयन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि-√क्षुभ् (धातु) → विक्षोभयत् (शतृ)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ) = present active participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तरि प्रयोग

• बाहुभिः: with (his) arms
• बाहुभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: बाहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; करण

• अर्णवाम्भः: the ocean-water
• अर्णवाम्भः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्णव (प्रातिपदिक) + अम्भस् (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (अर्णवस्य अम्भः); नपुंसकलिङ्ग (अम्भस्), द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म

• प्रणष्टम्: destroyed/vanished
• प्रणष्टम्: Karma (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र-√नश् (धातु) → प्रणष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) = past participle; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; जगत्-विशेषण

• सलिले: in the water
• सलिले: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण

• विमृश्य: having reflected/considered
• विमृश्य: Kriya (Non-finite verb/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-√मृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (अव्ययकृदन्त) = gerund/absolutive; ‘विचार्य/परामृश्य’

Speaker

Unspecified narrator (within Revā Khaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) tīrthas (contextual)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: At the end of the cosmic night, the deity awakens upon the waters; with mighty arms he churns/stirs the flood-ocean, contemplating the submerged world.

Characters & Entities

• Devavara (the Lord)
• Arṇava (ocean)
• Jagat (world)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic cycles are governed by divine order: dissolution is followed by re-awakening and renewed concern for creation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No explicit tirtha appears in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is narrative cosmology.