Mantra 23
Rishi: Yājñavalkya (traditional)
Devata: Soma (Rājan); also Prasava/impeller (Savitṛ-bandhu)
Chandas: Yajus with embedded ṛc-like cadence
Samhita Patha (Devanagari)
वाज॑स्ये॒मं प्र॑स॒वः सु॑षु॒वेऽग्रे॒ सोम॒ᳪ राजा॑न॒मोष॑धीष्व॒प्सु । ता अ॒स्मभ्यं॒ मधु॑मतीर्भवन्तु व॒यᳪ रा॒ष्ट्रे जा॑गृयाम पु॒रोहि॑ता॒: स्वाहा॑
Transliteration
vā́jasyémaṃ prasaváḥ suṣuvé’gré sómaṃ rā́jānam óṣadhīṣv apsú | tā́ asmábhyaṃ mádhumatīr bhavantu vayáṃ rāṣṭré jāgṛyāma puróhitāḥ svā́hā
Translation
वाज (बल) देणारी ही प्रेरणा आरंभी औषधींमध्ये व जलांमध्ये सोम-राजाला पिळून प्रकट करते. त्या (औषधी व जले) आमच्यासाठी मधुररसयुक्त होवोत; आम्ही राष्ट्रात पुरोहित-रूप अग्रस्थ रक्षक होऊन जागृत राहो—स्वाहा।
Padapatha (Word Analysis)
वाजस्य । इमम् । प्रसवः । सुषुवे । अग्रे । सोमम् । राजानम् । ओषधीषु । अप्सु । ताः । अस्मभ्यम् । मधुमतीः । भवन्तु । वयम् । राष्ट्रे । जागृयाम । पुरोहिताः । स्वाहा ।
Word by Word
वाजस्यof strength / of prize (vāja)
वाजस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootवाज (प्रातिपदिक)
इमम्this
इमम्:
कर्म
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रसवःthe impelling / the instigation
प्रसवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootप्रसव (प्रातिपदिक; √सू/√सुव् ‘to impel/bring forth’ से भाव)
सुषुवेhas pressed out / produced
सुषुवे:
क्रिया
TypeVerb
Root√सू (सुव्) ‘to press out/produce (Soma)’
अग्रेat first / in the beginning
अग्रे:
अधिकारण (काल/स्थान)
TypeIndeclinable (adverbial use of loc.)
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
सोमम्Soma
सोमम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
राजानम्the king
राजानम्:
कर्म (सोमम् का विशेषण/अप्पोज़िशन)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
ओषधीषुamong the plants
ओषधीषु:
अधिकारण
TypeNoun
Rootओषधि (प्रातिपदिक)
अप्सुin the waters
अप्सु:
अधिकारण
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
ताःthey (those)
ताः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्मभ्यम्for us
अस्मभ्यम्:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
मधुमतीःhoneyed / sweet
मधुमतीः:
कर्तृ-विशेषण (ताः का)
TypeAdjective
Rootमधुमत् (प्रातिपदिक)
भवन्तुlet (them) be / become
भवन्तु:
क्रिया
TypeVerb
Root√भू ‘to be/become’
वयम्we
वयम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
राष्ट्रेin the realm / kingdom
राष्ट्रे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootराष्ट्र (प्रातिपदिक)
जागृयामmay we be vigilant / may we keep watch
जागृयाम:
क्रिया
TypeVerb
Root√जागृ ‘to be awake/watch’
पुरोहिताःas purohitas / household priests
पुरोहिताः:
कर्तृ-सम्बन्ध (वयम् का विशेषण/अप्पोज़िशन)
TypeNoun
Rootपुरोहित (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā (oblatory exclamation)
स्वाहा:
(यज्ञीय-उद्गार; कारक-अनुपपन्न)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/उद्गार)
Entities Mentioned
S
Soma (Rājan)P
Prasava / Savitṛ-bandhu (the Impeller)Ā
Āpas (Waters)O
Oṣadhayaḥ (Plants)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes