Mantra 43
Rishi: Yājñavalkya-tradition (general)
Devata: Indra (empowered by Vanaspati)
Chandas: Dvipadā
Samhita Patha (Devanagari)
दे॒वो वन॒स्पति॑र्दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वो दे॒वम॑वर्धयत् । द्विप॑दा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं भग॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
Transliteration
de·vó vanaspátir de·vám índraṁ vayo·dhásaṁ de·vó de·vám avardhayat | dvipádā́ chándasendriyáṁ bhágam índre váyo dádhad vasu·váne vasu·dhéyasya vétu yája
Translation
देव वनस्पतीने देव इंद्राला—वयोधस (वीर्यधारक) इंद्राला—वर्धित केले. द्विपदा छंदाने (त्याने) इंद्रिय-शक्ती वाढविली; इंद्रामध्ये भग (सौभाग्य) व वीर्य धारण करून, वसु-वने (धनप्राप्तीसाठी), वसु-धेयस्य (धनस्थापनासाठी)—तो (फल) प्राप्त करो; यज (यज्ञ कर)।
Padapatha (Word Analysis)
दे॒वः । वन॒स्पतिः॑ । दे॒वम् । इन्द्र॑म् । वयः॒धस॑म् । दे॒वः । दे॒वम् । अ॒व॒र्ध॒य॒त् । द्वि॒पदा॑ । छन्द॑सा । इन्द्रि॒यम् । भग॑म् । इन्द्रे॑ । वयः॒ । दध॑त् । वसु॒वने॑ । वसु॒धेय॑स्य । वेतु॑ । यज॑
Word by Word
देवःthe god
देवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
वनस्पतिःthe lord of the forest (tree)
वनस्पतिः:
कर्तृ (देवः इति विशेषण/समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक)
देवम्the god (as object)
देवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म (देवम् इति विशेष्य)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयोधसम्strengthening life/vigour (life-bestowing)
वयोधसम्:
कर्म (इन्द्रम् इति विशेषण)
TypeAdjective
Rootवयोधस् (प्रातिपदिक)
देवःthe god
देवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
देवम्the god
देवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अवर्धयत्increased, made grow
अवर्धयत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootवृध् (धातु)
द्विपदाtwo-footed (of two pādas)
द्विपदा:
विशेषण (अधिकारण-सम्बन्धः: छन्दसे)
TypeAdjective
Rootद्विपद् (प्रातिपदिक)
छन्दसेfor the metre
छन्दसे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्power, vigour
इन्द्रियम्:
कर्म/फल (अवर्धयत् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
भगम्Bhaga (the dispenser of fortune)/fortune
भगम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभग (प्रातिपदिक)
इन्द्रेin/with Indra
इन्द्रे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयःlife, vital strength
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधत्placing, bestowing
दधत्:
कर्तृ (यज् इत्यस्य/वेतु इत्यस्य कर्ता-विशेषण)
TypeVerb (participle)
Rootधा (धातु)
वसुवनेin the winning of wealth / in the wealth-forest (wealth-gaining rite)
वसुवने:
अधिकरण
TypeNoun
Rootवसुवन (प्रातिपदिक)
वसुधेयस्यof the wealth-deposit/wealth-bestowal
वसुधेयस्य:
सम्बन्ध (वसुवने इत्यस्य)
TypeNoun
Rootवसुधेय (प्रातिपदिक)
वेतुlet (him/it) obtain, pursue
वेतु:
क्रिया
TypeVerb
Rootवे (धातु) / वा (धातु) (वेदिक: ‘वेतु’ = ‘let him/it pursue/attain’)
यजsacrifice!, worship!
यज:
क्रिया
TypeVerb
Rootयज् (धातु)
Entities Mentioned
I
IndraV
VanaspatiB
BhagaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes